Meer demonstraties, meer repressie

Demonstratierecht in de knel

Den Haag, 28/01/23 | Klimaatactivisten van Extinction Rebellion worden opgepakt op verdenking van opruiing. Beeld door: ANP / Jorris van Gennip

Introductie

Door Thomas Muntz

Beste lezer,

Waterkanonnen op de A12 bij Den Haag, politiehonden en ME-charges op het Malieveld en gewelddadige belagingen van anti-Zwarte Pietdemonstranten: burger en bestuur staan steeds vaker tegenover elkaar. Na decennia van ietwat tamme demonstraties op een aangewezen grasveldje lijken grote, ontwrichtende en aanhoudende protesten weer helemaal terug van weggeweest in Nederland. Maar hoe gaan burgemeesters en politie daar eigenlijk mee om? Hoe zeer is ons grondrecht om te demonstreren nog beschermd? Met die vragen begon de Masterclass Onderzoeksjournalistiek in 2022 aan een groot onderzoek. Ze gingen voorbij de beeldvormingen en spins, en begonnen geduldig te tellen hoeveel nieuwe maatregelen, wapenstokken en obstakels de demonstrerende burger tegenkomt. De uitkomst is verontrustend: over de hele linie staat het demonstratierecht onder toenemende druk.

Nieuws

Politie verzamelt op grote schaal persoonsgegevens demonstranten

De politie verzamelt voortdurend persoonsgegevens van demonstranten, zoals hun adres, burgerservicenummer en geboortedatum. Daarnaast vraagt de politie gegevens op van ouders en kinderen van actievoerders, ook als zij nooit zijn gearresteerd of veroordeeld.

Dat blijkt uit 67 persoonlijke dossiers van demonstranten, die onderzoeksplatform Investico inzag in samenwerking met De Groene Amsterdammer en Trouw. “Het recht op betoging is in het geding”, zegt Bart Schermer, hoogleraar Privacy en Cybercrime  aan de Universiteit van Leiden.  “Als je de hele tijd in de gaten wordt gehouden, kun je niet meer vrij demonstreren.”

De politie haalt die gegevens uit de Basisregistratie Personen (BRP), een database waarin informatie over iedere inwoner van Nederland staat. Elke keer als agenten zoeken naar burgers in de systemen of een bestaand dossier openen, worden persoonsgegevens uit de BRP gehaald. Volgens de politie is het opvragen noodzakelijk om haar politietaak uit te voeren. Bijvoorbeeld om verdachten op te sporen, aangiftes te verwerken, in contact te komen met demonstranten of voor slachtofferzorg.

1400 keer opgevraagd

Sinds 2021 kan iedere burger bij de gemeente een overzicht opvragen van gegevensverkeer tussen de politie en de BRP. Investico kreeg met medewerking van activisten inzage in 67 van deze overzichten. Het gaat vooral om activisten uit de antiracisme- en klimaatbeweging, onder wie Extinction Rebellion-demonstranten Sieger Sloot en Lucas Winnips. Maar ook coronademonstranten en antifascisten deden mee aan het onderzoek.

Voordat de betrokkenen meedoen aan protesten, vraagt de politie hun gegevens enkel op bij bijvoorbeeld een fietsboete, of als ze zelf aangifte doen. Maar na deelname aan demonstraties schieten de aanvragen omhoog. Zo werden de gegevens van prominente corona-demonstrant Michel Reijinga in twee jaar tijd ruim 1400 keer opgevraagd en bekeken.

Tien van de 67 demonstranten zijn nog nooit gearresteerd. Bij zeven van hen haalde de politie hun gegevens toch meer dan vijftig keer op uit de BRP-database. Zo vroeg de politie ruim 300 keer de gegevens op van een organisator van actiegroep Kick Out Zwarte Piet. Waarom gegevens van deze demonstranten zo vaak werden opgevraagd, kan de politie niet uitleggen.

Het gaat angstwekkend ver

De demonstranten reageren geschrokken. “De overheid probeert mij te diskwalificeren omdat mijn boodschap hen niet bevalt”, zegt Marisella de Cuba van Kick Out Zwarte Piet. “Wat zijn mijn rechten dan nog waard?” Advocaat Bénédicte Ficq, die zich recentelijk aansloot bij klimaatbeweging Extinction Rebellion, heeft geen inzage gevraagd. Wel noemt ze de werkwijze van de politie “angstwekkend”. “Het lijkt wel een politiestaat.”

In reactie zegt de politie dat het doel van de gegevensverzameling ‘zeer algemeen’ wordt vastgelegd, bijvoorbeeld ‘ter handhaving van de rechtsorde in een bepaald geval,’ en dat er geen specifiek beleid is voor het opvragen van persoonsgegevens van demonstranten. Gegevens van familieleden worden opgevraagd als de demonstranten eerder bijvoorbeeld schuldig waren aan ernstige openbare ordeverstoringen, zegt de politie. Toch worden ook familieleden van nooit veroordeelde demonstranten opgezocht.

“De technologie is er, het is heel gemakkelijk voor de politie om steeds sneller en eerder mensen op te zoeken,” zegt Marc Schuilenburg, hoogleraar Digital Surveillance aan de Erasmus Universiteit. “Maar zeker omdat het hier om een grondrecht gaat, moet de politie daarbij terughoudend zijn. Als ze bij iedereen zelfs familieleden opzoeken, blijkt dat ze dat niet zijn.”

Uit de 67 BRP-dossiers blijkt bovendien dat vier demonstranten in het systeem staan van  een zogenoemd ‘veiligheidshuis’. Dat is een overleg waarin politie, gemeente en justitie de dossiers van burgers bespreken die vermoedelijk betrokken zijn bij ernstige criminaliteit, huiselijk geweld of radicalisering.

Eén van hen kreeg onaangekondigd bezoek van een psycholoog van het veiligheidshuis. “Vreedzame demonstranten die hun mening uiten zouden nooit in zulke systemen terecht mogen komen”, zegt hoogleraar Schermer.

Burgemeesters leggen steeds meer beperkingen op aan demonstraties

Burgemeesters in Nederland stellen steeds meer eisen aan demonstranten die een protestactie voorbereiden. Gemeenten mogen wettelijk alleen voorwaarden stellen aan protestacties als het verkeer of volksgezondheid in het gedrang komt, of om wanordelijkheden te voorkomen. Burgemeester werden de afgelopen jaren echter steeds gedetailleerder en creatiever in hun beperkingen. Zo stellen ze voorwaarden aan de kleding die demonstranten dragen en de leuzen die ze gebruiken, en verbieden ze bijvoorbeeld spandoeken. Ook vergaande noodmaatregelen worden steeds vaker ingezet.

Dit blijkt uit een inventarisatie door platform voor onderzoeksjournalistiek Investico en De Groene Amsterdammer van zogenoemde Wom-brieven. In een Wom-brief, vernoemd naar de ‘Wet openbare manifestaties’ somt de burgemeester aan de demonstrant op wat er wel, en vooral niet mag. Bij 16 steden vroegen we een selectie van zulke brieven op (zie onderzoeksverantwoording), in totaal ontvingen we er 373. Bij twee derde van de steden worden de lijstjes met beperkingen langer.

Opvallend is ook dat burgemeesters zich vooraf bemoeien met de inhoud van het protest. Demonstranten in Rotterdam mogen bijvoorbeeld geen leuzen roepen die discriminerend, beledigend of aanstootgevend zijn. ‘Zo’n beperking mag een burgemeester niet opleggen,’ zegt universitair docent demonstratierecht Berend Roorda van de Rijksuniversiteit Groningen, ‘dat gaat lijnrecht tegen de wet in’. Een regelmatig terugkerend verbod op gezichtsbedekkende kledij, zoals in Den Bosch, Arnhem en Zwolle, vindt Roorda ‘zeer twijfelachtig’.

Coronabeperkingen blijven plakken

Strenge beperkingen die tijdens de coronapandemie werden opgelegd, worden ook na de pandemie gehandhaafd, blijkt uit onze analyse. Zo verruilde Rotterdam in hun brief een verwacht aantal mensen voor een strikt maximumaantal. Om te voorkomen dat demonstranten tijdens de pandemie een demonstratie als verkapt festival gebruikten, introduceerde Amsterdam de eis dat versterkte muziek ‘ondersteunend moet zijn aan de boodschap’. Die eis blijft ook na de pandemie staan. Arnhem verbood muzikale optredens in de Wom-brief helemaal.

In uitzonderlijke gevallen kan een gemeente een demonstratie verder inperken en zelfs verbieden. De burgemeester kan bijvoorbeeld een noodbevel of -verordening uitvaardigen, een zogenoemd ‘veiligheidsrisicogebied’ instellen waar burgers preventief gefouilleerd mogen worden, of aan demonstranten een gebiedsverbod opleggen. Gemeenten houden niet consequent bij hoe vaak zulke middelen bij demonstraties worden ingezet.

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

Uit een inventarisatie van openbare bronnen door Investico blijkt dat deze zware juridische middelen tijdens, maar ook na de coronapandemie vaker werden ingezet. Zo wezen burgemeesters in coronajaar 2021 twaalf veiligheidsrisicogebieden aan, en vier in 2022. In 2019, het jaar voor de pandemie, deden ze dat nergens. Hetzelfde geldt voor noodbevoegdheden, die burgemeesters alleen mogen inzetten bij ‘ernstige wanordelijkheden of rampen’. Het zwaarste middel, het noodbevel, werd in 2019 drie keer gebruikt, in 2021 nam die inzet ervan explosief toe tot zevenentwintig, en 2022 kende nog steeds twaalf noodbevelen. ‘Noodwetten zijn bijna een blanco cheque waar je als burgemeester niet te snel naar mag grijpen’, zegt Adriaan Wierenga, universitair docent gespecialiseerd in noodrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Gemeentelijke noodwetgeving en gebiedsverboden zijn oorspronkelijk bedoeld voor noodsituaties en ernstige vormen van geweld rondom voetbalwedstrijden. ‘Dit zijn geen middelen die je inzet bij de regulering van vreedzame demonstraties, zegt Marjon Rozema van mensenrechtenbeweging Amnesty International. Amnesty heeft grote problemen met wat Rozema het ‘veiligheidsdenken’ noemt.  Die veiligheidsbril moet af. Die verhindert dat vanuit vertrouwen en respect de samenwerking wordt gezocht met organisatoren van demonstraties.’

Vraag zelf je BRP-dossier op

Sinds 2021 kan iedere burger bij de gemeente een overzicht opvragen van gegevensverkeer tussen de politie en de BRP. Investico kreeg met medewerking van 67 activisten inzage in hun BRP-dossiers. Wilt u zelf uw BRP-dossier opvragen om te zien welke autoriteiten uw persoonsgegevens hebben opgevraagd? Volg dan de instructies hieronder.

Bent u een vreedzame demonstrant en ontdekt u in uw dossier dat de autoriteiten uw gegevens verzamelden rondom protesten? En wilt u uw dossier met investico delen? Stuur ons dan een bericht op redactie@platform-investico.nl

Let op: in uw dossier staan privacy gevoelige gegevens, Investico zal daar zorgvuldig mee omgaan en wij zullen nooit iets publiceren zonder uw toestemming. Maar weet dat het hier om persoonsgegevens gaan.

1: Wat is de BRP?

In de Basisregistratie Personen (BRP) houden Nederlandse gemeenten persoonsgegevens bij van iedereen die in Nederland woont. Behalve je volledige naam, leeftijd en Burgerservicenummer, staan er nog meer gegevens in dit systeem: onder andere de namen van je ouders, namen van eventuele partners en kinderen, je woonadres, informatie over reisdocumenten en land van herkomst. Deze gegevens worden beheerd door de gemeente waar je staat ingeschreven. Als je verhuist worden de gegevens doorgegeven aan de gemeente van je nieuwe adres.

2: Wie kan de gegevens uit de BRP inzien?

De gegevens van een burger in de BRP kunnen, zonder dat diegene daarvan op de hoogte wordt gesteld, gedeeld worden met een groot aantal instanties. Bijvoorbeeld met andere gemeenten, de Belastingdienst, onderwijsinstellingen, maar ook met de politie en andere opsporingsdiensten. Sinds maart 2022 kun je online inzien met welke instanties je gegevens zijn gedeeld in de afgelopen zes maanden. Dat doe je zo:

  • Op https://mijn.overheid.nl/ log je in met DigID. Klik in het hoofdmenu op het kopje ‘identiteit’. In dit submenu kun je twee dingen inzien: als je klikt op ‘Bekijk persoonsgegevens’ zie je welke info er over jou in de BRP staat. Als je klikt op ‘Bekijk gedeelde persoonsgegevens’ krijg je een overzicht van instanties waarmee je BRP-gegevens zijn gedeeld.
  • Maar: dit is een incompleet overzicht, want alleen van de afgelopen zes maanden, waarin bovendien instanties kunnen worden weggelaten. Je kunt eenvoudig een volledig overzicht opvragen bij je woongemeente, zoals uitgelegd onder punt 3 in deze brief.

3: Hoe kun je je eigen gegevens opvragen?

Om het volledige overzicht te krijgen van de instanties die inzicht hebben gekregen in je BRP-info stuur je een bericht naar de gemeente waar je staat ingeschreven. De gemeente is vervolgens verplicht je het overzicht binnen vier weken (kosteloos) op te sturen. Hoe je de aanvraag doet, verschilt per gemeente.

  • De gemeente Amsterdam heeft een speciaal online contactformulier. Je logt in met DigID, verstuurt de aanvraag, en dan krijg je het overzicht binnen vier weken per post thuisgestuurd.
  • Bij de meeste gemeenten is er nog geen speciaal contactformulier. Dan kun je een mailtje sturen (naar het algemene mailadres van de gemeente waar je woont). Hieronder een voorbeeld:

(Onderwerp) Aanvraag: volledig overzicht gedeelde persoonsgegevens (BRP)

Beste,

Graag wil ik het volledige overzicht ontvangen van mijn gedeelde persoonsgegevens (uit de BRP). Daarmee bedoel ik het volledige overzicht van welke instanties mijn gegevens uit de BRP verstrekt hebben gekregen sinds 6 januari 2013, en op welk moment (dus uitgebreider dan wat ik in kan zien via mijnoverheid.nl). Het gaat om het ‘protocolleringsoverzicht nieuwe stijl’, zoals uitgelegd op de website van de RvIG.

Ik hoor graag van u tot wie ik me kan wenden binnen de gemeente met deze aanvraag.

Dank en groet,
[…]

  • Het antwoord op een dergelijke mail verwijst je waarschijnlijk door naar een afdeling voor gegevensverstrekking, of een online formulier. In het eerste geval wordt gevraagd of je een kopie van je identiteitsbewijs als bijlage bij de aanvraag kunt versturen, in het tweede geval moet je inloggen met DigID.
  • Binnen vier weken ontvang je het overzicht (online, of op papier in de brievenbus).

Voor vragen:
E-mail: redactie@platform-investico.nl

Politie keek heimelijk mee in chatgroepen van Extinction Rebellion

Een virtueel agent keek wekenlang mee in twee besloten chatgroepen van actiegroep Extinction Rebellion (XR). Dat gebeurde in aanloop naar de aanhouding van een groep klimaatactivisten, kort voor de A12-blokkade op 28 januari. Ook maakte de politie gebruik van de hulp van een informant.

Dat blijkt uit het strafdossier over de zaak, dat in handen is van De Groene Amsterdammer, Trouw en onderzoeksplatform Investico. Justitie verdenkt acht activisten van opruiing door op te roepen tot de verboden wegblokkade. De groep activisten staat morgen (woensdag) voor de rechter tijdens een inleidende regiezitting. Twee van hen worden naast opruiing ook verdacht van vernieling. Allemaal kregen ze een gebiedsverbod voor de A12.

Verzamelen van berichten

Een anonieme agent deed in november en januari onder de naam “Inge” succesvolle verzoeken om als activist te worden toegelaten tot twee besloten chatgroepen van XR op berichtendienst Signal. De agent verzamelde berichten uit de groepen en bracht de beheerders in kaart. In december kreeg de politie ook een tip binnen van een informant die namen deelde van een aantal organisatoren van het protest.

Het is een grijs gebied wat de politie mag als het gaat om meekijken in besloten online groepen. Politieambtenaren “lopen het risico onrechtmatig te handelen,” schreef de politie vorig jaar met een pleidooi voor duidelijkere richtlijnen. Willem Jebbink, de advocaat van de verdachten, wil dat de rechter kritisch kijkt naar de werkwijze in dit onderzoek. “Het werken met informanten en virtueel agenten ben ik in de vijftien jaar dat ik activisten bijsta nog nooit tegengekomen.”

“Tot nu toe werden deze opsporingsmethoden vooral ingezet bij groepen die van terrorisme worden verdacht,” zegt Tamara Buruma, advocaat bij Prakken d’Oliveira en gespecialiseerd in opruiing. “Het is opvallend dat de politie ze nu inzet bij een legale, vreedzame beweging. Opruiing is een fors misdrijf, daarbij kunnen zware middelen worden gebruikt. Maar voor demonstranten zijn deze methoden niet ontwikkeld.”

Zaak ten onrechte groot

Uiteindelijk is halverwege januari een strafrechtelijk onderzoek gestart naar opruiing rond twee A12-blokkades in november en januari. Het Openbaar Ministerie (OM) bestempelt zeven activisten als “influencers” van de klimaatgroep. De politie verzamelde een groot aantal berichten op sociale media waarin prominente activisten zowel voor als na de arrestatie oproepen tot de blokkades. Tijdens het protest in januari zijn uiteindelijk ruim 760 activisten aangehouden.

Het OM ziet het oproepen om de A12 te blokkeren als een strafbaar feit en stelt dat de belangrijkste opsporingsmethode in de zaak het verzamelen van Twitterberichten is. “Men probeert deze zaak heel groot te maken met verwijzingen naar het demonstratierecht”, schrijft het OM in een reactie. “Maar het feit is dat de verdachten zijn aangehouden omdat ze opriepen tot een strafbare blokkade van een snelweg.”

De arrestaties van klimaatactivisten stuitten op veel verzet. Het College voor de Rechten van de Mens stelde dat de inzet van strafrechtelijke instrumenten om de organisatie van de demonstratie te verhinderen “een extreem zwaar middel is dat niet makkelijk te rechtvaardigen valt.” Extinction Rebellion blijft herhalen vreedzaam te zijn, maar daar denkt het OM anders over.  “Er wordt niet geknokt, maar dat is het dan ook wel”,  valt te lezen in een document van justitie. “Er is eenvoudigweg sprake van strafbare feiten, die bij herhaling gepleegd worden en waarbij XR gevaar voor derden voor lief neemt.”

Amnesty International noemt de werkwijze van de politie en justitie “bijzonder problematisch”. Volgens de mensenrechtenorganisatie schoof het Openbaar Ministerie het demonstratierecht te makkelijk aan de kant. “De politie neemt de vreedzaamheid van demonstraties niet als uitgangspunt, en ziet demonstranten als potentieel risico. Die houding mondt uit in criminalisering van vreedzaam klimaatprotest.”

Speurwerk

Koffie op het malieveld, klappen op de A12

De afgelopen jaren wordt er veel gedemonstreerd in Nederland

Luister de aflevering

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

Demonstratierecht in de knel

Den Haag, 28/01/23 | Klimaatactivisten van Extinction Rebellion worden opgepakt op verdenking van opruiing. Beeld door: ANP / Jorris van Gennip

De sfeer tussen demonstrant en autoriteiten verhardt. De politie arresteert en slaat vaker, burgemeesters leggen striktere regels op en demonstranten worden nauwlettend gevolgd.

‘Zeig dich! Versteck dich nicht’: laat jezelf zien, verstop je niet, buldert metalband Rammstein1 door het donkere busje. Binnen zit een tengere geschiedenisdocent in opleiding, in zijn vrije tijd is hij bestuurslid2 bij de lokale sociaaldemocraten. Door de denderende muziek hoort hij niet wat er buiten gebeurt, plastic tie wraps knellen om zijn polsen3. Een gemaskerde agent van de Mobiele Eenheid (ME) opent de deur, hij wil een foto maken en trekt Ruben Schilt aan zijn zwarte krullen voor de lens. Die stribbelt tegen, steekt zijn tong uit, de camera flitst4. Schilt voelt een vuist tegen zijn neus, vertelt hij achteraf5, hij schreeuwt het uit, zijn neus bloedt. ‘Heb je ooit wel eens een pak rammel gehad?’, herinnert hij zich de agent zeggen. De deur slaat weer dicht, snoeiharde gitaren suizen door z’n oren.

Een halfuur eerder liep Schilt (20), die zijn oma nog zo beloofde naar ‘oom agent’ te zullen luisteren, op een winderige Erasmusbrug tegen een muur van politie aan. Die hield daar in oktober 2021 de Rotterdamse Woonopstand6 tegen. Een agent met schild duwde de jongen naar achteren, hij duwde terug, binnen een paar tellen overmeesterde acht man ME . Met zijn gezicht tegen een busje gedrukt hoorde hij een agent zeggen dat zoveel man niet nodig was om ‘iemand als jou’ te arresteren. Hij werd aangehouden voor opruiing7. ‘Pas op, camera’s’, hoorde hij, ‘we plaatsen hem eerst in onze bus!’.

Zes Rammsteinnummers lang zit Schilt in het ME-busje. ‘Heuuuh, Ruben Schilt!’, hoort hij ME’ers aan de andere kant van een geblindeerde tussenwand roepen. Ze zetten hun maskers af, pakken broodtrommels en flesjes cola. Door het raampje ziet Schilt zijn vrienden lopen. Gelukkig, denkt hij, ze hebben niet de hele Erasmusbrug ‘aan de kant gemept’. Op het politiebureau gaat Schilt op de foto8, onder zijn neus kleeft een streep gestold bloed. De tie-wraps zitten zo strak dat het twintig minuten duurt om ze los te knippen, weet hij nog. Schilt legt een verklaring af, een aanklacht volgt er nooit. Als Schilt meer dan een jaar later terugdenkt aan wat er op de Erasmusbrug gebeurde, zegt hij: ‘ze hebben me radicaal gemept’.

Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland

Steun ons

Toename demonstraties

In tien jaar tijd nam het aantal demonstraties in Nederland enorm toe.9 Vooral in Amsterdam schoten de cijfers omhoog, van 260 protesten in 2013 naar 1510 in 2022. Het begon met anti-zwarte piet-demonstranten die sinds tien jaar ‘in sight and sound’ bij Sinterklaasintochten protesteerden10. De beweging toonde andere actiegroepen dat demonstreren moet ‘schuren’ wil het effect sorteren.

Actievoerders omzeilden al ‘koffiedrinkend’ de coronamaatregelen, reden op trekkers naar Den Haag11 en provinciehuizen12, en plakten zich vast13 om aandacht te vragen voor klimaatverandering. Met een spandoek op het Malieveld staan levert volgens deze actievoerders onvoldoende politieke en maatschappelijke reuring op. De ‘nieuwe demonstrant’ bezet liever een gebouw of weg.

Burgemeesters moeten demonstraties samen met een onderbezet politiekorps14 ondersteunen. De massabijeenkomsten tijdens corona betekenden extra besmettingen en gevaar voor de volksgezondheid, de wegblokkades van boeren of Extinction Rebellion hinderen het verkeer. Burgemeesters, verantwoordelijk voor de openbare orde, zitten met de handen in het haar.

De relatie tussen autoriteiten en demonstranten wordt steeds grimmiger. Volgens Amnesty International beschermen overheden het demonstratierecht onvoldoende15. Bij actievoerders bestaat de indruk dat de politie de laatste jaren eerder en harder ingrijpt. Er is stijgende maatschappelijke verontwaardiging16 over toenemend politiegeweld bij demonstraties.

Platform voor onderzoeksjournalistiek Investico en De Groene Amsterdammer onderzochten daarom de feiten. Met behulp van openbare bronnen legden we een dataset van overheidsoptreden bij demonstraties aan. Via de Wet open overheid (Woo) analyseerden we de beperkingen die gemeenten voorafgaand aan protest opleggen en aan de hand van politiedraaiboeken onderzochten we hoe agenten zich op demonstraties voorbereiden.

Uit alles blijkt: sinds corona grijpen autoriteiten vaker in17. Tijdens de pandemie werd er frequenter preventief gefouilleerd, kwam er meer noodwetgeving die demonstraties beperkte en werden protesten vaker dan daarvoor op voorhand verboden. De politie arresteerde meer demonstranten en gebruikte vaker geweld. Dit is na de pandemie niet veranderd, blijkt uit ons data-onderzoek. De overheid blijft bij demonstraties hard ingrijpen.

Drempels worden niet alleen tijdens, maar ook voorafgaand en na afloop van het protest opgeworpen. Gemeenten leggen actievoerders steeds meer18 knellende voorwaarden op. Het Openbaar Ministerie probeert de strafmaat van demonstranten die de wet overtreden op te rekken. Wanneer zij via een  klachtenprocedure bij de politie verhaal willen halen over politiegeweld, stuiten ze op een muur. Tegelijkertijd gebruikt de politie betaalde informanten en intensieve surveillance om vreedzame demonstranten in de gaten te houden. ‘De zorgen over ondermijning van de democratie zijn terecht’, zegt een ervaren ex-agent die veel met demonstranten werkte.

Polderend protesteren

‘Protest verloopt in golven’19, zegt socioloog Jacquelien van Stekelenburg van de Vrije Universiteit. In 1966 gooiden provo’s rookbommen richting de Gouden Koets20, de krakersrellen van 1980 (‘Geen woning geen kroning’) veranderden Amsterdam in een slagveld, waarbij de politie een tank inzette21. In 1983 vond het grootste Nederlandse protest ooit plaats, een half miljoen mensen demonstreerde op het Malieveld tegen kernraketten22. ‘Tegenwoordig verlopen acties in ieder geval kleinschaliger,’ zegt Van Stekelenburg.

Eind jaren tachtig ontstaat iets dat je ‘polderend protest’ zou kunnen noemen. De Wet openbare manifestaties23 (Wom) uit 1988 voorziet overheid en demonstrant van vrijheden én spelregels: organisatoren sturen de burgemeester vooraf een ‘kennisgevingsformulier’ met details over hun protest, die reageert met een ‘wom-brief’ waarin hij voorwaarden aan de actie stelt. Volgens de wet mag de burgemeester alleen ingrijpen bij (dreiging van) ‘wanordelijkheden’ of ter bescherming van het verkeer of de volksgezondheid.

Al tien jaar lang danst Mike Vermaak uit protest. Hij is de hoofdorganisator van Amsterdam Danst Ergens Voor (ADEV), een parade die vooral opkomt voor kraakpanden en culturele vrijplaatsen24. Vermaak zag hoe het gepolder met de gemeente langzaam verwerd tot een bureaucratische hindernisbaan. ‘U bent zelf verantwoordelijk voor een ordedienst en verkeersregelaars’, leest hij in de lijst voorwaarden van afgelopen jaar25. Onder de vorige burgemeester Eberhard van der Laan kreeg hij zo’n brief niet26. Maar nu Femke Halsema de ambtsketting draagt krijgt hij een lange brief die het resultaat is van verschillende ‘kopjes koffie’ met gemeente. De brief zit twee dagen voor het protest in zijn mail. ‘Probeer dan nog maar eens de voorwaarden aan te vechten.’ Ook de politie stelt eisen: de route moet langs brede straten voeren, ‘zodat ze snel en overal kunnen optreden27’.

Als de optocht van dertien kleurrijke wagens met elk een eigen muziekinstallatie wil vertrekken, duiken er plots twee ambtenaren met blocnotes op. ‘Een kleine verkeerstechnische controle’, hoorde Vermaak. ‘Nou die bleek nogal grondig. Ze bekeken het bandenprofiel en vroegen hoeveel mensen van plan waren om op de laadklep te gaan staan.’ Pas na flink wat overleg krijgt de stoet groen licht.

Steeds meer beperkingen

De ervaringen van Vermaak staan niet op zichzelf. We vroegen met een beroep op de Wet Open Overheid (Woo) 373 brieven op die burgemeesters van zestien steden28 de voorbije tien jaar naar organisatoren van demonstraties stuurden (zie kader). Uit onze analyse blijkt dat tweederde van de onderzochte gemeenten steeds meer beperkingen in hun brieven zet. In Maastricht zijn bij een boerenprotest bijvoorbeeld helemaal verboden, deelnemers moeten ook de sleutels van hun trekker inleveren. Leeuwarden bepaalde dat dierenrechtenactivisten voorbijgangers geen beelden van slachthuizen en dierenmishandeling mogen tonen29. In Utrecht duikt een verbod30 op ‘discriminerende uitlatingen’ op. ‘Deze beperkingen gaan lijnrecht tegen de wet in’, zegt universitair docent demonstratierecht Berend Roorda van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Zo’n verbod op discriminerende uitlatingen mag niet; burgemeesters mogen zich helemaal niet bemoeien met de inhoud van een protest31.’

Veel voorwaarden getuigen van aanzienlijk wantrouwen jegens demonstrerende burgers. In Zwolle mogen demonstranten hun gezicht niet bedekken met een sjaal of capuchon32. ‘Eventuele spandoeken zijn niet voorzien van dikke stokken’, staat in een brief uit Eindhoven33. Deze voorwaarden duiken ook elders in het land op, veel burgemeesters zetten standaard beperkingen in hun brieven. Dat laatste ‘is zeer twijfelachtig’, zegt Roorda34. ‘Iedere demonstratie moet op de eigen merites worden beoordeeld.’

Het gooien met voorwaarden levert ook enkele opmerkelijke combinaties op, bijvoorbeeld in Utrecht. Vredesdemonstranten kregen er een wapenverbod35, dierenactivisten moesten hun ‘kadavers’ thuislaten36 en wie protesteerde tegen Zwarte Piet mocht geen racistische leuzen verspreiden37.

Opmerkelijk genoeg blijven bij enkele gemeenten restricties die tijdens corona werden ingevoerd ook zonder gezondheidscrisis in de brieven staan. Zo verruilde Rotterdam in de coronaperiode een verwacht aantal mensen voor een streng maximumaantal38, Amsterdam introduceerde de eis dat versterkte muziek ‘ondersteunend moet zijn aan de boodschap39’. Dat deze voorwaarden ook na de pandemie opduiken ‘roept toch vraagtekens op’, zegt Roorda.

Er blijven niet alleen voorwaarden ‘plakken’, sinds de coronacrisis grijpen burgemeesters ook vaker naar zware bestuurlijke middelen. Een inventarisatie van openbare bronnen toont dat burgemeesters steeds vaker ‘veiligheidsrisicogebieden’ creëren, om demonstranten zo preventief te kunnen fouilleren40. Dat gebeurde twaalf keer in coronajaar 2021 en viermaal in het jaar na de pandemie, terwijl er voordien, in 2019, helemaal niet preventief gefouilleerd werd. Hetzelfde geldt voor noodbevoegdheden, die burgemeesters alleen mogen inzetten bij ‘ernstige wanordelijkheden of rampen41’. Het zwaarste middel, het noodbevel, werd in 2019 drie keer gebruikt42, klom in 2021 naar zevenentwintig, maar werd in 2022 nog steeds twaalf keer ingezet. ‘Noodwetten zijn bijna een blanco cheque waar je als burgemeester niet te snel naar mag grijpen’, zegt Adriaan Wierenga43, universitair docent gespecialiseerd in noodrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen.

De duizenden dansende demonstranten van ADEV laten de pret niet bederven door de bestuurlijke bemoeienissen. Er loopt zelfs een clown mee in de optocht, met feestneus en een grote bos heliumballonnen. Politie is nadrukkelijker aanwezig dan voorheen; ME te paard kijkt toe, agenten in burger, zogeheten ‘stillen’, mengen zich in de massa. ‘Alle stillen uit de demoooo!’, roept iemand44. Dat blijkt een onverstandige zet, de stille agenten overmeesteren de man direct en voeren hem af in een busje.

Op het Museumplein overlegt Mike Vermaak weer druk met de politie: de opstelling van de muziekwagens moet anders, en niemand mag op het gras. Als hij zich omdraait ziet hij de clown van daarnet, omringd door vier ME’ers45. ‘Ze probeerden zijn ballonnen af te pakken. Ze gooiden hem op de grond, agenten drukten knieën in z’n nek.’ Hoog boven het plein vliegen de ballonnen weg. Eenmaal op het politiebureau vertelt de hulpofficier van justitie aan de clown dat hij het werk van de ‘bereden politie’ hinderde46. Zijn outfit en ballonnen maakten de paarden bang.

De KOZP-demonstraties

De burgemeester van Staphorst schuift de vitrage voor het raam van zijn werkkamer opzij en wijst naar buiten. ‘Daar was het vak, achter de heg.’ Links van het marktplein ligt de grasstrook waar Kick Out Zwarte Piet afgelopen november had moeten demonstreren. De dag voor de intocht is het veldje met roodwit lint afgezet47. Na dagenlange voorbereiding trekt burgemeester Jan ten Kate met een gerust gevoel de deur van het gemeentehuis achter zich dicht: ‘alle scenario’s om de demonstratie mogelijk te maken, zijn met expertise van de politie uitgewerkt’.

De volgende dag neemt een kleine tweedeursauto met vijf demonstranten de afrit op de A28 naar Staphorst, aan het stuur zit ‘Henk’, die niet met zijn echte naam in de media wil48. Plots doemt er een schreeuwende menigte op. Ze dragen klompen, veiligheidsschoenen, fluorescerende werkkledij of pietenpakken, veel gezichten zijn zwart geschminkt49. In de berm staan families met kinderen, lachend wijzen ze naar de auto. De meute trekt de zijspiegels en ruitenwissers van de auto af en gooit eieren, melk en stenen. De wielen komen van de grond, ze proberen de auto op zijn kop te duwen. De inzittenden kunnen geen kant op. Van buiten opent iemand het portier, de wagen vult zich met een penetrante benzinegeur. Het gezicht van Henk is besmeurd met olie. De massa steekt fakkels en vuurwerk aan. Nergens is politie.

Dan ziet Henk een gat in de menigte en geeft vol gas. Met het portier open, uit de auto leunend om zicht op de weg te houden, scheurt hij met een razende vaart over het fietspad; meerdere auto’s achtervolgen hem. Op een rotonde passeert Henk een politiewagen, die verroert zich niet. Weken later ontvangt hij een boete van 160 euro voor rijden op het fietspad50.

Sinds 2013 kregen KOZP-demonstranten bij minstens achttien demonstraties met geweld te maken51; eerst van agenten, daarna door vijandig publiek dat met eieren en stenen gooide of de weg versperde. KOZP-demonstranten werden de voorbije tien jaar meer dan twee keer zo vaak gearresteerd als de gewelddadige tegenkrachten die hun protestacties probeerden te beletten, blijkt uit onze demonstratiedatabase (zie kader).

Toch houdt de actiegroep nauw contact met de politie. De dagen voor het protest in Staphorst regent het online bedreigingen. ‘Haal de hooivorken al vast uut het schuurke, de gekken komen eraan’, schrijft iemand. Een ander: ‘ketting aan de enkels en achter de auto hangen. Kaal tot op het bot.’ Marisella de Cuba, vaste organisator van KOZP-protesten, stuurt de politie een bloemlezing van dertig screenshots52 vol haat en spreekt zeker vijf uur met agenten over alle mogelijke gevaren53. Ze vreest voor herhaling van het scenario met  de ‘blokkeerfriezen’ uit 2017.

‘Welkom bij KOZP-tours!’, zegt De Cuba wanneer de demonstranten de bus naar Staphorst opstappen. Twee undercover politie-auto’s begeleiden de KOZP-colonne vanaf Zwolle54. Hoe kan een konvooi met zo weinig politiebegeleiding in hemelsnaam samenblijven?, vraagt De Cuba zich nog af. Ergens onderweg springt het stoplicht op rood. De kleine auto van Henk zit achteraan de colonne, er volgt geen politie55. Ik vind de weg wel, denkt Henk en hij remt. De KOZP-karavaan ziet hij steeds kleiner worden. Tien minuten later neemt hij, net als twee andere achtergebleven auto’s56, de afrit bij het bordje ‘Staphorst’.

‘Dat ze die afslag zouden nemen en het daar zo grimmig was, heeft ons allemaal overvallen’, zegt burgemeester Ten Kate. ‘Dat stond namelijk niet in de scenario’s.’ Drie weken later lopen ambtelijke hulptroepen, waaronder een ingevlogen voorlichter, nog steeds door de gangen van het gemeentehuis. Op de dag van de intocht nam de politie een kamer in waar agenten op grote schermen live meekeken naar de belaging van de demonstranten57. ‘Dat zijn beschermde beelden dus zelf heb ik die niet gezien’, zegt de burgemeester, ‘maar wie ze wel zag kwam danig geschrokken naar buiten’.

Zo’n ruimte vol schermen en politiecommandanten is het resultaat van wat in bestuurlijk jargon de ‘Staf Grootschalig Bijzonder Optreden’ (SGBO) heet. Dit zijn teams die de politie niet alleen gebruikt bij grote, risicovolle manifestaties, maar ook bij voetbalwedstrijden. Algemeen commandant Albert van de Wetering stond begin deze eeuw aan de wieg van deze aanpak, en zocht met collega’s en de toenmalige korpschef hoe ‘rellen voor te zijn en kordaat te kunnen ingrijpen58’. De truc, vonden ze, is informatiewinning: ‘welke risico’s zijn er? Hoe realistisch zijn die?’ Deze verzamelde gegevens leiden tot allerlei scenario’s. ‘Wat te doen bij noodweer, een tegendemonstratie of vuurwerk? Wanneer grijpen we in? De scenario’s’, zegt Van de Wetering, ‘worden steeds talrijker en gedetailleerder’.

Via de Wet open overheid (Woo) vroegen we bij alle tien politie-eenheden59 ruim zeventig SGBO-draaiboeken op van demonstraties in de afgelopen tien jaar. Maar de politie doet geheimzinnig over de scenario’s en strategieën, politiejuristen lakten bijna alles zwart.

Uit wat we wel kunnen lezen blijkt dat de politie soms weinig verschil ziet tussen een demonstratie en een voetbalwedstrijd. Zo verwijst politie Den Haag bij een klimaatprotest in 2019 naar ‘de Voetbalwet’, die de burgemeester en het OM extra bevoegdheden verleent voor preventief ingrijpen bij voetbalvandalisme60. In het draaiboek van een Eindhovense Black Lives Matter-demonstratie uit 2020 moeten demonstranten die ‘zich manifesteren als voetbalsupporters’ en ‘geen geldig toegangsbewijs voor de wedstrijd hebben’ op politiebevel de gemeente verlaten61. Waarom de politie voetbalwetgeving opneemt in de draaiboeken van vreedzame demonstraties, is onduidelijk. Maar als er voetbalsupporters demonstreren, is er dan geen verschil tussen een hooligan bij een voetbalwedstrijd en een die zijn grondrecht uitoefent? ‘Misschien wel’, zegt agent Leo de Haan van de eenheid Midden-Nederland. ‘Maar ze kunnen dat recht ook misbruiken om gewoon lekker te rellen.’

Uit de tientallen draaiboeken die we analyseerden, stijgt een spookbeeld op van de hedendaagse demonstrant. Deze wordt vergeleken met hooligans, zeer gewelddadig ingeschat en verward met krakers. Zo staat in het draaiboek van een Utrechtse demonstratie tegen coronamaatregelen de voorspelling dat verschillende groepen hooligans ‘hun rivaliteit opzij zetten om samen een vuist te maken tegen de overheid en daarbij confrontaties niet uit de weg gaan62’. Tijdens het protest doen agenten ruim honderd preventieve fouilleringen, een wapen vinden ze niet. In de politiedocumenten voor de Woonopstand in Rotterdam in 2021 staat: ‘leden van een Zwart Blok zijn bereid om tegenstanders (bijvoorbeeld politie) met geweld tegemoet te treden63.’ Op dat protest omsingelden agenten het Zwarte Blok en vonden uiteindelijk één aardappelschilmesje64. De informatie over het Zwarte Blok waarop de politie zich baseerde, kwam rechtstreeks van Wikipedia65.

Preventieve politie-acties

Bij blokkades, bijvoorbeeld van privéjets op Schiphol66 of de A12 in Den Haag67, zien demonstranten agenten rondlopen met ‘smoelenboeken’, stapels A4-tjes met foto’s waarmee de politie naar eigen zeggen ‘notoire ordeverstoorders’ identificeert68. Tijdens een grote demonstratie zorgen camera’s en drones, zoemend boven de menigte, dat de politie elke stap van demonstranten kan gadeslaan69. Voorafgaand aan een protest speurt de politie met automatische nummerplaatherkenning naar ‘notoire plegers van ernstige openbare orde verstoring70’.

Tijdens een protest vraagt de politie om de haverklap je identiteitskaart op, vertellen demonstranten71. Dat geeft actievoerders een onaangenaam gevoel – en dat is precies de bedoeling, blijkt als we de klachten voorleggen aan de politie. ‘Mensen voelen zich nu eenmaal gesterkt in groep’, zegt agent Leo de Haan72. Hij was erbij op verschillende demonstraties, zowel als ‘platte pet’ als later in de speciale demonstratieteams. De politie wil betogers uit de comfortabele anonimiteit van de massa halen, zegt De Haan. ‘Door mensen preventief aan te spreken en hun ID op te vragen, laat je hen weten: “ik heb je gezien”.’

Het blijft niet bij nummerplaatherkenning en identiteitskaarten opvragen. De digitale systemen van de politie, waarmee ze bijvoorbeeld meldingen verwerken en dossiers opstellen, zijn bijna altijd gekoppeld aan een landelijke database, de basisregistratie personen (BRP)73. Daarin staat informatie over elke Nederlandse burger, zoals waar die woont of wie de ouders en kinderen zijn. Sinds 2021 kan iedere burger in Nederland bij de gemeente het gegevensverkeer tussen de BRP-database en de politie over zichzelf opvragen74. Investico zette een oproep uit onder demonstranten om hun dossier op te vragen en met ons te delen. Vooral actievoerders  uit de klimaat- en antiracismebeweging, maar ook coronademonstranten en anti-fascisten gaven gehoor. In totaal analyseerden we 67 dossiers75.

Daaruit blijkt dat de politie burgers veelvuldig opzoekt vanaf het moment dat ze als demonstrant ‘actief’ worden. Marisella de Cuba, sinds ze in 2016 voor het eerst op een demonstratie van Kick Out Zwarte Piet was: 331 keer opgevraagd, op 89 verschillende dagen. Ruben Schilt, in de week nadat hij op de Erasmusbrug in een donker busje werd gegooid en zonder aanklacht weer op straat werd gezet: veertig keer, op vijf verschillende dagen. Prominente corona-demonstrant Michel Reijinga werd in twee jaar tijd op 262 dagen maar liefst 1456 keer opgevraagd. Ruim de helft van de demonstranten in onze database werd meer dan honderd keer opgevraagd sinds ze begonnen met protesteren, terwijl dat voorheen hoogstens af en toe gebeurde, bijvoorbeeld bij een fietsboete76.

Op grond van welke verdenking de politie deze gegevens wil inzien is onduidelijk. 24 van de 67 demonstranten verschenen weleens voor de rechter of moeten nog voorkomen, maar geen van hen kreeg ooit een straf opgelegd77. Tien mensen zijn zelfs nooit gearresteerd op een demonstratie, maar bij zeven van hen werden hun gegevens toch meer dan vijftig keer opgevraagd78. Wie tijdens een demonstratie een ID-bewijs toont, ‘is gezien’ en wordt vervolgens opgezocht in het politiesysteem79. Ook wie over demonstraties post op sociale media kan erop rekenen te worden opgezocht, zien we terug in de overzichten80. Demonstranten worden voorafgaand aan een demonstratie door het systeem gehaald, anderen achteraf. En bij iedereen vraagt de politie ook de gegevens van ouders en kinderen op.

In reactie op het onderzoek van Investico kan de politie geen duidende verklaring geven81. Alleen als een organisator eerder de openbare orde ernstig verstoorde, kan de politie familieleden opzoeken, zegt ze zelf. Persoonsgegevens verwerken mag alleen als dit ‘noodzakelijk is voor de uitvoering van de politietaak’, bijvoorbeeld om ‘in contact’ te komen met demonstranten.

Investico werkt altijd samen met andere media. Zo versterken we de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Lees meer over ons

Een anonieme bron82 die veel met recherchesystemen werkt kan wél meer uitleg geven. Wordt er een groot protest aangekondigd, dan gaat de intelligence-afdeling op volle kracht draaien om alle sociale media te monitoren. Alles wordt in kaart gebracht. Wie gaat demonstreren? Wat zijn hun motieven? Met wie gaan ze om? Die informatie wordt vastgelegd in zogenaamde verzamelbakken, in een speciaal systeem.’ Volgens onze bron moeten ‘politieambtenaren die bevoegd zijn om op deze manier mensen in kaart te brengen, altijd kunnen uitleggen waarom ze informatie opvragen en vastleggen. Maar die vraag wordt nauwelijks gesteld.’

De politie heeft een ‘Functionaris Gegevensbescherming’ die controleert of de privacywetgeving binnen de organisatie wordt nageleefd. Onze vragen over het bespioneren van demonstrerende burgers kan ze niet beantwoorden83. ‘Ik ken het systeem niet goed genoeg, en het is niet mijn taak om vragen van de media te beantwoorden.’ De externe toezichthouder, de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), weigert inhoudelijk te reageren84. ‘Als wij zeggen dat iets niet mag, heeft dat direct juridische consequenties.’

‘Het is heel gemakkelijk voor de politie om steeds sneller en eerder mensen op te zoeken: de technologie is er,’ zegt Marc Schuilenburg85, hoogleraar Digital Surveillance aan de Erasmus Universiteit. Maar dat de politie bij alle demonstranten ook familieleden opzoekt, gaat te ver voor Schuilenburg. ‘De politie moet hier terughoudender zijn, want het gaat om een grondrecht.’

‘Behalve het recht op privacy is hier ook het recht op betoging in het geding’, zegt Bart Schermer, hoogleraar Recht en Digitale Technologie aan de Universiteit van Leiden over de vele gegevensverstrekkingen van de politie86. ‘Als je de hele tijd in de gaten wordt gehouden, kun je niet meer vrij demonstreren.’

Registratie in het ‘veiligheidshuis’

De BRP-dossiers geven nog iets prijs. Vier van de 67 demonstranten duiken namelijk op in de systemen van het zogenaamde ‘veiligheidshuis87’. Een instelling waar justitie, politie en gemeente overleggen over de aanpak van ‘complexe probleemgevallen’ – denk aan ex-gedetineerden of plegers van huiselijk geweld, maar ook mensen die ideologisch radicaliseren en gewelddadig dreigen te worden88. Drie dagen nadat Marisella de Cuba van KOZP op het politiekantoor verhoord werd voor een stoepkrijtactie, wordt ook zij ingevoerd in het systeem van het veiligheidshuis, hoewel ze nog nooit in haar leven gearresteerd is89.

Hoogleraar Schermer is verrast dat vreedzame demonstranten in deze veiligheidshuizen worden besproken. ‘Zij zouden nooit in die systemen terecht mogen komen. Wie in een veiligheidshuis belandt staat zo nadrukkelijk op de radar dat er diep wordt ingegrepen in je persoonlijke levenssfeer.’

Bij Laura ten Brink, pianolerares en klimaatactivist uit Haarlem, gaat een lichtje branden als ze het veiligheidshuis in haar BRP-dossier ziet staan90. Ten Brink doet bijna wekelijks mee aan burgerlijk ongehoorzame acties van Extinction Rebellion en werd daarbij al ruim dertig keer opgepakt91. In het najaar van 2021, de arrestatieteller stond op acht, werd er bij haar aangebeld. ‘Het was een vrouw die zich voorstelde als een psycholoog van het veiligheidshuis’, herinnert Ten Brink zich92. ‘Ze bleef maar vissen hoe ver ik bereid was te gaan. Ik zei dat ik nooit geweld zou gebruiken. Toen bedankte ze voor het gesprek.’ De psycholoog kwam niet meer terug, maar sindsdien kreeg Ten Brink al drie keer onverwacht visite van ‘een agent van een speciale deradicaliserings-eenheid’, vertelt ze. ‘Ze vragen nooit of ze binnen mogen komen. Vaak zijn het korte gesprekjes van vijf tot tien minuten. Het voelt als sociale controle.’

Soms gaat het politieapparaat nóg een stap verder. Twee demonstranten vroegen bij de politie inzage in alles wat agenten over hen vastlegden. ’In93 De projectcode Cter05 is verwijderd.” Bij een tweede demonstratie reageert de politie op het verzoek op rectificatie (op 29 juni 2021): “Met in achtneming van uw verzoek tot wijziging heb ik besloten dit toe te wijzen en de betreffende politiegegevens te laten rectificeren. Concreet betekent dit, dat de verwijdering van de CTER code wordt uitgevoerd.”‘] troffen ze het stempel ‘Contra Terrorisme, Extremisme en Radicalisering’. Het label is zeker niet bedoeld voor vreedzame demonstranten, want ooit in het leven geroepen om potentiële aanslagplegers op te sporen94. De politie koppelde de terrorismecode aan één individuele actievoerder, ook twee demonstraties kregen het label – de deelnemers werden daardoor extra in de gaten gehouden95. Na bezwaar van de demonstranten en tussenkomst van de rechter, verwijderde de politie het stempel.

Informeren bij de burger

Protesterende boeren reageerden terughoudend op ons verzoek om bij de gemeente  het gegevensverkeer tussen de politie en de BRP-database op te vragen, daardoor zijn ze ondervertegenwoordigd in onze database. Maar dat betekent geenszins dat de politie hen niet in de gaten houdt.

‘Ga er maar vanuit dat je onder de tap zit’, herinnert een kastelein zich de woorden van een jonge agent96. Op een steenworp van de Duitse grens baat hij een zalencentrum uit. De waard, die anoniem wil blijven, zit met twee politievrouwen in het kleinste zaaltje van zijn pand, er past net een tafel in. Op hun verzoek sluit hij de gordijnen. Niemand mag weten dat ze hier zitten, benadrukken ze, zeker de boer niet waar de kastelein zo goed bevriend mee is. Ook veel van zijn cliëntèle is boer, het zalencentrum werd een verzamelplaats voor trekkers op weg naar demonstraties. Dan volgt de vraag die hem even uit het lood slaat: wil hij in het geheim informatie delen over op handen zijnde boerenprotesten? Uit burgerzin, zegt de kastelein nu, stemt hij toe: ‘je wil niet dat het uit de hand loopt’. De agenten dicteren een telefoonnummer dat hij niet op een briefje mag noteren. Hij moet het direct onder een anonieme naam in zijn telefoon zetten: ‘vakantie’ en ‘algemeen’, zouden de politievrouwen suggereren.

Informatie over locaties, aantallen mensen en trekkers stuurt hij een aantal keer door, wanneer hij het gevoel heeft dat het uit de hand kan lopen en dat het het imago van boeren zou schaden. De waard licht zijn bevriende boer overigens wel in, maar niet aan de telefoon. ‘Voor mijn beste vrienden bewaar ik geen geheimen.’ Maanden later komt de agent opnieuw langs, de gordijnen van het zaaltje moeten weer dicht. ‘Bruikbare informatie belonen we’, weet hij nog dat ze zei. Uit haar spijkervestje haalt ze een envelop die ze over het rode tafelkleed in zijn richting schuift. Vijf minuten later is de agent weg, ze hoeft geen koffie en schudt geen hand. Beduusd opent de kastelein de omslag, hij krijgt een ‘rare smaak’ in zijn mond. In de envelop ziet hij  bankbiljetten zitten, 250 euro in totaal. ‘Plots’, zegt de waard  nu, ‘voelde ik me een infiltrant.’

De politie bevestigt in een reactie dat ze mensen soms geld geeft, ‘indien de verstrekte informatie heeft bijgedragen aan het voorkomen dan wel beteugelen van een ernstige verstoring van de openbare orde’.97

Overheid vol wantrouwen

Draaiboeken vol paniekerige scenario’s, surveillancesoftware die begint te snorren enkele dagen voor een demonstratie, actievoerders die het label ‘terrorist’ krijgen opgeplakt  en betaalde informanten – waar is het polderend protesteren verruild voor zoveel wantrouwen?

Daarvoor moet je meer dan twintig jaar terug, wanneer Nederland, vlak na de moord op Pim Fortuyn en met de ‘war on terror’ op volle toeren, angstiger wordt. ‘Nederland moet veiliger98’, zijn de eerste drie woorden in het regeerakkoord van het kabinet Balkenende I99, opeenvolgende kabinetten doen soortgelijke beloftes. Gemeentelijke camera’s100 verschijnen in het straatbeeld, boa’s krijgen meer bevoegdheden101, vanaf 2010 mogen burgemeesters mensen een gebiedsverbod102 opleggen en sinds 2014 kunnen ze met een ‘veiligheidsrisicogebied103’ eigenhandig beslissen om burgers preventief te fouilleren.

‘De criminaliteit is al jaren dalende, maar hoe veiliger een land, hoe hysterischer104 we met het laatste stukje onveiligheid omgaan’, zegt hoogleraar Marc Schuilenburg. ‘Demonstreren wordt steeds meer als een potentiële verstoring van de openbare orde gezien. En ook dat laatste risicovolle stukje halen we vervolgens  liever weg.’ 

Aan het begin van de Rutte-kabinetten wordt ‘Veiligheid105’ toegevoegd aan het Ministerie van Justitie. Het ministerie geeft agenten in de loop der jaren steeds meer middelen om de openbare orde te handhaven: de concentratie van pepperspray106 wordt verhoogd, er komen uitschuifbare wapenstokken van metaal en daarna tasers – door campagnevoerende VVD-Kamerleden nog ronkend aangekondigd als ‘99 procent effectief107’. Vandaag schalt de roep om vuurwapens met rubberen kogels.

Ogenschijnlijk saaier maar minstens zo belangrijk, was de ingreep ‘Stelselherziening Geweldsaanwending108’, die op de vorming van de Nationale Politie in 2013 volgde. Agenten krijgen vanaf dan minder regels opgelegd voor het ‘aanwenden van geweld’. Dreigt er ‘gevaar voor de samenleving’, dan mogen politiemensen onder de noemer ‘afweerbevoegdheid’ geweld toepassen. ‘Die nieuwe bevoegdheid is zo breed gedefinieerd109 dat straks vermoedelijk bijna alle geweldgebruik hieronder wordt geschoven’, zegt politiewetenschapper Jaap Timmer van de Vrije Universiteit. ‘Ik begrijp niet dat dit door de Tweede Kamer is gekomen.’

Er gelden niet alleen minder regels, de politie wordt ook creatiever bij de registratie van geweld. Zo wordt vanaf 2021 de inzet van politiehonden losser bijgehouden110: waar voorheen de hond ‘klaarmaken’ al voldoende is om die te registreren, is een hond vanaf 2021 pas ‘ingezet’ wanneer hij daadwerkelijk iemand heeft gebeten. Bij een massaal optreden zoals een demonstratie hoeft een leidinggevende nog maar één streepje te zetten als een voltallig ME-peloton de wapenstok trekt. Ook als de agenten honderd keer slaan. Volgens de politie gaan hun manschappen maar heel zelden in de fout: slechts 0,02 procent111 van de agenten die geweld gebruikten kregen in 2020 een disciplinaire sanctie opgelegd.

Inzage in politiegeweld

‘Er is een gebrek aan transparantie112’, constateert Otto Adang, verbonden aan de politieacademie en de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Wie altijd meer middelen wil, moet ook meer verantwoording afleggen. En dat gaat moeizaam.’

Om inzicht te krijgen in politieoptreden en -geweld verzamelden wij openbare bronnen, waaronder krantenberichten, persberichten van de politie en tweets van individuele korpsen. Voor de periode 2013 tot 2022 brachten we zo alle informatie over de belangrijkste politieke demonstraties (zie kader) in kaart. We telden 1283 bijeenkomsten van onder meer boeren, klimaatactivisten, anti-Zwarte Pietdemonstranten, Pegida-aanhangers, dierenbeschermers en corona-sceptici.

Voor iedere  demonstratie stelden we vast of er sprake was van geweld of repressie, door te kijken naar de inzet van ME, arrestaties, een gewelddadig treffen, maar ook of ‘de driehoek’ besloot om een demonstratie te verbieden. Deze cijfers laten zien wat individuele agenten ons ook vertellen: in de corona-jaren is er iets geknakt.

Het aantal demonstraties met politiegeweld neemt toe bij de start van de pandemie in 2020 en piekt een jaar later naar 29. Maar ook na corona, in 2022, is er nog veel politiegeweld. Hetzelfde verhaal voor het aantal arrestaties: een piek tijdens corona, een beperkte daling erna. Het harde optreden tijdens de pandemie had natuurlijk een oorzaak – samenscholing was om gezondheidsredenen lange tijd verboden – maar toegenomen controle en repressie is nooit volledig verdwenen.

Joost Valk is één van de mensen die namens de politie met demonstranten spreekt. ‘Eigenlijk was het als politievertegenwoordiger mijn werk om bij protesten de brug te zijn113, ik was agent én ik moest naast de demonstranten staan’, zegt hij. Ook op 14 maart 2021 staat de dertiger in zijn fluoriserend gele hesje als aanspreekpunt op het Malieveld, waar dan een protest tegen de coronamaatregelen plaatsvindt.

De sfeer op het Malieveld is ‘grotendeels gemoedelijk’, Valk praat met de demonstranten die hij inmiddels goed kent. Hij ziet hoe geëmotioneerd zij zijn, mensen vertellen hem huilend hoe het coronabeleid hun leven ontwricht en frustreert. Maar de anderhalvemetermaatregel wordt niet nageleefd en een half uur voor het einde roept de politie in opdracht van de burgemeester de betogers op om te vertrekken. Dan slaat de stemming volledig om. ‘Vanuit verschillende hoeken zag ik ME’ers met schild en getrokken wapenstok aanrennen om een linie te vormen. Mensen schreeuwden, renden naar elkaar toe en vormden één grote mierenhoop. Ze beten me toe: “zie je nou wel, jullie zijn niet te vertrouwen”.’

Het laat de giftige verhouding zien, die Valk ook persoonlijk raakte. ‘Het leek alsof ik als politieagent plots een kant moest kiezen, mijn werk als “brug” werd onmogelijk’. Valk zag de cultuur binnen de politie verharden en de empathie verdampen. De botsing tussen ME en demonstranten op die veertiende maart toont volgens Valk hoeveel onbegrip er tussen overheid en demonstrant is ontstaan, zeker tijdens corona. ‘Ze bestempelden elkaar als kwaadaardig, beide kampen raakten er oprecht van overtuigd dat de ander uit was op geweld. De overheid wilde sterk de controle houden, terwijl demonstranten vooral emoties en zorgen probeerden te uiten.’

Aan de rand van het Malieveld ligt Tim Verbij op de grond. Een politiehond hapt114, de coronademonstrant pakt het dier bij zijn oren en weert hem af. ME’ers verzamelen zich om hem heen en grijpen naar hun wapenstok. Ze slaan hem minstens achttien keer115, ook op zijn hoofd. Een van de agenten schopt Verbij tegen zijn borstkas, die daarop ‘laffe klootzak’ roept. Een andere ME’er leidt de politiehond naar het linkerbeen van Verbij. Hij schreeuwt het uit als de hond bijt en blijft roerloos liggen. 

Verbij loopt een hersenschudding116 op, plus een gapende hoofdwond en twee diepe kloven in zijn linkerbeen. Revalideren duurt maandenlang, ook mentaal. Zijn werk als lasser geeft hij  noodgedwongen op. Nog altijd kampt Verbij  met hoofdpijn en gehoorschade, alsof hij alles onder water hoort.

Nils Melzer, toenmalig rapporteur voor marteling bij de Verenigde Naties (VN), noemt de afranseling van Verbij ‘een van de walgelijkste voorbeelden117 van politiegeweld sinds George Floyd’. De Haagse politie reageert verontwaardigd118 op deze ‘uitspraak zonder context’ en de politiebonden dienen een klacht in tegen Melzer bij de VN. 

Het onderbemenste korps

‘Het is mijn kracht om rustig te blijven’, staat er in zwarte letters119 op de witte muur van de ‘geweldreflectiekamer’. In een voormalig  politiebureau met rode kozijnen en gele pilaren in Soest, huist de permanente tentoonstelling MensenWerk. Voordat politiemedewerkers op teamuitje gaan bowlen of de kroeg induiken brengen ze hier een bezoekje. Iedere ruimte van het pand draait om een thema dat politiemensen ‘diep raakt’.

‘Tijdens de pandemie gingen de gesprekken hier vooral over de coronademonstraties op het Museumplein en de avondklokrellen’, zegt coördinator en oud-ME’er Gerdo Elzinga. De ene agent wilde de regels handhaven, de ander vond dat onzin. ‘Wat doe je als je het Museumplein moet schoonvegen en je een koffiedrinkende senior tegenkomt die voor z’n vrijheid opkomt?’ Wat de agenten bond is dat ze er waren, zondag na zondag. ‘Wanneer wordt er eindelijk eens ingegrepen? Wanneer stopt het?’, beklaagden haast moedeloze dienders zich bij Elzinga.

Aan een wand hangen grote foto’s van Kick Out Zwarte Piet-protesten en van demonstranten met zwarte vlaggen waar Arabische tekens op staan. Kan je als agent je persoonlijke overtuigingen ‘parkeren’? ‘Hier blijven agenten vaak lang discussiëren’, zegt Elzinga.

Meer gesprek en meer bewustzijn kunnen het onderliggende probleem niet verhullen. Politiemedewerkers maakten samen achthonderdduizend overuren in 2021, aldus het jaarverslag. Handhaving van de coronamaatregelen en het grote aantal demonstraties trok een zware wissel. Er wordt simpelweg steeds meer gevraagd van een onderbemenst korps; de laatste jaren gingen meer agenten met pensioen dan er bij kwamen, zegt Jan Struijs, voorzitter van de Nederlandse Politiebond. Volgens de korpsleiding loopt het ziekteverzuim al jaren terug, maar volgens Struijs snijdt dat geen hout. Sinds vier jaar wordt ziekteverzuim langer dan 104 weken niet meer meegeteld120. Met zogenaamd ‘grijs ziekteverzuim’ houden ze ook geen rekening. ‘Vaak vraagt de baas als je ziek bent of je dat niet wil melden’, zegt Struijs, ‘je kan dan wel een dag thuisblijven. Ik maak me zorgen om de slijtageslag die ik bij politiemensen zie.’

Dat ervaart ook agent Leo de Haan, leidinggevende bij de eenheid Midden-Nederland. Hij ziet hoe mentale zorg weliswaar steeds hoger op de politiële agenda komt te staan, maar zijn drukke rooster laat hem niet toe ‘om zijn mensen de aandacht te geven die ze verdienen.’ Zijn manschappen rukken uit, van Urk tot Leerdam121. Om de gaten in de werkroosters van de mobiele eenheid te dichten worden agenten uit de wijken weggetrokken. ‘Na een demonstratie ben je helemaal op. Maar een dag verlof zit er niet in: de volgende dag heb je dienst op straat en maak je ook heftige dingen mee.’

Voor opleiding en training blijft amper tijd over. Om de rekrutering te versnellen is de politieopleiding met een jaar . Slechts acht procent122 van de agenten behaalde in 2021 de vereiste trainingsuren. ‘Vroeger konden wijkagenten de hele dag bij burgers op de koffie gaan en gesprekken voeren. We stonden tussen de mensen, ook op demonstraties’, zegt De Haan. Nu diezelfde politiemensen de gaten in de werkroosters van de mobiele eenheid opvullen ‘staan ze plots tegenover hen, ook omdat demonstranten agenten als het verlengstuk van de overheid waartegen ze demonstreren zien’.

‘Sommige vermoeide ME-teams die eindeloos zijn ingezet spraken over “wappies meppen”, vertelt een politieagent die anoniem wil blijven. ‘Voor een protest zaten ze te wachten in een busje en riepen: ‘hoe lang duurt dit nog? Gaan we nog iets doen?’

Dat onderbezette korpsen en oververmoeidheid tot overreactie kan leiden bij demonstraties, ziet ook de politie. ‘Tuurlijk, dat is toch menselijk’, zegt de Haan. ‘En als één agent in de linie de wapenstok trekt, dan trekt iedereen die. Dat is de regel.’

Arrestatie als tactiek

Laat de rebellen van Extinction Rebellion nou net zijn getraind om het agenten zo lastig mogelijk te maken. Worden ze bij een arrestatie weggedragen, dan verslappen deelnemers hun lichaam123. Om anoniem te blijven nemen velen geen identiteitskaart mee naar protestacties. De ‘methode du jour’, zo vertellen ze, is glitterlijm op de vingers smeren, dat verhindert het afnemen van vingerafdrukken. Sommige demonstranten schminken hun gezicht: onhandig voor de politiefoto.

‘Er mag altijd meer dan je denkt,’ legt Bjeno Vlot (codenaam ‘Husky’) uit tijdens een legal training124 op het Utrechtse hoofdkwartier van ‘XR’. Daarin komen alle juridische aspecten én slimme tips van burgerlijke ongehoorzaamheidsacties aan bod.

Protesten waarbij ze de wet overtreden meldt de beweging vooraf niet aan de gemeente. Volgens de Nederlandse wet moet dat wel125. Maar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens besloot126 dat puur voor het ontbreken van een kennisgeving een protest niet ontbonden mag worden. Een ander juridisch geitenpaadje is van belang voor hun snelwegblokkades bij Den Haag. ‘Op dat stukje A12 waar je de stad binnenkomt mag je maar 70 kilometer per uur rijden’, zegt Vlot, ‘het is dus geen snelweg. Dat maakt wat wij doen juridisch minder intens. Ze kunnen je daar maar een paar uur voor vasthouden.’ Eenmaal uit de cel staat de club klaar met koffie en koekjes en volgt een warme knuffel.

Deel van de  tactiek is zich te laten arresteren. In 2022 zijn meer dan tachtig procent van alle arrestanten bij demonstraties klimaatactivisten, vrijwel altijd gelieerd aan Extinction Rebellion, blijkt uit ons data-overzicht. Telden we in de jaren vóór 2018 gemiddeld drie burgerlijke ongehoorzaamheidsacties per jaar, dan zijn dat er in 2022 ruim drieëndertig keer zoveel127. De hoop van de activisten is dat het systeem overbelast raakt en de autoriteiten het opgeven.

Maar ook de autoriteiten worden vindingrijker. Om te voorkomen dat Extinction Rebellion nog in winkels demonstreert legde de burgemeester van Haarlem, Jos Wienen, enkele actievoerders een gebiedsverbod128 op. Zij mogen geen voet meer in het centrum van Haarlem zetten, zelfs niet om te winkelen. Nog voor de rechter zich hierover uitsprak keerde de burgemeester op zijn schreden terug. ‘Ik voelde me er niet goed bij en constateerde dat het niet proportioneel was.’

En dus zocht Wienen verder naar ‘een proportioneel middel’ om de rebellen onder de duim te krijgen. Hij kwam uit op ‘last onder dwangsom’, een middel dat vaak wordt gebruikt om hooligans129 met een stadionverbod ook daadwerkelijk uit stadions te weren. ‘Ik vroeg mijn medewerkers, die gelukkig goed thuis zijn in wetboeken, “kan dit hier ook?”’. XR-demonstranten die weigeren op verzoek van een winkeleigenaar te vertrekken moeten duizend euro betalen, ‘dat lijkt me niet overdreven veel geld voor deze doelgroep’. Wat als de rechter ook dit middel afschiet? ‘Dan ga ik nadenken of ik iets anders kan vinden. Of vraag ik de minister en de Kamer om het wel mogelijk te maken.’

Ook de burgemeester van Zoetermeer, Michel Bezuijen, verkent na overleg met de politie ongebaande paden. Om het politieapparaat te sparen verbiedt130 hij demonstraties in het stadscentrum, als die onaangekondigd én in het weekend zijn. Juristen voorspellen131 dat het verbod geen stand houdt. ‘Het is inderdaad spannend,’ zegt Bezuijen, ‘maar er is nog niemand naar de rechter gestapt om het verbod aan te vechten’.

Geen autoriteit ging zover als het Haagse parket. Het is zeven uur ‘s ochtends132 wanneer XR-rebel Anne Hofstede nog even naar het toilet mag, met de deur open. Tijd om zich om te kleden krijgt ze niet. Ze lag nog te slapen toen agenten voor haar deur in Amsterdam-Noord stonden. Haar twaalfjarige dochter, fan van Flikken Maastricht, vindt het maar wat spannend; haar puberzoon slaapt onverstoorbaar door. ‘Vergeet je telefoon niet’, herinnert ze zich de woorden van de agent. Met gierende banden brengt de politie haar naar Den Haag. Wat ze op dat moment niet weet is dat ook vijf andere vermeende opruiers in alle vroegte zijn gearresteerd. Allemaal hebben ze ‘opgeroepen tot een strafbaar feit’: de A12 blokkeren.

Demonstrant ‘Kastanje’ leidt een Signalgroep waarin vijfenzeventig demonstranten133 zitten, in XR-jargon heet dat een ‘vinger’. Tijdens haar verhoor leggen agenten de ‘vingerleider’ screenshots voor van berichten die ze in de groep, ‘Vinger Den Haag + Science 28/1’, plaatste. Hoe de politie aan die informatie komt? ‘Virtueel agent H238’ infiltreerde in de groep, blijkt uit het zaakdossier dat de arrestanten later via hun advocaat Willem Jebbink ontvangen. Daarin staat dat er binnen Extinction Rebellion ‘een informant’ actief is. ‘Volstrekt ongebruikelijk’, zegt Jebbink. ‘Al vijftien jaar sta ik activisten van allerlei pluimage bij, maar dit soort maatregelen – het vertoont kenmerken van het oprollen van een criminele organisatie  – heb ik nog nooit gezien.’

‘Een aanhouding is altijd intimiderend’, zegt Lodewijk van Zwieten134, officier van justitie bij het Haagse Openbaar Ministerie. De demonstranten simpelweg op het politiebureau uitnodigen was volgens hem geen optie, ‘want dan kunnen ze bewijs vernietigen of verklaringen op elkaar afstemmen.’ Het is duidelijk: het OM vindt het blokkeren van de A12 ‘geen demonstratie, maar louter een ernstig strafbaar feit.’

Het OM neemt burgerlijke ongehoorzaamheid zeer hoog op. Nadat demonstranten in februari 2022 posters op de ramen van het Rabobank-hoofdkantoor plakten, werden ze vervolgd voor baldadigheid en vernieling, een misdrijf. Hoewel het om verwijderbare lijm ging, kon men de ramen ‘niet meer gebruiken waarvoor ze dienen: er doorheen kijken’, aldus de officier van justitie135, vernieling dus. Toen drie demonstranten zwarte handafdrukken achterlieten op het gebouw van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, vond het OM dit ‘openbare geweldpleging136.’

Ook met andere methoden geeft het parket blijk van creativiteit. Voor de Belg die zich in het Mauritshuis vastplakte aan het beschermende glas van het Meisje met de parel, haalde het OM het supersnelrecht van stal137. Dat is bedoeld als lik-op-stuk-beleid om relschoppers snel te vervolgen. Om te testen of de rechter de zienswijze van het OM volgt, daagt het slechts enkele ‘uitverkorenen138’ van een grote groep XR-demonstranten voor de rechter. Ondertussen rijzen de gerechtskosten voor de klimaatbeweging de pan uit. In 2022 gaf die vierentwintigduizend euro uit aan juridische kosten, dit jaar verwacht de beweging vier keer139 zoveel kwijt te zijn.  Als ze al schuldig worden verklaard, krijgen ze vaak geen straf. Vaker worden de actievoerders uiteindelijk vrijgesproken140.

Daarnaast  kan het OM een straf opleggen zónder tussenkomst van een rechter, wat het bij veel demonstranten ook doet141. Dan krijgen ze een zogenoemde ‘strafbeschikking’ (een boete) in de brievenbus. Betalen ze die, dan volgt een strafblad dikwijls automatisch142. En is het vergrijp niet zwaar genoeg voor een strafbeschikking, dan kiest het OM soms voor een ‘voorwaardelijk sepot’. Vervolging blijft uit op voorwaarde dat iemand zich een jaar lang niet ‘schuldig maakt aan een strafbaar feit’. Gebeurt dat wel, dan vervolgt het OM hem alsnog. ‘Het voelt heel onveilig’, zegt een actievoerder143, ‘in die mate dat ik twijfel om nog te demonstreren’.

Procederen tegen de politie

Hij is klaar. Opgelucht verlaat Ruben Schilt het zaaltje waarin de klachtencommissie zijn hoorzitting houdt. Na zijn ervaring in het politiebusje bij de Woonopstand in Rotterdam raapte hij de moed bijeen en diende een klacht in bij de politie. Op de dag van de hoorzitting heeft Schilt eigenlijk een tentamen, maar zijn verhaal doen vindt hij belangrijker. Wanneer hij nadien het zaaltje verlaat, ziet hij twee mannen die hun blik vluchtig afwenden144. Schilt herkent ze meteen. De ene mepte hem op zijn gezicht, de ander houdt van Rammstein.

Pas nu Schilt klaar is verschijnen ook zij voor de commissie. Eigenlijk hadden ze er tegelijkertijd145 moeten zitten, maar omdat ‘stille agenten’ anoniem willen blijven, mogen ze achter gesloten deuren hun verhaal doen146. Binnen getuigen ze dat Schilt geen klap in zijn gezicht kreeg, de muziek niet te luid stond én hun arrestant een van hen tegen de schenen schopte. Iets waar Schilt zelf met geen mogelijkheid meer op kan reageren.

Een uitspraak van de klachtencommissie valt drie maanden na de wettelijk vastgelegde termijn in de mailbox van Schilt. De politiechef, die zich door de commissie laat adviseren, gaat mee in het verhaal van de twee agenten. Hij acht niet bewezen147 dat de Rammsteinmuziek in het busje te luid stond en dat Schilt een klap kreeg. Hij ‘onthoudt zich van een oordeel’. ‘Ik voelde me zo klein tegen het grote politieapparaat’, vertelt een ontgoochelde Schilt. ‘Alle bewijslast ligt bij de burger, die er zijn vrije tijd aan moet spenderen.’ Dat hij een advocaat nodig had om de hele procedure behapbaar te maken, vindt hij onbegrijpelijk. Het vertrouwen in de politie dat Schilt met zijn klachtenprocedure opnieuw probeerde op te bouwen, is hij kwijt. ‘Het heeft geen enkele zin gehad.’

Hoewel de politie deze eeuw meer wapens kreeg en de regels om ze te gebruiken ‘soepeler’ werden, slagen burgers er moeizaam in om bij de organisatie verhaal te halen. Slechts 27 procent van het totaal aantal klachten beoordeelde de klachtencommissie als ‘gegrond’, berekende Investico op basis van cijfers uit de jaarverslagen. De klachtenprocedure is bedoeld als een verzoeningsmiddel148 maar lijkt politie en demonstrant alleen maar meer van elkaar te vervreemden149.

Een politiehond beet de op de grond liggende Tim Verbij al in het voorjaar van 2021, maar twee jaar later is zijn klacht nog steeds niet behandeld150. De politie schort klachten namelijk op wanneer er rechtsvervolging in de lucht hangt, en de zaak rond Verbij is nog steeds niet voor de rechter gekomen.

De blik vanuit de stadshuizen

Op de verschillende stadhuizen van de drie grootste steden, wordt ingrijpend anders gedacht over het inperken van demonstratierecht. Maar over één ding zijn de burgemeesters het eens: de toegenomen overheidsrepressie bij demonstraties ligt vooral aan de samenleving, niet aan henzelf. Femke Halsema, burgemeester van Amsterdam, ‘schrikt’ van onze cijfers van het overheidsoptreden ‘die toch vooral wijzen op een eruptie van onvrede tijdens corona151’. De ongeregeldheden die zich toen bij demonstraties voordeden laten volgens haar Rotterdamse ambtsgenoot Ahmed Aboutaleb een zekere verharding zien152. ‘Demonstreren is dan niet meer het uitdragen van een mening, maar het claimen ervan, desnoods met geweld.’

Wordt een demonstratie echt spannend, dan kan je het nooit goed doen voor de publieke opinie, zegt Aboutaleb. ‘Ik wens je geen dag in mijn schoenen toe.’ Heeft de burgemeester  ‘informatie dat de bedoelingen verkeerd zijn, dan wenst hij ook ‘hárd in te grijpen, daar moet je niet lullig over doen’. Soms sloeg dat door, erkent hij. ‘Dan namen we een overdaad aan maatregelen. Maar waar gehakt wordt vallen spaanders, dat is all in the game.’

In Amsterdam pakken ze het anders aan. Tijdens coronaprotesten greep Halsema steeds later in. ‘Je wil geen waterkanon richten op mensen die alleen maar knuffelen en met bloemen zwaaien’, zegt ze. ‘We moeten ons realiseren dat mensen diepgevoelde emoties en opvattingen uitdrukken’. De burgemeester vindt dat we met meer soepelheid met burgerlijke ongehoorzaamheid moeten omgaan. ‘Een blokkade noemen we hier soms een “dynamische demonstratie die heel traag verloopt”. Groepen als Extinction Rebellion en Agractie begrijpen echt wel wat burgerlijke ongehoorzaamheid is.’

Volgens de Haagse burgemeester Jan van Zanen vallen de acties van de klimaatgroep juist niet onder burgerlijke ongehoorzaamheid, ‘want dan zouden ze zich gewillig laten arresteren153.’ Hij ziet demonstranten die door ‘grote machines mee te nemen, ongehoorzaam gedrag te vertonen of door een bepaalde plek te kiezen hun mening doordrijven. Dat heeft niks met demonstreren te maken.’

‘Demonstreren is een grondrecht’ staat in zowat iedere brief van burgemeesters aan demonstranten. Maar na die gevleugelde woorden doemt een hele lijst aan voorwaarden op die vooral wijst op een verlangen naar orde, veiligheid, en gezelligheid. Vreedzame demonstranten die de wet overtreden ziet de overheid als wetsovertreders. De Haarlemse burgemeester Jos Wienen omschrijft XR-acties ‘die de politie zo lang mogelijk moeten bezighouden’ als ‘kinderachtigheden.’

‘Er wordt voortdurend met de vinger gewezen’, zegt Joost Valk, de oud-agent die op het Malieveld de taak had om demonstranten en autoriteiten te verbinden154. ‘Maar het is juist belangrijk dat de overheid bezorgde mensen serieus neemt.’ Maatschappelijk onbehagen kan je als overheid niet klein maken, zegt Valk. ‘Als je dat wel probeert, zoals in de coronatijd, dan knakt het vertrouwen en barst de fles, met alle gevolgen van dien’. Hij vindt ‘het gebrek aan sensitiviteit bij de overheid soms schrikbarend. Werk daar hard aan, want zorgen over ondermijning van de rechtsorde en democratie zijn terecht.’

‘Demonstranten en autoriteiten zijn in een vicieuze cirkel beland’, zegt universitair docent demonstratierecht Roorda155. ‘Maar het is aan de overheid om de eerste stap te zetten en demonstranten weer gewoon te vertrouwen.’

Op de Nieuwe Maas in Rotterdam ziet Ruben Schilt de stalen kabels van de Erasmusbrug naderen, onder een strakblauwe lucht varen hij en zijn moeder tijdens de Wereldhavendagen mee op een klipper, aan boord gaan appeltaart en kroketten rond. Politieschepen snellen met veel bombarie onder het imposante bruggenhoofd door. ‘Ze moeten me weer hebben’, zegt Schilt half lachend tegen zijn moeder156. Van ME-busjes noch Rammstein is sprake. En toch, de Erasmusbrug kan hij ‘nooit meer’ loskoppelen van de arrestatie waar hij ‘elke week nog wel een keer’ aan terugdenkt. Aan zijn oma durfde hij het nooit te vertellen.

Het voorbije jaar stopte Schilt met studeren: tijdens de tentamens stak hij meer tijd in de klachtenprocedure. Zijn bestuursfunctie bij de sociaaldemocraten legde hij neer. Schilt antwoordt ‘nee’ als zijn vrienden hem vragen mee te gaan naar een protest. Hij vult zijn week nu vooral met avondjes schaken en plantaardige burgers serveren in een zaak vernoemd naar het David Bowie-nummer Rebel Rebel.

De namen van de twee anonieme politieagenten, de kastelein en de demonstrant met de gefingeerde naam Henk zijn bekend bij de redactie.


  1. Ruben Schilt diende een klacht tegen de politie in, het rapport van de klachtencommissie over zijn zaak is in handen van Platform Investico. Daarin bevestigt de politie dat er een cd van Rammstein speelde. In het nummer “Zeig dich” roept Rammstein God op om “zichzelf te tonen”.  

  2. Ruben Schilt was bestuurslid van de PvdA Dordrecht en PvdA Zuid-Holland. 

  3. Het rapport van de klachtafhandeling van Ruben Schilt is in handen van Platform Investico, hierin staan foto’s van de striemen rond polsen van Schilt. 

  4. De foto die de agent nam staat in het proces-verbaal van de aanhouding van Ruben Schilt, dit document is in handen van Platform Investico. 

  5. Uit een interview met Ruben Schilt op 31 oktober 2022. 

  6. Op het politieoptreden bij de Woonopstand Rotterdam kwam veel kritiek. NOS, Verontwaardiging over politieoptreden tijdenswoonprotestRotterdam, 18 oktober 2021. 

  7. Dit blijkt uit het proces-verbaal van de aanhouding van Ruben Schilt, dat in handen is van Platform Investico. 

  8. De foto die op het politiebureau werd genomen is in handen van Platform Investico. 

  9. Op basis van de cijfers die we bij achttien Nederlandse steden op hebben gevraagd. Zie het achtergronddocument van Platform Investico, dat onderaan deze pagina downloadbaar is. 

  10. NRC,”Honderden demonstreren tegen Zwarte Piet in Amsterdam”, 16 november 2013. 

  11. Bijvoorbeeld: NOS, “Boerenprotest Den Haag voorbij, 2200 trekkers terug naar huis”, 1 oktober 2019. 

  12. Bijvoorbeeld: RTV Drenthe, “Boerenprotest voor deuren van provinciehuis”, 24 januari 2021. 

  13. Bijvoorbeeld: NRC, “Klimaatactivisten lijmen zich vast aan Meisje met de parel, drie aanhoudingen”, 27 oktober 2022. 

  14. NOS, “Politie gaat lastig jaar met personeelskrapte tegemoe”, 13 januari 2022. 

  15. Rapport Amnesty International, “Demonstratierecht onder druk”, november 2022. 

  16. Bijvoorbeeld bij toenmalig VN-rapporteur voor marteling Nils Melzer. Hij noemde het politiegeweld bij een coronademonstratie in 2021 “walgelijk en barbaars” (De Volkskrant, “VN-rapporteur martelingen hekelt politiegeweld bij Nederlandse coronaprotesten: ‘Walgelijk en barbaars’”, 4 januari 2022). 

  17. Voor de volledige resultaten van ons onderzoek: zie achtergronddocument Platform Investico, dat onderaan deze pagina downloadbaar is. 

  18. Dit blijkt uit informatie uit een Woo-verzoek dat we bij zestien Nederlandse steden indienden, zie achtergronddocument van Platform Investico, dat onderaan deze pagina downloadbaar is. 

  19. Uit een interview met Jacquelien van Stekelenburg op 15 november 2022. 

  20. Ons Amsterdam, ‘10 maart 1966: Het politiedraaiboek’, 15 maart 2013. 

  21. Het Parool, ‘Een complete veldslag’: dit schreef Het Parool over krakersrellen in de stad’, 18 december 2019. 

  22. Andere Tijden, ‘Massaal protesteren op het Malieveld’, 2 maart 2017. 

  23. Wet van 20 april 1988, houdende bepalingen betreffende de uitoefening van de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging en van het recht tot vergadering en betoging

  24. NRC, ‘Wij zijn belangrijk voor de stad en haar inwoners’, 14 oktober 2021. 

  25. De wom-brief die de gemeente Amsterdam op 20 oktober 2022 naar de organisator van ADEV stuurde is in handen van Platform Investico. 

  26. Uit een interview met Mike Vermaak op 30 november 2022. 

  27. Notulen van de evaluatie van ADEV 2022 met de organisatoren, politie en gemeente zijn in handen van Platform Investico. 

  28. Platform Investico vroeg Wom-brieven op bij alle twaalf provinciehoofdsteden en zes steden die meer inwoners tellen dan de provinciehoofdstad. Den Haag en Lelystad leverden onvoldoende brieven aan om in onze selectie op te kunnen nemen. Daarmee bestaat onze selectie uit de provinciehoofdsteden Arnhem, Assen, Den Bosch, Groningen, Haarlem, Leeuwarden, Maastricht, Middelburg, Utrecht en Zwolle en grote steden Almere, Amsterdam, Eindhoven, Nijmegen, Rotterdam en Enschede. Deze gemeenten leverden Wom-brieven aan voor één maand per jaar. Het gaat om de maanden november 2013, augustus 2014, november 2015, januari 2016, november 2017, december 2018, oktober 2019, juni 2020, oktober 2021 en juli 2022. De selectie van deze maanden gebeurde op basis van een eerste inventarisatieronde van protesten in bepaalde maanden op bepaalde plekken. 

  29. In een brief die de gemeente Leeuwarden op 15 oktober 2015 stuurde staat onder meer de voorwaarde: “de organisatie dient er op toe te zien dat er geen (live-) beelden op een tablet vertoond worden aan publiek/voorbijgangers”. 

  30. Deze voorwaarde duikt in meerdere brieven op die de gemeente Utrecht stuurt. Zo staat in een brief die de gemeente op 23 oktober 2019 heeft verzonden: “het gebruik van strafbare/discriminerende uitdrukkingsvormen is verboden”. 

  31. Uit een interview met Berend Roorda op 13 december 2022. 

  32. Deze voorwaarde duikt in meerdere brieven op die de gemeente Zwolle stuurt. Zo staat in een brief die de gemeente op 18 juli 2022 heeft verzonden: “het gelaat van de deelnemers mag niet zijn afgedekt door vermommingen zoals bivakmutsen, helmen, maskers, sjaals, capuchons of andere attributen”. 

  33. In een brief die de gemeente Eindhoven op 5 juni 2020 verstuurde staat onder meer de voorwaarde: “vlaggen en spandoeken zijn niet voorzien van dikke stokken of staven”. 

  34. Uit een interview met Berend Roorda op 10 maart 2023. 

  35. In een brief die de gemeente Utrecht op 8 augustus 2014 verstuurde staat onder meer de voorwaarde: “wapens bij zich te hebben of stokken/stangen die als wapen gebruikt kunnen worden”. 

  36. In een brief die de gemeente Utrecht op 24 september 2013 verstuurde staat onder meer de voorwaarde: “u voert geen kadavers mee”. 

  37. In een brief die de gemeente Utrecht op 29 november 2013 verstuurde staat onder meer de voorwaarde: “er mag geen sprake zijn van maatschappelijk onaanvaardbare zaken zoals: discriminatoire uitlatingen, geschriften of afbeeldingen, noch van racistische leuzen”. 

  38. Deze voorwaarde duikt op in alle door de gemeente Rotterdam verstuurde brieven die deel uitmaken van onze steekproef en na de pandemie werden verzonden. Zo staat in een brief die Rotterdam op 15 juli 2022 verstuurde de voorwaarde: “er zijn maximaal 300 deelnemers aan deze manifestatie”. 

  39. In een brief die de gemeente Amsterdam op 20 oktober 2022 naar de organisatie van ADEV stuurde staat onder meer de voorwaarde: “versterkte muziek is toegestaan, zolang dit ondersteunend is aan de boodschap”. 

  40. Deze toename blijkt uit de database die we samenstelden met demonstraties en overheidsoptreden van de afgelopen tien jaar. 

  41. Artikel 175 van de Gemeentewet

  42. Deze toename blijkt uit de database die we samenstelden met demonstraties en overheidsoptreden van de afgelopen tien jaar. 

  43. Uit een interview met Adriaan Wieringa op 22 december 2022. 

  44. ADEV, Reconstructie van het politieoptreden tijdens ADEV 2022, november 2022. 

  45. Uit een interview met Mike Vermaak op 30 november 2022. 

  46. Uit een interview met “de clown” op 12 januari 2023. Zijn echte naam is bekend bij de hoofdredactie. 

  47. Uit een interview met Jan ten Kate op 14 december 2022. 

  48. Uit een interview met ‘Henk’ op 29 januari 2023. Zijn echte naam is bekend bij de hoofdredactie. 

  49. PowNed, ‘Agressie en chaos bij Sinterklaasintocht Staphorst!’, 19 november 2022. 

  50. Uit een interview met ‘Henk’ op 29 januari 2021, bevestigd door een bron binnen KOZP. 

  51. Dit volgt uit eigen data-onderzoek van Platform Investico. Via openbare bronnen werden alle KOZP-demonstraties geanalyseerd. 

  52. Dit blijkt uit e-mailverkeer tussen KOZP en de politie, in handen van Platform Investico. Onder meer de twee bovengenoemde voorbeelden komen aan bod. 

  53. Uit een interview met Marisella de Cuba op 21 december 2022. 

  54. Dit is ons bevestigd door twee bronnen binnen KOZP en door Henk. 

  55. Uit een interview met Henk op 29 januari 2023. 

  56. Ook deze twee auto’s werden belaagd, dit is duidelijk te zien op twee Youtube-filmpjes: deze en deze

  57. Uit een interview met Jan ten Kate op 14 december 2022. 

  58. Uit een interview met Albert van de Wetering op 10 januari 2023 

  59. Er zijn tien regionale politie-eenheden in Nederland. Bij ieder van die tien eenheden dienden we een Woo-verzoek in, waarin we vroegen om een aantal SGBO-draaiboeken van de afgelopen tien jaar. Hierbij hanteerden we dezelfde selectiemethode als in de Woo-verzoeken die we aan gemeenten stuurden: voor ieder jaar vroegen we alle draaiboeken van demonstraties die in één bepaalde maand plaatsvonden. Daarnaast vroegen we bij iedere regionale eenheid de draaiboeken op van een aantal specifiek genoemde demonstraties, die buiten de bovengenoemde selectie vielen. Veel politie-eenheden bleken moeite te hebben draaiboeken terug te vinden in hun archieven. Sommige draaiboeken die we kregen waren incompleet of een conceptversie. Uiteindelijk ontvingen we zeventig SGBO-draaiboeken en 11 TDA-draaiboeken (dat is een organisatiestructuur die lijkt op de SGBO en dient voor iets minder grootschalige gebeurtenissen). Daarnaast ontvingen we SGBO-briefings, evaluaties en informatierapporten. 

  60. In het SGBO-draaiboek voor de Klimaatstaking van 29 oktober 2019 in Den Haag staat de Wet Mbveo (beter bekend als “de Voetbalwet”) als tweede punt genoemd in het juridisch kader, na de Wet openbare manifestaties. 

  61. In het deeldraaiboek opsporing van een SGBO voor Black Lives Matter-demonstratie in Eindhoven op 6 juni 2020 wordt een lijst wetsartikelen opgesomd die “veelvuldig door voetbalsupporters worden overtreden.” Een daarvan is de “verwijderingsplicht voetbalsupporters”, waar we hieruit citeren. 

  62. Het gaat over de (geplande) coronademonstratie van 4 juli 2020 in Utrecht. Het draaiboek met de verwijzing naar hooligans en het verslag van het preventief fouilleren zijn openbaar

  63. Deze documenten zijn openbaar, de verwijzing naar het Zwarte Blok is te vinden in document 21. 

  64. Dit blijkt uit het proces-verbaal van een aanhouding. Dat er zo goed al niets is gevonden werd later ook bevestigd door de Rotterdamse politiechef Fred Westerbeke. 

  65. De politie geeft onderaan het stukje tekst over het Zwarte Blok zelf aan dat ze dit hebben overgenomen van Wikipedia. De tekst komt perfect overeen met die op de Wikipediapagina

  66. Platform Investico was als pers aanwezig bij deze demonstratie, die op 5 november 2022 plaatsvond. Naderhand vertelden drie demonstranten ons hoe ze op basis van een “smoelenboek” werden geïdentificeerd. 

  67. Platform Investico was als pers aanwezig bij de demonstraties van 28 januari 2023 en 11 maart 2023. Na afloop van de blokkade van 28 januari werd ons vanuit organisator Extinction Rebellion bevestigd dat er een “smoelenboek” werd gebruikt. 

  68. Op 13 maart 2023 reageert de politie schriftelijk op een vraag van Platform Investico over het gebruik van “smoelenboeken” bij demonstraties. “Het smoelenboek richt zich op bekende en notoire verstoorders en kan zich ook richten op tegenstanders van de demonstratie, alles ter voorkoming van ernstige verstoring van de openbare orde. Daarmee wordt ieders recht van demonstratie gewaarborgd. Smoelenboeken worden na de demonstratie vernietigd.” 

  69. In de SGBO-draaiboeken die Platform Investico via Woo-verzoeken ontving, verwijst de politie naar naar “camerabeelden”, “cameratoezicht”, “bodycams”, “videovoertuig”, “GMC en VSA camera’s” (een soort boordcamera’s) en “drones”. 

  70. Op 13 maart 2023 reageert de politie schriftelijk op een vraag van Platform Investico naar het gebruik van automatische nummerplaatherkenning. “De politie zou bijvoorbeeld nummerplaten van notoire plegers van ernstige verstoring van de openbare orde in een referentielijst kunnen opnemen om voorafgaand aan de demonstratie te kunnen interveniëren. In samenspraak met de officier van justitie wordt bepaald welke kentekens in de ANPR mogen en onder welke voorwaarden.” Tijdens interviews bevestigen meerdere agenten het gebruik van automatisch nummerplaatherkenning in de context van demonstraties. 

  71. Dit vertellen meerdere demonstranten ons wanneer we met hen door het overzicht lopen van de keren dat de politie hun BRP-gegevens opvroeg. 

  72. Uit een interview met Leo de Haan op 12 januari 2023. 

  73. Kamerbrief, ‘Antwoorden op Kamervragen over bericht buitensporig vaak inzage persoonsgegevens slachtoffers toeslagenschandaal’, 30 januari 2023. 

  74. Volgens de wet BRP moet het mogelijk zijn om een goed leesbaar overzicht te ontvangen waarin je ziet welke instanties je gegevens hebben gekregen. Tot 7 januari 2021 kon je een overzicht aanvragen bij de RvIG, maar dat was heel onoverzichtelijk. Sinds 7 januari 2021 kun je direct bij de gemeente een goed leesbaar overzicht opvragen. En sinds 4 maart 2022 kun je online op mijn.overheid.nl een soort voorproefje krijgen: je ziet dan een selectie van instanties die de afgelopen zes maanden gegevens verstrekt kregen uit de BRP.  

  75. We ontvingen in totaal meer dan 68 dossiers op onze oproep, maar namen alleen die dossiers mee waarbij de demonstranten in staat bleken toe te lichten wanneer ze demonstreerden, of en wanneer ze werden gearresteerd en of dat strafrechtelijke gevolgen had. Aan het onderzoek deden 46 demonstranten van Extinction Rebellion mee, 3 coronademonstranten, 6 woonprotestdemonstranten, 3 Kick Out Zwarte Piet-demonstranten, en nog 10 andere demonstranten die aan verschillende links-georiënteerde demonstraties meededen, bijvoorbeeld tegen racisme, fascisme en asielbeleid. 

  76. 39 van de 67 mensen zijn vaker dan 100 keer opgevraagd sinds ze begonnen met demonstreren. Bij 14 van hen kunnen we niet vergelijken hoe vaak ze werden opgevraagd voor demonstreren. Bij 16 van hen werden gegevens, voordat ze begonnen met demonstreren, minder dan 10 keer opgevraagd (in de hele periode vanaf 2013). Bij 6 van hen werden gegevens, voordat ze begonnen met demonstreren, tussen de 10 en 30 keer opgevraagd. Bij 2 mensen gebeurde dat vaker: 1 persoon 62 keer tussen 2013 en 2020 (en sinds begin demonstreren in 2020 166 keer, 9 arrestaties) , 1 persoon 40 keer tussen 2013 en 2018 (en sinds begin demonstreren in 2018 155 keer, 1 anonieme arrestatie). Voordat mensen beginnen met demonstreren zien we bijvoorbeeld dat ze worden opgevraagd als ze een fietsboete krijgen, als ze hun portemonnee zijn verloren of als ze aangifte doen. Enkele keren komen verstrekkingen overeen met data waarop een internationale reis werd gemaakt. 

  77. 24 mensen zijn ooit strafrechtelijk vervolgd. De zwaarste uitkomst van deze gevallen was “schuldig zonder straf”. De overige 44 zijn nooit vervolgd. 

  78. Tien demonstranten zijn nooit gearresteerd op een demonstratie. Zeven van hen werden toch meer dan vijftig keer opgevraagd sinds het moment dat ze begonnen met demonstreren (55 keer; 61 keer; 76 keer; 122 keer; 159 keer; 197 keer; 331 keer). 

  79. Bij 35 mensen werden gegevens opgevraagd op het moment dat ze een ID-bewijs lieten zien aan de politie tijdens een demonstratie. 

  80. We hebben bij iedereen geteld op hoeveel verschillende dagen ze zijn opgevraagd vanaf het moment dat ze begonnen met demonstreren, en die aantallen zijn vaak veel hoger dan de keren dat mensen daadwerkelijk gingen demonstreren (bij 16 mensen 10 dagen of minder, 9 mensen tussen 11 en 20, 9 mensen tussen 21 en 30, 8 mensen tussen 31 en 40, 7 mensen tussen 41 en 50, 8 mensen tussen 51 en 70, 5 mensen tussen 71 en 80, 9 mensen 100 of meer). 

  81. De politie reageerde op 7 maart 2023 op onze vragen. 

  82. De volledige naam van deze bron is bij de hoofdredactie bekend. 

  83. Telefonisch interview met deze politiemedewerker op 25 januari 2023. Haar naam is bekend bij de hoofdredactie. 

  84. Telefonisch gesprek met een woordvoerder op 1 februari 2023. 

  85. Uit een interview met Marc Schuilenburg op 7 maart 2023. 

  86. Uit een interview met Bart Schermer op 13 februari 2023. 

  87. Bij vier mensen zien we in hun BRP-overzicht de instantie: ‘Min. van JenV/Justitiële Informatiedienst/Taken inzake casus-overleggen (700003)’. In de toelichting van deze instanties staat: “De Justitiële informatiedienst (Justid) is een onderdeel van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Justid beheert het Generiek Casusoverleg Ondersteunend Systeem (GCOS) dat wordt gebruikt in veiligheidshuizen. In de veiligheidshuizen werken partners uit de strafrechtketen, de zorgketen en gemeenten samen. Bijvoorbeeld politie, maatschappelijk werk, reclassering en blijf van mijn lijf huizen. GCOS ondersteunt het overleg waarbij de partners bij elkaar komen om de situatie van een persoon of personen met elkaar te bespreken. Justid vraagt op het moment dat dit nodig is tijdens het overleg gegevens op uit verschillende systemen, waaronder de BRP. Zo is de nodige informatie op één plek aanwezig en kan sneller de juiste aanpak worden bepaald.” Van deze vier heeft een eerste persoon (Lucas Winnips) een brief gekregen van het Veiligheidshuis (in ons bezit), een tweede persoon (Laura ten Brink) heeft bezoek gekregen van een psycholoog van een veiligheidshuis (de naam van de psycholoog is bij ons bekend), een derde persoon (Marisella de Cuba) werd nooit op de hoogte gesteld, maar de manager van het veiligheidshuis in kwestie heeft telefonisch bevestigd dat ze in het veiligheidshuis besproken is in het kader van extremisme en radicalisering. Een vierde persoon wil anoniem blijven en is nooit op de hoogte gesteld, maar staat wel in het systeem. 

  88. Infographic op de website van de Nederlandse zorg- en veiligheidshuizen

  89. Op 25 mei 2020 kwam Marisella de Cuba op verhoor bij de politie in Hoorn na een stoepkrijtactie op 1 mei 2020. Op 28 mei 2020 staat het Veiligheidshuis in haar BRP-dossier. 

  90. Laura ten Brink interviewen we zowel op 3 januari als op 2 februari 2023. 

  91. Laura ten Brink vertelt ons op 2 februari 2023 dat ze haar arrestaties heeft bijgehouden. Ze is dan 34 keer gearresteerd. 

  92. De naam van de agent is bij de redactie bekend. Op de Linkedinpagina van deze agent staat als functie: “Operationeel expert diversiteit / politie-islamoloog”. 

  93. ’Dit 

  94. Inspectie Justitie en Veiligheid, Rapport ‘Onderzoek naar de taakuitvoering bij de Landelijke Eenheid’. Deelonderzoek 2: het cluster Contraterrorisme, Extremisme en Radicalisering (CTER-cluster), pagina 10, oktober 2021. 

  95. Een citaat uit een registratie die een van de demonstranten inzag: “De personen en organisaties worden in de systemen gemonitord door info-cel CTER en de landelijke eenheid CTER. U wordt verzocht bij controle zoveel mogelijk informatie over de personen, de omstandigheden etc te muteren in BVH met de code CTER.” 

  96. Uit een interview met “de kastelein” op 31 januari 2023. Zijn naam is bekend bij de hoofdredactie. 

  97. Schriftelijke reactie van de politie op 13 maart 2023. 

  98. Strategisch akkoord voor kabinet CDA, LPF, VVD, Werken aan vertrouwen, een kwestie van aanpakken, pagina 3, 3 juli 2002. 

  99. Als de bewindslieden van het kabinet Balkenende I samen met de toenmalige koningin Beatrix op de trappen van paleis Huis ten Bosch staan voor de traditionele bordesfoto, duikt plots een demonstrant op. Op zijn spandoek staat: “de milieuminister meldt zich”. Twintig jaar later schopt de demonstrant het tot Kamerlid: Joris Thijssen (PvdA). 

  100. Uit een interview met Marc Schuilenburg op 13 januari 2023. 

  101. Vakbond Boa ACP, Geschiedenis van de boa.  

  102. Wet van 7 juli 2010 tot wijziging van de Gemeentewet, het Wetboek van Strafvordering en het Wetboek van Strafrecht ter regeling van de bevoegdheid van de burgemeester en de bevoegdheid van de officier van justitie tot het treffen van maatregelen ter bestrijding van voetbalvandalisme, ernstige overlast of ernstig belastend gedrag jegens personen of goederen. 

  103. Wet van 21 mei 2014 tot wijziging van de Gemeentewet, de Wet wapens en munitie en de Politiewet 2012 (verruiming fouilleerbevoegdheden).  

  104. Uit een interview met Marc Schuilenburg op 13 januari 2023. 

  105. Een van de vlaggenschepen van het kabinet Rutte I (VVD, CDA en gedoogsteun van de PVV) was de optuiging van het nieuwe Ministerie van Veiligheid en Justitie. Daarvoor werd het Directoraat-Generaal “Veiligheid”, dat de politie behelst, verschoven van het Ministerie van Binnenlandse Zaken naar het nieuwe “V&J”. Sindsdien vallen het OM en de politie dus onder de verantwoordelijkheid van dezelfde minister, dat is in 2010 Ivo Opstelten. In 2017 wijzigde het kabinet Rutte III de naam van het ministerie naar Justitie en Veiligheid. 

  106. Vrije Universiteit, Politiegeweld in zicht: Naar een visie op de hantering van het politiële, pagina 10, oktober 2018. 

  107. Twitter.com, 22 november 2022. 

  108. Onder de opeenvolgende VVD-ministers Ivo Opstelten en Ard van der Steur werd de stelselherziening op poten gezet, bestaande uit een wijziging van de Ambtsinstructie van agenten en de Wet geweldsaanwending. De nieuwe Ambtsinstructie trad in werking in twee delen: in 2020 en 2022. In 2021 werd de Wet geweldsaanwending aangenomen. Kamerbrief, introductie stelselherziening door Ivo Opstelten, 17 juni 2013 . 

  109. Uit een interview met Jaap Timmer op 15 november 2022. 

  110. Jaarverantwoording Politie 2021, pagina 106, 2021. 

  111. Verenigde Naties, Communication report and search of the Special Rapporteur on torture and other cruel, inhuman or degrading treatment or punishment, 29 maart 2022. 

  112. Uit een interview met Otto Adang op 22 december. 

  113. Uit een interview met Joost Valk op 11 november 2022. 

  114. Er staan verschillende filmpjes online waarop deze situatie is te zien. 

  115. Uit een interview met Tim Verbij op 6 januari 2023. 

  116. De doktersverklaring van Tim Verbij is in handen van Platform Investico. 

  117. Twitter, Nils Melzer, 3 januari 2022. 

  118. De Volkskrant, VN-rapporteur martelingen hekelt politiegeweld bij Nederlandse coronaprotesten: ‘Walgelijk en barbaars’, 4 januari 2022. 

  119. Investico bezocht de tentoonstelling MensenWerk op 26 januari 2023 en sprak daar met coördinator Gerdo Elzinga. 

  120. Kerncijfers politie bij het tweede Halfjaarbericht 2021 

  121. Uit interview met Leo de Haan op 12 januari 2023 

  122. Jaarverantwoording politie 2021 

  123. Uit interviews met verschillende leden van Extinction Rebellion. 

  124. We spraken op 23 november 2022 met Bjeno Vlot tijdens een legal training die XR voor Investico organiseerde. 

  125. Demonstranten hebben geen toestemming nodig om te demonstreren, wel moeten ze hun protest aanmelden bij de gemeente. De termijn voor het indienen van een kennisgeving verschilt per gemeente. 

  126. In de zaak Bukta: 17 juli 2007, appl. nr. 25691/04, r.o. 36 

  127. Dit blijkt eveneens uit de database die we aanlegden met behulp van openbare bronnen. Zie achtergronddocument van Platform Investico, dat onderaan deze pagina downloadbaar is. 

  128. Uit interview met Jos Wienen op 1 februari 2023, bevestigd door een demonstrant, waarbij Investico ook beslag kon leggen op het gebiedsverbod. 

  129. Zie bijvoorbeeld “Handelingskader aanpak ongeregeldheden rondom betaald voetbalwedstrijden voor gemeenten” van de KNVB. 

  130. Burgemeester verbiedt demonstreren in Stadshart per direct: ‘Dat wil ik gewoon niet hebben’, Algemeen Dagblad (23 november 2022). 

  131. Niet demonstreren in het Stadshart? ‘Dit verbod gaat veel te ver’, Algemeen Dagblad (1 december 2022). 

  132. Uit een interview met Anne Hofstede op 26 januari 2023. 

  133. De info uit deze paragraaf komt uit het strafdossier rond de opruiingszaak en is in handen van Investico. 

  134. Uit een interview Lodewijk van Zwieten op 27 februari 2023. 

  135. Platform Investico was aanwezig bij de rechtszaak op 25 november 2022 in de rechtbank Midden-Nederland in Utrecht. 

  136. Zie Rechtspraak.nl: “Vrijspraak voor actievoerders Ministerie van Economische zaken en Klimaat”. 

  137. De Volkskrant,“Gevangenisstraf voor activisten die Meisje met de parel besmeurden”, 2 november 2022. 

  138. Het Parool, “Vier Extinction Rebellion-demonstranten vrijgesproken”, Het Parool, 23 oktober 2020. 

  139. Via de financiële afdeling van Extinction Rebellion (15 maart 2023). 

  140. Dat blijkt uit een inventarisatie van rechtszaken van XR door middel van krantenartikelen. 

  141. Veelcoronademonstranten die een noodbevel om het Museumplein te verlaten negeerden, kregen bijvoorbeeld zo’n strafbeschikking. 

  142. Alleen bij een strafbeschikking lager dan 130 euro, volgt geen strafblad

  143. Het OM gaf meerdere actievoerders een voorwaardelijk sepot bij een demonstratie op 28 mei 2022 aan het Tropenmuseum. De documenten zijn in handen van Investico. De actievoerder die we citeren was daar aanwezig. 

  144. Uit een interview met Ruben Schilt op 31 oktober 2022. 

  145. In de jaarverslagen van de klachtencommissies staat dat agent en klager - in de regel - in elkaars aanwezigheid moeten worden gehoord. Bijvoorbeeld in het verslag van de commissie van Midden-Nederland

  146. De getuigenis van de agenten staat in het verslag van de hoorzitting, in handen van Platform Investico. 

  147. Het document met de uitspraak van de politiechef is in handen van Platform Investico. 

  148. Het doel van de klachtbehandeling is, naast advisering van de politiechef, het zorgdragen voor het herstel van vertrouwen en verbinding tussen burger en politie, staat in de rapporten van klachtencommissies

  149. De politie stelt zich in de klachtenprocedure maar ‘weinig reflexief op’ en zegt te vaak ‘hoe het zit’, schreef de Nationale ombudsman in 2021 in een rapport

  150. Uit een interview met Tim Verbij op 6 januari 2023, bevestigd door zijn advocaat op 19 januari 2023. 

  151. Uit een interview met Femke Halsema op 16 februari 2023. 

  152. Uit een interview met Ahmed Aboutaleb op 15 februari 2023. 

  153. Uit een interview met Jan van Zanen op 28 februari 2023. 

  154. Uit een interview met Joost Valk op 10 maart 2023. 

  155. Uit een interview met Berend Roorda op 10 maart 2023. 

  156. Uit een interview met Ruben Schilt op 13 februari 2023. 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend