Hoe het misdaadsbestrijdingsteam MIT faalde

Miljoenen voor de schijn van daadkracht

Den Haag – Minister Ferd Grapperhaus van Justitie geeft in de Tweede Kamer een reactie op de liquidatie van advocaat Derk Wiersum. Beeld door: ANP / Bart Maat

Nieuws

Honderden miljoenen tegen ondermijning leveren nauwelijks resultaat

Het Rijk maakte sinds 2017 ruim 900 miljoen euro vrij voor de bestrijding van ondermijnende criminaliteit. Daaruit is een carrousel aan projecten, werkoverleggen en taskforces voortgekomen, zonder meetbaar resultaat. Dat concluderen Platform Investico en De Groene Amsterdammer na eigen onderzoek. Sinds 2017 werden er zeker 163 verschillende initiatieven tegen ondermijning aangekondigd.

Welke projecten nog lopen, welke zijn geflopt en wat ze gekost hebben is door het geschuif met gelden en projecten die in elkaar overlopen zelfs voor het ministerie niet meer te achterhalen. ‘Het geld is volledig verdampt’ zegt Jan Struijs, voorzitter van de politiebond, over de pot met geld die in 2017 beschikbaar kwam voor ‘intensivering van de aanpak’. ‘Ik heb nog niemand gehoord over een succesverhaal.’

Het grootste en duurste project is het Multidisciplinair Interventie Team (MIT), dat na de moord op advocaat Derk Wiersum, dit weekend drie jaar geleden, werd opgericht door de toenmalige minister van Justitie en Veiligheid, Ferd Grapperhaus. Dat ‘superteam’ heeft bijna 160 miljoen euro gekost zonder daadwerkelijk operationeel te worden. De oorzaak daarvan is dat het MIT nooit echt de Haagse tekentafel verliet, blijkt uit een reconstructie die Investico en De Groene Amsterdammer maakte samen met journalisten van Follow the Money en Argos.

Het prestigeproject van de toenmalige minister werd vanaf dag één intern bekritiseerd door de leiding van de politie, het OM en Defensie. Vrijwel alle misdaadexperts kwalificeerden het oprichten van het MIT als  een slecht en ondoordacht plan. Afgelopen mei, tweeëneenhalf jaar na de oprichting heeft de nieuwe justitieminister Dilan Yeşilgöz de stekker uit het project getrokken en gaat het verder als Nationale Samenwerking tegen Ondermijnende Criminaliteit (NSOC) en met minder taken. Het NSOC is in juli gestart en krijgt 18 maanden de tijd om zich te bewijzen. Anders gaat ook daar de stekker uit.

Initiatieven ten overvloede

Sinds het aantreden van het vorige kabinet in 2017 is er een wildgroei aan initiatieven ontstaan: er zijn er zeker 163 aangekondigd. Onderzoekers van de Universiteit van Maastricht telden in opdracht van het WODC in 2019 al 126 beloofde initiatieven uit de door het Rijk vrijgemaakte ondermijningsgelden. In de periode daarna vonden we nog zeker 37 projecten, teams en samenwerkingsverbanden die werden aangekondigd. Het gaat niet alleen om projecten voor jonge criminelen en pilots voor betere beveiliging, maar ook om escaperooms, informatieve films en een ‘integriteitsgame’. Daarnaast werden tientallen overlegstructuren, samenwerkingsverbanden en kenniscentra opgetuigd, vaak met hetzelfde doel.

Wat er met het geld is gebeurd, is in veel gevallen onduidelijk. Struijs: ‘Als je bij een politiedienst in de regio komt, zijn er mensen die uit zo’n ondermijningspotje betaald krijgen zonder dat ze dat zelf weten’. Ook het ministerie kan geen definitieve lijst geven van initiatieven en projecten die met de ondermijningsgelden zijn gefinancierd. Volgens een woordvoerder zijn het mede zoveel projecten en initiatieven, omdat ze ‘in de praktijk samenhangen en in elkaar overgaan’.

In een reactie laat Yesilgoz weten dat ze als Kamerlid kritisch was op het MIT en dat ze daarom meteen met betrokkenen en kenners is gaan praten. Daaruit bleek onder meer dat er veel kritiek was omdat er in de opbouw van het MIT discussie en onduidelijkheid was over aansturing bij interventies en operationele slagkracht van betrokken moederorganisaties. ‘Georganiseerde misdaad is een zich telkens aanpassend veelkoppig monster. Onze diensten en middelen moeten we daarom slim inzetten door samen te werken, telkens te vernieuwen en dat betekent ook aanpassen als iets niet werkt.’

Speurwerk

Misdaadteam vangt 160 miljoen, geen boeven

Het moest de vermenging van de criminele onderwereld in de bovenwereld tegengaan

Luister de aflevering

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

Miljoenen voor de schijn van daadkracht

Den Haag – Minister Ferd Grapperhaus van Justitie geeft in de Tweede Kamer een reactie op de liquidatie van advocaat Derk Wiersum. Beeld door: ANP / Bart Maat

Het ‘superteam’ dat in het leven werd geroepen door toenmalig minister Ferd Grapperhaus bleef hangen op de Haagse tekentafels.

‘IK VIND DIT GEEN STERKE TEKSTEN, TO SAY THE LEAST.’ Ferd Grapperhaus is niet tevreden1. Het is 18 september 2019 en om 21.26 uur reageert de minister van Justitie en Veiligheid (JenV) via de mail en volledig in kapitalen op een toespraak die zijn medewerkers voor hem hebben geschreven. Daarin zal hij een dag later zijn nieuwe drugs-interventieteam2 aankondigen in de Tweede Kamer. Die toespraak ‘straalt geen urgentie uit’, moeten ze ‘scherper formuleren’ en ‘de noodzaak van de aanpak van ondermijning’ moet ‘veel gemotiveerder’ doorklinken, aldus Grapperhaus3.

In een kluwen van camera’s en microfoons stond enkele uren eerder een zichtbaar aangedane4 Grapperhaus om een eerste reactie te geven op het zoveelste dieptepunt in een onophoudelijke reeks van geweld door de onderwereld. Na een afgehakt hoofd 5 dat pontificaal voor een shisha lounge was gelegd, een moeder 6 die voor de ogen van haar kinderen werd geliquideerd, tal van mensen die per vergissing zijn doodgeschoten omdat ze voor de verkeerde7 werden aangezien, de onschuldige broer van kroongetuige Nabil B. die in zijn eigen bedrijf werd omgebracht door iemand die zogenaamd kwam solliciteren8, is het nu advocaat Derk Wiersum, de raadsman van de kroongetuige, die bij zijn huis is opgewacht door een moordploeg9.

‘Het is een grens die de georganiseerde misdaad is overgegaan, een grens van absolute nietsontziendheid. En ik ben daar boos over inderdaad’ zegt Grapperhaus 10 tegen de journalisten. ‘Ik denk dat we dat als samenleving, en ik voorop, heel hard moeten aanpakken.’ Dat politieke actie niet kan uitblijven is meteen duidelijk, al was het maar omdat de oppositie daarom vraagt. De door zijn beleidsmedewerkers zorgvuldig voorbereide toespraak kan Grapperhaus nog steeds niet bekoren. ‘IS DIT ALLES?’11

Het antwoord op georganiseerde misdaad

Het is deze week precies drie jaar geleden dat Wiersum is doodgeschoten12. De politiek greep het moment aan om van de aanpak van de georganiseerde misdaad ‘nu echt’ een speerpunt te maken. Niet eerder werd er zoveel geld13 uitgetrokken voor de strijd tegen ondermijning. Wat is er sindsdien van die plannen van het ministerie van Justitie en Veiligheid terecht gekomen? 

Het eerste en grootste initiatief dat na de moord werd aangekondigd was het Multidisciplinair Interventieteam14 (MIT). Volgens Grapperhaus moest het een nieuwe drugsbrigade worden: een team waarin de zwaarste criminele netwerken worden aangepakt15. De kritiek stroomt vanaf de aankondiging van zijn nieuwe team binnen. Opsporingsdiensten die mee moeten helpen aan de opbouw van het team en samen moeten werken zijn vanaf het begin sceptisch. Ze hebben niet genoeg capaciteit voor nóg een samenwerkingsverband en vrezen dat het team hun taken én de beste mensen zal wegkapen.

Door een beroep te doen op de Wet openbaarheid Bestuur (Wob) ontvingen wij ruim 1500 pagina’s aan interne e-mails, appjes en documenten rond de totstandkoming van het Multidisciplinair Interventieteam. Samen met journalisten van Follow the Money en Argos deden Platform Investico en De Groene Amsterdammer onderzoek naar de documenten, en keken naar de honderden miljoenen die de afgelopen vijf jaar voor ‘ondermijningsbestrijding’ werden ingezet.

Daaruit rijst het beeld op dat de toenmalige minister van Justitie Grapperhaus koste wat kost zijn interventieteam wilde optuigen. De interne e-mails tonen politiek opportunisme, stroperige overlegtafels en een compleet ontbrekende visie in de aanpak van georganiseerde misdaad. Criminologen en andere experts waarschuwden al vanaf de aankondiging dat het project onmogelijk kon slagen. Ook Kamerleden waren meteen kritisch en bleven er vragen over stellen.

Het MIT is niet het enige plan om misdaad te bestrijden dat het einde niet gehaald heeft, blijkt uit een inventarisatie van Platform Investico. Sterker nog, er is een duidelijk patroon. Tussen 2017 en 2022 werd volgens onze berekening ruim 900 miljoen vrijgemaakt voor de bestrijding van ondermijnende criminaliteit. Wat daarvan terug te zien is is een carrousel van projecten, werkoverleggen en taskforces. Onderzoekers telden in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en documentatiecentrum (WODC) in 2019 maar liefst 126 dergelijke initiatieven. Sinds de moord op Derk Wiersum vonden wij zeker nog 37 nieuw beloofde anti-ondermijningsprojecten16, met allemaal een vage en vergelijkbare taakomschrijving. Volgens het ministerie zijn het mede zoveel projecten en initiatieven, omdat ze ‘in de praktijk samenhangen en in elkaar overgaan17.’ 

Nu, drie jaar na de aankondiging, trekt de nieuwe minister van Justitie en Veiligheid Dilan Yeşilgöz de stekker uit het Multidisciplinair Interventie Team. Het gedroomde superteam van Ferd Grapperhaus heeft volgens de documenten de staatskas zo’n 160 miljoen euro18 gekost, maar is nooit toegekomen aan een interventie.

Advies niet gewenst

‘Hoe kunnen zij het verschil maken ten opzichte van bijvoorbeeld de politie?’ wil een journalist van de NOS weten 19 als Ferd Grapperhaus de Tweede Kamer uitloopt na zijn aankondiging van een nieuwe interdisciplinaire drugsunit, de dag na de moord. Na zijn emotionele uitspraken van de dag ervoor lijkt hij nu wat bekoeld te zijn, al blijft hij vaag in zijn antwoorden. ‘Zo’n team kan heel erg gericht de schakel worden tussen de gewone poten van politie en andere onderdelen. Want dat kan echt nog een stuk gestroomlijnder’, aldus de minister. ‘Je kunt heel gespecialiseerd gaan werken,’ voegt hij nog toe.

Hoewel Grapperhaus het MIT helemaal naar zich toe heeft getrokken na de moord op advocaat Wiersum, komt het initiële plan niet van hem. De inspiratie voor het superteam komt van partijgenoot Pieter Heerma20 (CDA), die twee weken voor de moord in de Telegraaf sprak over een op te richten ‘interventieteam ondermijning’21. De motie die hij vervolgens met Klaas Dijkhoff (VVD) indient wordt op 19 september vrijwel unaniem aangenomen22. In de dagen erna gaat het ministerie aan de slag met het zo snel mogelijk op papier zetten van de contouren van het superteam, waaraan de politie, de FIOD, Douane, Koninklijke Marechaussee en Defensie, Openbaar Ministerie en de Belastingdienst samenwerken23

Wat Grapperhaus niét lijkt te doen, is inhoudelijk advies inwinnen bij opsporingsdiensten. In de opgevraagde correspondentie legt hij zijn oor niet te luister bij het team dat Ridouan Taghi op het spoor kwam, de topcrimineel van wie wordt aangenomen dat hij achter de moord op Wiersum zit, wat er nodig is om deze hardnekkige netwerken aan te pakken. Hij wint geen advies in bij financieel rechercheurs of FIOD-medewerkers over waar de knelpunten in de opsporing precies zitten. De oplossing moet passen binnen de kaders van het reeds aangekondigde superteam. 

De weken na de aankondiging komt de ene na de andere mail binnen bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. De Zeehavenpolitie vraagt zich af: ‘Gaan we drugs op zich aanpakken of ondermijnende/georganiseerde criminaliteit?’ ‘DAT LAATSTE’, luidt het antwoord24 van het ministerie op 23 september, ‘MAAR MET EEN FOCUS OP DRUGS EN CRIMINELE GELDSTROMEN.’ De Zeehavenpolitie sluit af met: ‘Ik vrees dat hier nog even goed over nagedacht moet worden voordat we kunnen stellen dat dit een goed idee is.’

Het directoraat-generaal van de Belastingdienst somt hun adviezen op: ‘niet nu overhaast iets inrichten wat uiteindelijk niet werkt’, liever bestaande structuren verbeteren dan iets nieuws optuigen en ‘niet enkel maatregelen op hoop gooien’ maar ‘echte visie neerzetten’. En: ‘breng focus aan, er zijn nu teveel verschillende initiatieven25’.

De Koninklijke Marechaussee (KMar) maakt zich zorgen over waar de mensen vandaan moeten komen: ‘Het is niet zo dat de KMar nog ergens een voorraadje collega’s, laat staan tactisch rechercheurs/analisten heeft liggen26.’ Ook de regioburgemeesters, verantwoordelijk voor de lokale politie-eenheden, maken zich daar zorgen over, en schrijven in een brief van 24 september: ‘Capaciteit van politie, OM, belastingdienst, FIOD etc. uit de regionale samenwerking trekken, kan niet de oplossing zijn om dit complexe probleem aan te pakken. ’ Dat is een tegenvaller voor JenV: ‘In de derde alinea lees ik een verkapte stellingname dat de 171 fte waarvan we hadden gemeend dat die nu kunnen worden ingezet, in de regio’s moeten blijven.’ Zonder die mensen kan het MIT er niet snel genoeg komen.

Het ministerie van Defensie: ‘Vergeef me de directheid, maar het zijn vooral ronkende teksten die eerder in een verkiezingsprogramma passen dan in een stuk dat zijn overredingskracht (ook) van de aanpak moet hebben27.’ Wat een lid van de Korpsleiding van de politie betreft wordt er ‘nog teveel in superlatieven gesproken, nogmaals de schijn van een superteam, dat alles oplost moeten we willen vermijden28.’ 

Hekkensluiter is het OM dat op 7 oktober Grapperhaus hun zienswijze stuurt. ‘Het OM is geen voorstander van een aparte drugs unit of een aparte structuur. Extra capaciteit […] moet centraal binnen de bestaande structuur van de Landelijke Eenheid / Dienst Landelijke Recherche en de FIOD worden ondergebracht29’.

Schijnbaar allerminst ontmoedigd door de onmiddellijke kritiek van vrijwel alle beoogde deelnemers aan het MIT mailt Grapperhaus op 2 oktober naar zijn ambtenaren van Justitie en Veiligheid: ‘Ik stel voor dat we dit (een eerste notitie, red.) als een ruwe basis gebruiken voor een de komende veertien dagen te schrijven “Deltaplan Ondermijning”30.’ Van dat plan worden de dagen erna verschillende versies rondgestuurd op het ministerie, waaraan de ‘buzzwords als corruptie, intimidatie, kwetsbare wijken, weerbaarheid en last but not least oprollen afpakken en voorkomen’ worden toegevoegd31. Precies een maand na de moord op Wiersum wordt middels een kamerbrief het MIT officieel aan de Kamer gepresenteerd.32 

Als de minister in het openbaar over het MIT spreekt, gaat het over de problemen door de georganiseerde misdaad. Over de synthetische drugs die hier worden geproduceerd, over Nederland als internationale draaischijf van de cocaïnehandel, over criminelen die zich invreten in kwetsbare wijken. Maar wanneer hij gevraagd wordt hoe hij daar precies tegen gaat optreden, over wat het MIT precies gaat doen, blijft hij spreken in algemeenheden als ‘samenwerkende diensten’ en ‘schakelen op verschillende niveaus’.

Prestigeproject zonder doelstelling

‘Beste anti-ondermijners, the word is out, that the money is in.’ Dit bericht van Ferd Grapperhaus wordt gedeeld in de appgroep33 van de stuurgroep van het MIT. Die dag, 24 april 2020, wordt bekend dat het kabinet in de voorjaarsnota vanaf 2021 zo’n 150 miljoen extra vrijmaakt34 voor het ‘offensief tegen ondermijning’. Grapperhaus en de stuurgroep zijn blij. Het geld is hard nodig, want uit berichten in de groepsapp blijkt ook dat het MIT, nu het gestart is maar nog niets doet, al wel flinke kosten maakt: zo’n vier miljoen per maand. Hoeveel van de 150 miljoen het interventieteam krijgt is nog even onzeker, maar dat mag de pret niet drukken. ‘Laatste hobbel nog en dan bouwen we ondanks alles een prachtig MIT,’ stuurt een lid van de stuurgroep. ‘Trumpiaans zou ik willen toevoegen: the most beautiful ever.’35

Op Prinsjesdag 2020, een jaar na de aankondiging van het MIT, leest Koning Willem Alexander voor uit de troonrede36. Hij kondigt aan dat er het komende jaar opnieuw extra geld beschikbaar komt, ‘onder andere voor een nieuw gespecialiseerd team waarin de kennis en kracht van justitie, belastingdienst en defensie worden gebundeld’. Die avond wordt in de stuurgroep van het MIT geappt: ‘Voelt een beetje als de Nobelprijs voor Obama aan het begin van zijn presidentschap maar goed het staat er toch maar: ons team en samenwerkingsverband genoemd in de troonrede vandaag37.’ Het zal op dat moment nog zeker twee maanden duren voor eindelijk de eerste MIT-leden benoemd worden. 

Terwijl het superteam maar niet kan besluiten hoe de ‘governance’ geregeld moet worden, boeken bestaande diensten enorme successen. Door het kraken van meerdere servers van door criminelen veel gebruikte pgp-telefoons38, hebben ze ineens een goudmijn aan informatie in handen waardoor moorden worden opgelost, voor ruim vier miljard aan cocaïne in beslag is genomen én tienduizend aanhoudingen zijn verricht 39 onder wie Nederlands meest gezochte man en degene van wie wordt aangenomen dat hij achter de moord op Wiersum zit: Ridouan Taghi40

‘Ik wil graag van de minister weten wat de concrete doelstelling van het MIT is’, zegt Dilan Yeşilgöz, dan nog Kamerlid van de VVD, op 16 februari 2021 tegen minister Grapperhaus41. ‘Tot dan zou ik graag willen dat de minister geen stappen neemt bij dat MIT.’ Ze is boos, omdat ze al anderhalf jaar lang geen antwoord krijgt op die simpele vraag over het ‘prestigeproject van de minister’. Meer Kamerleden maken zich zorgen over dat er ondanks de beloftes toch specialisten weggekocht worden bij andere diensten die hen zelf nodig hebben. ‘Voorzien is dat eind 2021 ca 130 fte in het MIT werken’ staat in een reactie op Kamervragen 42 van mei 2021. En de bedoeling is dat ‘eind 2023 het totale aantal van 300 a 400 fte is bereikt’. Maar over waar die mensen voor het specialistisch superteam vandaan moeten komen wordt geen woord over gerept. Het Team High Tech Crime (THTC) van de politie schrijft eind 2020 een brandbrief waarin het verwijst naar alle openstaande vacatures van het MIT. Ze zijn bang dat al hun rechercheurs weggekocht worden43.

Een paar maanden ervoor stuurden de regioburgemeesters ook al een brandbrief aan Grapperhaus44. Het MIT moet worden aangesloten op de bestaande Regionale Informatie- en expertisecentra (RIEC), schrijven ze, en niet ten koste gaan van lokale eenheden. Als er niet beter wordt nagedacht over samenwerking met de regio en het voorkomen van een braindrain, steunen ze het MIT niet langer. Halverwege 2021 zit het MIT nog maar op 70 fte45, de beoogde 400 wordt nooit gehaald.

Gedurende die tijd was er voor de gespecialiseerde rechercheurs, die waren aangenomen voor het MIT, ook geen werk te doen, hoort Jan Struijs, voorzitter van de politiebond, van oud MIT-leden. ‘Die rechercheurs zijn gewoon werk gaan doen op hun oude post, om maar bezig te blijven46’.

Anti-ondermijning in vele vormen

De merkwaardige combinatie van vooral stevige politieke teksten en stuurloze uitvoering bij de bestrijding van de georganiseerde misdaad in Nederland blijft echter niet beperkt tot het MIT. Er wordt al jaren structureel bezuinigd bij politie en justitie. ‘Uitgeknepen’, zeggen betrokkenen47. Uit onze inventarisatie blijkt dat er ondertussen een wildgroei van initiatieven is ontstaan sinds het regeerakkoord van het vorige kabinet in 2017. Toen werd een ‘Ondermijningsfonds’ aangekondigd: een incidentele geldinjectie van honderd miljoen euro. Om dat geld goed te besteden ging het Landelijk Strategisch Overleg Aanpak Ondermijning het fonds bewaken. Samen met het Aanjaagteam Ondermijning, wat weer een samenwerkingsverband tussen verschillende overheden moest vormen ‘in de aanpak van ondermijnende criminaliteit’. Inmiddels is ook dat team weer opgedoekt48

In diezelfde periode lanceert het ministerie tal van initiatieven met soortgelijke namen of projecten die weer een andere naam krijgen: een Toekomstagenda Ondermijning49, een Actieagenda Ondermijning50, een Strategisch Beraad Ondermijning51 en een Afpakmonitor52, die in de gaten moet houden hoeveel crimineel geld er afgepakt wordt. De monitor kwam niet van de grond53

Dan wordt er nog het ‘Programma Anti-Ondermijning54’ opgezet bij Justitie en Veiligheid. Telkens opnieuw wordt geconstateerd dat er nog te weinig gedeelde kennis en informatie is over de georganiseerde criminaliteit. Ook het MIT heeft als doel om overheidsinformatie en andere data over verdachten te delen met verschillende diensten, maar er wordt al snel geconstateerd dat dat wettelijk gezien helemaal niet mag. Het kennisgat moet daarom worden opgevuld met een op te richten Datawarehouse voor het MIT én een nieuw , dat gevestigd wordt in Vlissingen.

In de tussentijd wordt gestrooid met extra beloftes van (honderden) miljoenen en fte’s voor de aanpak ondermijning55, en worden er zowel bij ‘ondermijningspartners’ als vanuit het ministerie nog talloze andere initiatieven opgezet. Zo worden creatieve oplossingen ontwikkeld om betrokken partijen bewust te maken van wat ondermijning nou eigenlijk precies is. Daarvoor is bijvoorbeeld de ‘ondermijningsgame’ ontworpen, een Virtual Reality-experience56 waarbij je als agent op straat op zoek gaat naar sporen van ondermijning, en die bijvoorbeeld aantreft in de vorm van een wietplant in een openstaande container in iemands voortuin. 

Onderzoekers van de Universiteit van Maastricht bekeken in opdracht van het WODC 57 waar het geld uit het ondermijningsfonds naartoe is gegaan, en kwamen in hun tussenrapportage in 2019 op een ontstellend aantal van 126 initiatieven uit. In de periode daarna vonden wij zeker 37 projecten, teams en samenwerkingsverbanden die sindsdien werden beloofd in de aanpak tegen ondermijning58. Tot en met 2022 was er in ieder geval 916 miljoen euro59 voor ondermijningsbestrijding.

Ook Jan Struijs, voorzitter van de Nederlandse politiebond, ziet dat het onduidelijk is waar alle gelden zijn gebleven. ‘Als je bij een politiedienst in de regio komt zijn er mensen die uit zo’n ondermijningspotje betaald krijgen zonder dat ze dat zelf weten60’.

Een verlegde focus

Op de eerste verdieping van het politiebureau in Gorinchem is de naam op de gematteerde deuren al vervangen61. Waar tot voor kort MIT stond, staat nu in vette letters ‘NSOC’. Achter de deuren zitten twee medewerkers achter een computer, op een koffietafel ligt een bak lego. Daar hadden ze laatst een workshop mee, vertelt de woordvoerder. ‘Die zijn overgebleven van een workshop over multidisciplinair werken,’ vertelt de woordvoerder. ‘Iedereen moest een eend van lego maken die symbool staat voor het NSOC. Dan krijg je dus héél verschillende eenden.’

De nieuwe minister van JenV, Dilan Yeşilgöz, concludeerde eind mei na gesprekken met MIT-betrokkenen en andere kenners dat er jarenlang vooral gepraat is en weinig van de grond is gekomen. Daarom besloot ze een einde te maken aan het MIT. Omdat er nog steeds behoefte is aan samenwerking, moet het team dat al bestond moest in uitgedunde versie verder onder de naam Nationale Samenwerking Ondermijnende Criminaliteit (NSOC). In plaats van de zwaarste misdadigers aanpakken en hun netwerken oprollen moeten ze zich alleen nog richten op informatiedeling en het verstoren van criminele financiële stromen. Het nieuwe team krijgt achttien maanden om zich te bewijzen62.

Van het idee van een ‘drugsunit’ dat Grapperhaus ooit aankondigde en die de zwaarste criminelen moest aanpakken is weinig over. Het team is blij met de koerswijziging en ‘verscherpte focus’. De teamleden houden zich nu onder meer bezig met ‘niet-ambtelijke corruptie, crypto en havens’, zegt Tom Zuidam die vanuit de Belastingdienst in het NSOC werkt. Waar ze eerder ‘vooral concepten aan het verkopen waren’, kunnen ze onder de nieuwe minister echt operationeel worden. Het samenwerkingsverband wordt ook een stuk kleiner. ‘We zijn nu met 100 medewerkers, dat worden er 240’ vertelt Chaira Ament, die begon bij het MIT en is meegegaan naar het NSOC. Waar ze eerst vooral politiemensen hadden en nog zochten naar sciencefictionschrijvers en andere mensen die ‘out of the box’ konden denken, hebben nu medewerkers van de belastingdienst, FIOD en douane de overhand.

Lijkt het interventieteam niet heel erg op andere teams en taskforces die al bestaan? ‘Heb je ooit een landelijk samenwerkingsverband gezien met zoveel partners en operationele capaciteit?’ vraagt Robert Korsman. ‘Ik niet.’ Maar zitten ze elkaar dan niet in de weg, met allemaal dezelfde doelen? ‘We versterken elkaar juist’, zegt Ament. ‘We gaan geen dingen dubbel doen. Samenwerkingsverbanden werken goed samen met andere samenwerkingsverbanden.’

Dat ze maar achttien maanden de tijd krijgen om van het hernieuwde project een succes te maken, baart hen weinig zorgen. Als een ‘stille dood’, zoals sommige experts het duiden, ervaren ze het niet. ‘Anders hadden we de stekker er nu wel meteen uitgetrokken.’

Snelheid boven kwaliteit

‘Grapperhaus wilde laten zien dat er iets gebeurde en dat de overheid een antwoord had’, zegt hoogleraar criminologie Emile Kolthoff63. Hij denkt dat het antwoord op de georganiseerde misdaad na de moord op Wiersum té snel is gegeven. Voor de operationele uitvoering was de komst van het MIT een verrassing, die geconfronteerd werden met iets dat over hun hoofd is besloten en ten koste ging van hun operaties. Kolthoff verbaast zich erover dat er – zover hij weet – rondom de oprichting van het MIT bijna geen advies is gevraagd aan experts. 

Uit de mails en appjes blijkt dat Grapperhaus vooral bezig was om politiek draagvlak te creëren, maar niet om de opsporingsdiensten op één lijn te krijgen of het beoogde doel van het team helder te krijgen. De minister benadrukt dat er meer ‘shockeffect’64 in het politieke verhaal moet, presentaties voor de Ministerraad zijn ‘bedoeld om urgentie te ’benadrukken’65 lijkt mij geen goed idee. “Gaat om sfeer van urgentie aandragen en niet primair om de kwaliteit van de oplossing.”’]’. Zo worden er plannen gemaakt voor de productie van een informatieve film, waarbij het gaat om een ‘sfeer van urgentie uitdragen66’, en ‘niet primair om de kwaliteit van de oplossing’.

Het ministerie van Justitie en Veiligheid maakt het probleem politiek, een kwestie van ‘imago’, en neemt de teugels uit handen van de bestuurs- en uitvoerende organisaties. Tekenend is een appje dat Grapperhaus vlak nadat hij het MIT heeft aangekondigd, stuurt naar een medewerker. De bewindsman heeft gehoord dat Binnenlandse Zaken ook genoemd wordt in de ondermijningsreactie en daar is hij niet blij mee. ‘Dat moet er uit. Ik ga niet aan ondermijningsvoorstellen meewerken als de focus bij JenV wordt weggehaald. Als dit uit Algemene Zaken komt hoor ik het graag, dan zal ik ze zelf bellen67.’

Inmiddels is de moord op Derk Wiersum drie jaar geleden, en werd iets meer dan een jaar geleden Peter R. de Vries doodgeschoten68. Het Multidisciplinair Interventieteam heeft in al die tijd nooit een crimineel netwerk ontmanteld. Maar de medewerkers, nu bij het NSOC, blijven optimistisch. ‘We spraken met Harvard University. Homeland Security heeft in Amerika ook veel kritiek gehad in het begin,’ zegt Korsman. ‘Je moet je bestaansrecht bewijzen69.’


  1. Blijkt uit Wob: een e-mail van Ferd Grapperhaus, verzonden op 18 september 2019 op 21:26 (Wob, deelbesluit 2, documentnummer 20) 

  2. Blijkt onder andere uit dit artikel van Trouw van 19 september 2019. 

  3. Blijkt uit de Wob: een e-mail van Ferd Grapperhaus waarin hij reageert op de teksten van zijn mederwerkers: “DEZE ZIN VIND IK TE ALGEMEEN, STRAALT GEEN ENKELE URGENTIE UIT” “IS DIT ALLES? TOEVOEGEN: MAAR DAAR KAN HET NIET BIJ BLIJVEN, EEN STEVIGE INZET BLIJFT NODIG TEGEN DE ONDERMIJNENDE CRIMINALITEIT.” (Wob, deelbesluit 2, documentnummer 20). 

  4. Blijkt uit deze beelden van RTL Nieuws van 18 september 2019. 

  5. Afgehakt hoofd van Nabil Amzieb, blijkt onder andere uit dit artikel van het Algemeen Dagblad op 9 maart 2016. 

  6. Moeder Luana Luz Xavier werd voor de ogen van haar kinderen geliquideerd, blijkt onder andere uit dit artikel van het Laatste Nieuws op 21 april 2015. 

  7. Djordy Latumahina, op 4 februari 2022 blijkt uit dit artikel van de Telegraaf, Serdar Ay, op 27 oktober 2020, blijkt uit dit artikelvan het Parool, Hakim Changachi op 21 april 2022, blijkt uit dit berichtvan de Gelderlander 

  8. Op 30 maart 2018 werd de broer van de kroongetuige, Redouan B. vermoord, blijkt uit dit berichtvan NOS.  

  9. Blijkt onder andere uit dit artikel van het Algemeen Dagblad van 18 september 2019. 

  10. Blijkt uit deze beelden van RTL Nieuws van 18 september 2019 (minuut 2:16). 

  11. Blijkt uit de Wob: een e-mail van Ferd Grapperhaus waarin hij reageert op de teksten van zijn medewerkers: “IS DIT ALLES?” (Wob, deelbesluit 2, documentnummer 20) op 18 september 2019. 

  12. 18 september 2019, blijkt uit onder andere dit berichtvan het AD. 

  13. Regeerakkoord 2017: Ondermijningsfonds 100 miljoen euro incidenteel en 10 miljoen structureel (Versterking Ondermijning), Najaarsnota 2019: Breed offensief tegen ondermijnende criminaliteit (BOTOC) 110 miljoen euro incidenteel. Voorjaarsnota 2020: Breed offensief tegen ondermijnende criminaliteit (BOTOC) 150 miljoen euro structureel. Prinsjesdagmiddelen 2021: 434 miljoen euro structureel, waarbij in de eerste jaren meer budget beschikbaar is gesteld (524 miljoen euro in 2022). 

  14. Blijkt onder andere uit dit bericht van Rijksoverheid, van juni 2020. 

  15. Blijkt onder andere uit dit artikel van het AD op 4 november 2019. 

  16. Blijkt uit onze inventarisatie van aangekondigde projecten, taskforces, teams en initiatieven sinds medio 2019.  

  17. Blijkt uit een reactie per mail op 9 september 2022 van de woordvoerder van het ministerie van Justitie en Veiligheid. 

  18. 158,1 miljoen is toegekend aan het MIT (2020 15,1 miljoen, 2021 54 miljoen en 2022 79 miljoen) blijkt uit een reactie van het Ministerie van Justitie en Veiligheid van 9 september 2022. 

  19. Blijkt uit deze beelden van de NOS, van 19 september 2019 (minuut 1:10). 

  20. Blijkt uit dit bericht op de website van het CDA, gepubliceerd op 5 september 2019, door Pieter Heerma. 

  21. Blijkt uit dit artikel van de Telegraaf van 5 september 2019. 

  22. Blijkt uitdeze motie van Pieter Heerma en Klaas Dijkhoff op 19 september 2019. 

  23. Blijkt onder andere uitdit berichtop website van Defensie: En zo werd het MIT geboren: een samenwerkingsverband van 6 moederorganisaties: politie, Fiscale inlichtingen- en opsporingsdienst (FIOD), Douane, de Koninklijke Marechaussee/Defensie, Openbaar Ministerie en de Belastingdienst. 

  24. Blijkt uit de Wob: e-mail van de Zeehavenpolitie aan JenV van 23 september 2019 (Wob, deelbesluit 2, documentnummer 31). 

  25. Blijkt uit de wob, een e-mail van het Directoraat-Generaal Belastingdienst op 25 september 2019 (deelbesluit 1 deel 1, documentnummer 10) 

  26. Blijkt uit de Wob, een e-mail van de Kmar op 30 september 2019 (Wob, deelbesluit 2, documentnummer (1).80. 

  27. Blijkt uit de Wob, een e-mail van Defensie. (Wob, deelbesluit 2, documentnummer (1).87) 

  28. Blijkt uit de Wob, een e-mail van een lid van de Korpsleiding op 1 oktober 2019 (Wob, deelbesluit 1, deel 1, documentnummer 38) 

  29. Blijkt uit de Wob, bijlage bij een brief vanuit het Openbaar Ministerie aan minister Grapperhaus (Wob, deelbesluit 1, deel 1, documentnummer 30) 

  30. Blijkt uit de Wob, een e-mail van minister Grapperhaus op 2 oktober 2019 (Wob, deelbesluit 2, deel 1, documentnummer 46) 

  31. Blijkt uit de Wob, een e-mail vanuit het bestuursdepartement van het Ministerie van Justitie op 10 oktober 2019 (Wob, deelbesluit 1, deel 1, documentnummer 64) 

  32. Blijkt onder andere uit dit persbericht van 18 oktober 2019. 

  33. Blijkt uit de Wob, in de appgroep van de Stuurgroep van het MIT stuurt Grapperhaus dit bericht op 24 april 2020 (Wob, deelbesluit 2, documentnummer 0242). 

  34. Blijkt uit dit berichtvan Rijksoverheid op 24 april 2020. 

  35. Blijkt uit de Wob, in de appgroep van de Stuurgroep van het MIT, 17 april 2020 (Wob, deelbesluit 2, documentnummer 0242) 

  36. Blijkt uit deze Youtube-video van de troonrede op Prinsjesdag 15 september 2020, minuut 14:29. 

  37. Blijkt uit de Wob, in de appgroep van de Stuurgroep van het MIT, 15 september 2020 (Wob, deelbesluit 2, documentnummer 0242). 

  38. Blijkt onder andere uit dit bericht van 1 juli 2020 uit het Parool ‘Toen sloeg Encro Chat zelf alarm dat ‘overheidsinstanties illegaal domeinen in beslag genomen hadden’ van de dienstverlener, via ‘een geavanceerde aanval’ en dit bericht van de NOS op 18 december 2020. 

  39. Blijkt onder andere uit dit rondetafelgesprek/debat in de Tweede Kamer van 16 september 2021. 

  40. Blijkt onder andere uit dit bericht van het Parool 11 januari 2022. 

  41. Blijkt uitdeze Kamervragen van Yesligöz van 2 februari 2021 en uitdit verslag van de nota vergadering van 16 februari 2021. 

  42. Blijkt uit beantwoording van deze Kamervragen op 19 mei 2021: ‘Voorzien is dat eind 2021 ca 130 fte in het MIT werken, eind 2022 ca 240 fte en eind 2023 het totale aantal van 300 a 400 fte is bereikt’. 

  43. Blijkt uit onder andere dit artikel van De Volkskrant van 22 januari 2021. 

  44. Blijkt uit een brief van het Bureau Regioburgemeesters van 20 maart 2020 aan minister Grapperhaus, aan ons toegezonden door Bureau Regioburgemeesters. 

  45. Blijkt uit deze kamerbrief van 11 mei 2021 over Inrichting en doorontwikkeling Multidisciplinair Interventieteam (MIT). 

  46. Blijkt uit een interview met Jan Struijs en Michel Ooz op 23 augustus 2022. 

  47. Blijkt onder andere uit dit artikelin het Algemeen Dagblad van 24 november 2021, en uit deze brandbrief van de politie. 

  48. Blijkt uit dit nieuwsbericht en rapport. 

  49. Blijkt uit het rapport ‘Aanpak georganiseerde drugscriminaliteit - een terugblik op 25 jaar beleid en uitvoering’, 2021. 

  50. Blijkt uit het rapport ‘Aanpak georganiseerde drugscriminaliteit - een terugblik op 25 jaar beleid en uitvoering’, 2021. 

  51. Blijkt uit dit berichtvan RIEC/LIEC uit 20 juli 2021. 

  52. Blijkt uit dit berichtaan de Eerste Kamer: ‘Daarbij wordt een ‘afpakmonitor’ ontwikkeld die inzicht moet geven in de resultaten van het integraal afpakken, waarbij gebruik wordt gemaakt van de beschikbare registraties’ en uit dit bericht van Trouw van 21 januari 2020. 

  53. Blijkt uit de Wob, deelbesluit 1, deel 3 document 165. 

  54. Blijkt uit dit berichtvan de NCTV. 

  55. 200 fte voor BOTOC in 2020, elk jaar honderden miljoenen extra voor ondermijning (van 100 naar 540). 

  56. Hier de Youtube-trailerte zien van de Ondermijningsgame. 

  57. Blijkt uit dit onderzoek van de Universiteit Maastricht en het WODC, gepubliceerd in mei 2021. 

  58. Blijkt uit een inventarisatie van Investico. 

  59. Blijkt uit een berekening van Investico op basis van door het ministerie van Justitie en Veiligheid gedeelde cijfers. 

  60. Blijkt uit een interview met Jan Struijs en Michel Ooz op 23 augustus 2022. 

  61. Blijkt uit een interview en een bezoek aan met NSOC, op 6 september 2022, met Jeichien de Graaff, Chaira Ament, Tom Zuidam, Robert Korsman van het NSOC. 

  62. Blijkt uit deze kamerbrief van minister van Justitie en Veiligheid Yeşilgöz van 25 mei 2022. 

  63. Blijkt uit een interview met Emile Kolthoff op 23 augustus 2022. 

  64. Blijkt uit de Wob, deelbesluit 2, documentnummer 26. email: “Politiek verhaal (A4tje) voor beleidsbrief: minister wil meer ‘shockeffect’ in het politieke verhaal”. 

  65. ’Blijkt 

  66. Blijkt uit de Wob, deelbesluit 2, documentnummer 27. Mailtje over presentatie in Ministerraad. “Duidelijk Bedoeld Om Urgentie Te Benadrukken. (…) 

  67. blijkt uit deelbesluit 4 van de Wob, documentnummer 0243. Appje van Grapperhaus op 19/09/2019 om 14:31:08 

  68. Blijkt onder ander uit dit artikelvan het Openbaar Ministerie van 7 juni 2022: Peter R. de Vries werd op 6 juli 2021 neergeschoten, 15 juli overleden.  

  69. Blijkt uit een interview op 6 september 2022, met Jeichien de Graaff, Chaira Ament, Tom Zuidam, Robert Korsman van het NSOC. 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend