‘We noemen het vieze lucht, maar je ruikt en ziet het niet’

Zeker honderdduizend kinderen op school in vervuilde lucht

Fietspad Hilversum Beeld door: ANP / Sander Koning

Nieuws

Zeker honderdduizend kinderen op school in vervuilde lucht

273 scholen, 607 kinderdagverblijven en bso’s, 257 verpleeghuizen en 902 sportvelden liggen te dicht bij drukke wegen. De lucht is er te vervuild en voldoet niet aan de hernieuwde richtlijn van de GGD. Dat blijkt uit data-onderzoek van Platform Investico. Welke locaties precies te dicht bij drukke wegen liggen, is te zien op onderstaande kaart.

De locaties op deze kaart komen uit openbare bronnen, waaronder bestemmingsplannen en verschillende officiële registers. De afstand van deze locaties tot vervuilende wegen is vergeleken met de richtlijn die GGD heeft opgesteld. De volledige verantwoording vind je hier.

De ruim 2.000 locaties liggen allemaal binnen 150 meter van een drukke weg. Volgens de GGD, die in maart dit jaar de hernieuwde richtlijn presenteerde, is er binnen deze afstand sprake van een ‘verhoogd risico voor de volksgezondheid’. De lucht voldoet weliswaar wettelijk aan Europese normen voor luchtkwaliteit, maar de GGD gaat uit van advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), die veel strenger zijn. De GGD noemt de EU-regels een politiek compromis. Volgens de GGD lopen kinderen, maar ook kwetsbare ouderen, wel degelijk een risico op luchtwegaandoeningen zoals astma, COPD en zelfs longkanker.

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

Het nieuwe advies treft veel mensen. Samen tellen alleen al de 273 basis- en middelbare scholen meer dan 100.000 leerlingen. Investico werkte voor het onderzoek voor Trouw en de Groene Amsterdammer samen met tv-programma EenVandaag, De Gelderlander, het Noordhollands Dagblad en Vers Beton.

Uit een rondgang langs scholen, kinderdagverblijven, bso’s en verpleeghuizen blijkt echter dat bijna geen enkele locatie op de hoogte is van de richtlijn en het onderwerp. ‘Er hangen overal CO2-meters en we hebben een ventilatiesysteem. Ik kan niet aantonen dat we het fijnstofprobleem daarmee ook oplossen, want dat meten we niet’, zegt een school. Een ander: ‘De school staat weliswaar redelijk dicht bij een drukke weg maar gelukkig is er een brede afscheiding door een geluidswal en heel veel grote bomen.’

Gemeenten beslissen zelf of ze de richtlijnen vertalen naar beleid voor gevoelige bestemmingen. Volgens het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat zijn er op dit moment acht gemeenten met zulk beleid en is ‘een handvol’ ermee bezig. De GGD spreekt van ‘een oerwoud’ aan verschillende soorten beleid. Beleid is bovendien alleen van toepassing bij nieuwe locaties.

Kinderen zijn extra kwetsbaar voor de gevolgen van luchtvervuiling. Kinderlongarts Ismé de Kleer: ‘Ze zijn klein en daarom lager bij de grond, waar de luchtvervuiling ernstiger is. Omdat ze actiever zijn, ademen ze meer, sneller en dieper. De vieze lucht komt op een kleiner oppervlakte terecht, omdat ze kleinere longen hebben dan volwassenen. En die longen zijn ook nog eens in ontwikkeling.’

Astma is de meest voorkomende chronische ziekte onder Nederlandse kinderen: tussen de 5 en 10 procent heeft het. Van alle kinderen met astma is dit bij een op de vijf veroorzaakt door luchtvervuiling. Daarmee is Nederland koploper in Europa. Ouderen zijn vatbaarder voor infecties en luchtvervuiling versterkt ook andere chronische aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten. Sporters zijn extra kwetsbaar omdat mensen tijdens inspanning vaker en dieper inademen.

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

‘We noemen het vieze lucht, maar je ruikt en ziet het niet’

Fietspad Hilversum Beeld door: ANP / Sander Koning

Ruim tweeduizend scholen, kinderdagverblijven, verpleeghuizen en sportvelden liggen te dicht bij een drukke weg. De lucht is er te vervuild en voldoet niet aan de hernieuwde richtlijn van de GGD.

Kijkend vanuit het raam van het klaslokaal zou je denken dat de school midden in het groen ligt. Maar als het raam open staat, is direct te horen dat het pal naast een drukke weg staat; achter een rijtje bomen razen tientallen auto’s voorbij.

‘Het is er constant druk. Het is een 80-weg1, maar er wordt zeker 100 gereden,’ zegt de schoolleider, een kleine vrouw met kort grijs haar. Ze loopt over de oranje linoleumvloer, langs rugzakjes die keurig op rij aan een lage kapstok hangen. Op de openbare basisschool in het zuidwesten van het land, zitten ongeveer 350 leerlingen2 en hun leerkrachten elke dag in uitlaatgassen van al die langsscheurende auto’s. De school wil liever niet met haar naam in de media, bang dat het negatief uitpakt voor de leerlingeninstroom.

Op de begane grond in een lokaal van de onderbouw zijn zwarte strepen op het plafond te zien, precies in het verlengde van het rooster van het ventilatiesysteem. Een systeem dat de lucht van buiten juist gefilterd de school in moet blazen. ‘We dachten dat het schimmel was.’ Een leerkracht heeft het rooster dichtgeplakt met stof en ducttape.3

De directeur werkt pas een paar jaar op de school. Vlak na haar start kreeg ze last van ‘voortdurende’ luchtwegklachten. ‘Verkoudheid. Bijholteontsteking. Het ging niet over. Ik ben bij de KNO-arts terechtgekomen. Het is een chronische ontsteking.’

Meer personeelsleden hebben volgens de directeur last van hun luchtwegen, maar ook hoofdpijn, oorklachten en droge ogen. ‘Er zit iets in de lucht wat niet in orde is. Mensen melden zich ziek of lopen lang te snotteren. Dat valt op, omdat iemand niet echt opknapt.’ Of kinderen er ook last van hebben, weet ze niet.

De precieze oorzaak kan de directeur niet aanwijzen. Maar de klachten worden altijd minder als ze een tijd van het schoolgebouw wegblijft, vertelt ze, in de zes weken zomervakantie gaat het echt beter. ‘Ik kan het niet met zekerheid relateren aan dit gebouw, of aan de weg. ​​We storen ons in ieder geval aan het geluid. Lesgeven met de ramen open is haast onmogelijk. Leerkrachten zijn dan niet meer verstaanbaar.’

Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland

Steun ons

De school liet al een meting uitvoeren. ‘Daaruit blijkt dat de ventilatie werkt en de luchtvochtigheid in orde is. We hebben in alle klaslokalen CO2-melders opgehangen. Dat is dus niet de oorzaak van de problemen,’ zegt ze. ‘Misschien moeten we ook fijnstof gaan meten.’

Richtlijn ‘luchtkwaliteit en gezondheid’

Wat de directeur van de school niet weet is dat er een heldere, wetenschappelijke verklaring kan zijn voor haar chronische ontstekingen, de luchtwegklachten van haar collega’s en de gezondheidsrisico’s die de leerlingen lopen. Al sinds 2008 hebben de GGD’en van Nederland een richtlijn ‘luchtkwaliteit en gezondheid’4. Daarin staat een advies over hoe ver een school, kinderopvang of verpleeghuis van een drukke weg5 moet liggen. In maart van dit jaar werd de richtlijn herzien6, omdat de luchtkwaliteit de laatste jaren verbeterd is, maar tegelijkertijd steeds duidelijker wordt dat de gezondheidsschade van vervuilde lucht ook bij lage concentraties groot is. Daarin zijn sportvelden ook genoemd, omdat sporters extra kwetsbaar zijn voor luchtvervuiling.

Alleen, hoeveel en welke locaties er in Nederland nog te dicht bij een weg staan weet niemand. In samenwerking met De Groene Amsterdammer, EenVandaag, Trouw, De Gelderlander, Het Noordhollands Dagblad en Vers Beton verzamelden Platform Investico daarom alle openbare data over waar de ‘gevoelige’ locaties precies zijn en hoever ze van drukke (snel)wegen af liggen. Het leverde een lijst op van bijna 280 scholen en 260 verpleeghuizen, ruim 600 kinderdagverblijven en buitenschoolse opvangen (bso’s), en meer dan 900 buitensportlocaties7 die volgens het GGD-advies te dicht bij een weg staan. Ons onderzoek laat zien dat het om ruim 100.000 scholieren8 gaat.

Uit een rondgang9 langs scholen, kinderdagverblijven, bso’s en verpleeghuizen blijkt echter dat bijna geen enkele locatie op de hoogte is van de richtlijn of de gezondheidsrisico’s.

Verraderlijke vervuiling

‘Het verraderlijke is dat je het niet ziet. We noemen het vieze lucht, maar je ruikt en ziet het nauwelijks.’ Kinderlongarts Ismé de Kleer zit op de tiende verdieping van het Franciscus Gasthuis & Vlietland in Rotterdam. Beneden ligt het asfalt van de A20. ‘Ik verbaas me altijd hoeveel mensen gewoon niet weten wat ze de hele dag inademen. De gezondheidsschade is helaas veel groter dan mensen beseffen.’

Stoffen in uitlaatgassen, zoals fijnstof en stikstofoxiden, veroorzaken ontstekingen in de longen, ogen, keel en neus. Het inademen van deze deeltjes kan leiden tot benauwdheid, hoesten of een astma-aanval. Ultrafijnstof komt via de longen zelfs in de bloedbaan terecht en bereikt zo alle andere organen10.

Luchtverontreiniging is een belangrijke bedreiging van de gezondheid, zo blijkt de afgelopen jaren uit steeds meer onderzoek, vergelijkbaar met het gezondheidsrisico van overgewicht. ‘Dat is gigantisch’, zegt De Kleer. In Nederland zijn 1,2 miljoen longpatiënten, denk aan astma, COPD en longkanker. Jaarlijks overlijden 12.000 mensen vroegtijdig door blootstelling aan verontreinigde lucht.11 Ouderen zijn vatbaarder voor infecties, en luchtvervuiling versterkt ook andere chronische aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten.12

Kinderen vormen een extra kwetsbare groep, die bovendien veel buiten is. De Kleer: ‘Ze zijn klein en daarom lager bij de grond, waar de luchtvervuiling ernstiger is. Omdat ze actiever zijn, ademen ze meer en dieper. De vieze lucht komt op een kleiner oppervlakte terecht, omdat ze kleinere longen hebben dan volwassenen. En die longen zijn ook nog eens in ontwikkeling.’

Een op de vijf kinderen met astma, zo weet De Kleer uit onderzoek, heeft de ziekte ‘puur en alleen aan luchtvervuiling’ te danken, het is de meest voorkomende chronische ziekte onder Nederlandse kinderen. Afstand houden van bronnen van luchtvervuiling is volgens De Kleer daarom ‘superbelangrijk’. Kinderen brengen immers vijf dagen per week door op school. ‘Dat is echt een hele forse extra blootstelling.’

Grenswaarden uit een compromis

De lucht in Nederland moet voldoet aan Europese kwaliteitsnormen. Maar deze wettelijke grenswaarden voor bijvoorbeeld de hoeveelheid fijnstof zijn ‘bizar hoog’, zegt Saskia van der Zee van de GGD Amsterdam. De EU-regels zijn een politiek compromis. Ze wijken flink af van de advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).13 ‘De EU-normen hebben nooit de bouw van een school voorkomen, want ze worden altijd en overal gehaald, zelfs als je de school bij wijze van spreken op de vangrail zou zetten.’

Een aantal jaren geleden kreeg de GGD Amsterdam regelmatig vragen over scholen in aanbouw langs een drukke weg. ‘Dat gebeurde vaak op het laatste moment’, vertelt Van der Zee. ‘Dan was de feestelijke opening al gepland en werden we een maand van tevoren door de oudercommissie gebeld: is dat wel een goede plek, zeventig meter van de snelweg? Is dat gezond? Nee, dat was het dan niet.’ Zo’n antwoord zorgde natuurlijk voor onrust, zegt ze. Onhandig voor alle partijen.

Van der Zee stelde daarom in 2008 met GGD-collega’s een richtlijn voor luchtkwaliteit en adviesafstanden voor gevoelige bestemmingen op.14 Daarin staan afstanden die locaties voor kinderopvang, scholen, verpleeghuizen en woningen moeten hebben van (snel)wegen. Van der Zee werkte ook mee aan de meest recente richtlijn15, die in maart 2023 verscheen. Daarin is ook aandacht voor sportvelden.16

Dat advies is aan de ene kant versoepeld, want het wegverkeer in Nederland is schoner geworden, aan de andere kant wordt genoemd dat langdurige blootstelling aan fijnstof en stikstofdioxide ook op hele lage niveaus schadelijk is. Het advies voor gevoelige bestemmingen is nu: 150 meter afstand tot een snelweg en autoweg, 50 meter tot een drukke weg buiten de bebouwde kom en 25 meter binnen de bebouwde kom.17 Van der Zee en collega’s baseren zich op onderzoeken en adviezen van de WHO, het Health Effects Institute (HEI), het RIVM en de Gezondheidsraad.18 Het betekent overigens niet dat de lucht bij 151 meter ineens schoon is. Er geldt uitdrukkelijk: hoe meer afstand, hoe schoner.

Maar het blijft een richtlijn, geen wet. Dat betekent dat er ook na 2008 gevoelige bestemmingen tegen het advies in te dicht bij een weg zijn geplaatst.19 Voor de Rijksoverheid, gemeenten en de GGD’en is het slechts gissen om hoeveel locaties in Nederland het eigenlijk gaat. Investico maakte daarom een inventarisatie. De stand: 273 basis- en middelbare scholen, 607 kinderdagverblijven en bso’s, 257 verpleeghuizen en 902 sportlocaties in de buitenlucht staan te dicht bij een drukke weg.20

‘Ongelofelijk veel’, reageert longarts Ismé de Kleer. Bij scholen gaat het om zeker 32.000 basisschoolkinderen21 en zeker 72.500 middelbare scholieren22 die de vieze lucht inademen.

De vervuilde plekken trekken op de kaart van Nederland een lijn langs drukke auto- en snelwegen en hopen op rondom steden, waar ze een cirkel rond de stad vormen.23 Amsterdam24 staat dan ook met stip bovenaan onze lijst, gevolgd door Rotterdam25, Groningen26, Utrecht27 en Den Haag28. In die volgorde valt vooral Groningen op, een relatief kleine stad met veel scholen, sportvelden en kinderdagverblijven dicht bij vervuilende wegen.29 Één op de zeven30 scholen in deze stad ligt in de gevarenzone.

Uit de inventarisatie blijkt verder dat dit niet alleen een randstedelijk probleem is. De vijf grote steden in de randstad zijn op de kaart duidelijk te herkennen. Toch ligt ruim tachtig procent31 van de vervuilde plekken buiten de steden. Als het gaat om scholen scoort de randstad nauwelijks slechter dan het landelijk gemiddelde. In Rotterdam en Den Haag liggen ze zelfs verder van vervuilende wegen dan in de rest van Nederland.32

We benaderden alle onderwijsinstellingen en kinderopvanglocaties op de lijst met een aantal vragen. Is de school bekend met de GGD-richtlijn, heeft hun gemeenten hen ingelicht? Het merendeel blijkt niet op de hoogte. Veel directeuren en teamleiders hebben nooit stilgestaan bij de uitstoot van het verkeer vlak voor hun deur. Ouders die het onderwerp aankaarten? Dat heeft niemand meegemaakt. Een bovenmatig aantal kinderen met luchtwegproblemen? Niet bekend. Een klein deel ontkent de situatie. ‘Het valt wel mee hoe druk deze weg is hoor.’ In veel gevallen werken scholen liever niet mee met ons onderzoek33, bang voor reputatieschade en minder leerlingen.

Aanpak problemen lastig

‘In de zomer kan het hier heel warm worden, dan wil je eigenlijk het raam open’, zegt de directeur die ons rondleidt op de school in het zuidwesten van het land.

Het schoolpand is van de gemeente en al vijftien jaar oud. Het schoolbestuur wil graag een nieuw luchtzuiveringssysteem, hopende problemen in het gebouw op te lossen. ‘Maar dat kost duizenden euro’s. De gemeente wil dat niet betalen, die vindt dat dit systeem volstaat. Bij scholen zie je dit vaker, het moet altijd goedkoper.’

Bij de provincie komt de directeur ook niet veel verder. ‘Een jaar geleden kwam er ineens iemand van de provincie langs. Ze willen het kruispunt verderop in een rotonde veranderen, vanwege verkeersveiligheid. Ik ben toen meteen begonnen over het lawaai. Hij raadde mij aan een klacht in te dienen.’ Hoe die werd ontvangen? ‘Het heeft hun aandacht’, zegt ze lachend. ‘Ze konden niet beloven dat ze er op korte termijn iets aan konden doen. Ik heb daarna nooit meer iets gehoord. Dat is nu ruim een jaar geleden.’

Ook een school in Arnhem had liever gehad dat het pand ergens anders stond. ‘Verbazingwekkend dat het gebouw hier is neergezet. De gemeente heeft destijds een plek aangewezen, er was weinig keuze en wij hebben daar geen zeggenschap in gehad’, laat de conciërge weten. Van gezondheidsklachten merkt de school nog niet veel. ‘We krijgen wel veel opmerkingen van ouders, maar die gaan over verkeersveiligheid. Tegelijkertijd zijn ze blij dat de school zo goed bereikbaar is.’34

Veel scholen die volgens de richtlijn van de GGD te dicht bij een drukke weg staan zeggen ‘filters’, ‘een ventilatiesysteem’ of ‘een groenstrook’ te hebben.’ ‘Dat moet toch ook wat fijnstof en stikstof tegenhouden?35‘ Maar volgens onderzoek hebben filters of vergroening helemaal niet het gewenste effect. Volgens de GGD is het simpel: ‘Als zulke maatregelen echt goed zouden werken, zouden we dat adviseren in plaats van afstand’.

Soms zijn er wel maatregelen die de situatie iets verbeteren, ‘maar écht goed wordt het niet’, zegt Marieke Dijkema, voorzitter van de werkgroep luchtkwaliteit en gezondheid van de GGD. Sterker nog: er kunnen zelfs nadelen aan kleven. Bomen en struiken plaatsen op plekken met veel verkeer, kan bijvoorbeeld voor slechtere luchtkwaliteit zorgen omdat de uitlaatgassen meer blijven hangen.36 Filters in klimaat- en ventilatiesystemen moeten bijzonder goed onderhouden worden, anders komt er onvoldoende frisse lucht naar binnen wat voor een ongezond binnenklimaat zorgt. Op verouderde filters kunnen bovendien bacteriën en schimmels groeien, dat kan luchtwegklachten veroorzaken.37

Zo vertelt een school in Arnhem dat de roosters op de benedenverdieping pikzwart zien van de uitlaatgassen. Een andere school, vlak naast de A27, loopt hier ook tegenaan: ‘De filters van het luchtbehandelingssysteem moeten wettelijk een keer per jaar worden vervangen, maar wij doen het eens per halfjaar, dan zijn ze echt helemaal zwart.’38

De wirwar van beleid

Het gemeentebeleid rondom gevoelige bestemmingen is ‘een beetje een oerwoud’, aldus GGD’er Dijkema. ‘Iedereen heeft het nét anders.’ De GGD’en hebben het een tijdje in kaart proberen te brengen, maar zijn daarmee gestopt. Soms voert een gemeente bijvoorbeeld wel beleid in, maar wijkt af van het GGD-advies. De afstanden zijn anders, of het beleid geldt alleen voor kinderdagverblijven en scholen, niet voor andere gevoelige bestemmingen. Weer andere gemeenten hebben geen beleid, maar vragen de GGD wel om advies.

‘Het is voor ons belangrijk dat in de afweging van maatschappelijke belangen ook de gezondheidsimpact van luchtkwaliteit op tafel ligt. Wij kijken natuurlijk alleen vanuit het gezondheidsperspectief, maar in een gemeente spelen veel belangen’, zegt Dijkema. Maar zelfs als die afweging op tafel ligt, geldt: beleid is van toepassing op nieuwe locaties, voor bestaande locaties lost het niets op. Geen enkele gemeente verplaatst of verwijdert die. ‘Ik heb daar ook wel begrip voor, het blijft een erg complexe puzzel voor gemeenten’, zegt Dijkema.

Wel is er sinds 2020 het ‘Schone Lucht Akkoord’39, dat aanvankelijk werd ondertekend door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), negen provincies en 35 gemeenten. De deelnemende partijen werken toe naar het halen van de WHO-advieswaarden, in 2030.40

Investico werkt altijd samen met andere media. Zo versterken we de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Lees meer over ons

Inmiddels hebben alle provincies en meer dan negentig gemeenten41 een handtekening gezet onder het akkoord. Maar voor de ‘gevoelige bestemmingen’ is dat slechts een gebaar van goede wil, geen garantie. Want bij navraag blijken volgens het ministerie van IenW op dit moment slechts acht gemeenten beleid te hebben voor gevoelige bestemmingen: Rotterdam, Amsterdam, Utrecht, Maastricht, Best, Helmond, Harderwijk en Zutphen. Een ‘handvol’ andere gemeenten is ermee bezig.42

De GGD en andere partijen zoals het Longfonds43 zien vanwege het vrijwillige karakter van het akkoord, vooral goede voornemens, geen verplichtingen. Het zorgt ervoor dat voorlopers meedoen, maar andere gemeenten meestal niet. De staatssecretaris van IenW, Vivanne Heijnen, hamert vooral op het terugdringen van uitstoot in het algemeen. ‘Want vervuilde lucht houdt zich niet aan land- en gemeentegrenzen.’44

Bij gebrek aan landelijke regels zijn kwetsbare groepen nu overgeleverd aan de schonelucht-postcodeloterij. Het is aan gemeenten zelf om te bepalen waar ze voorzieningen plaatsen en of ze daarbij afstand houden van drukke wegen.

Gezondheidsverschil per postcode

De willekeur van beleid, zoals vaker ontstaat bij decentralisatie, baart GGD’er Dijkema zorgen. Ze legt uit: ‘Grote gemeenten hebben een groot apparaat, maar het gros van Nederland bestaat uit kleine gemeenten waar één of enkele ambtenaren alle omgevingsaspecten moeten oppakken.’

‘Het zou natuurlijk echt niet moeten bestaan dat je gezondheid wordt bepaald door je postcode’, zegt Leon van den Toorn, arts en voorzitter van de longartsenvereniging NVALT. Hij ziet dat ‘gezondheidsproblemen enorm worden versterkt door inkomensverschillen’. Volgens Van der Toorn komen maatregelen terecht bij de mensen die dat juist het minst hard nodig hebben. ‘Als je adviseert dat een voetbalvereniging niet naast een snelweg, maar naast een bos moet komen te staan, gebeurt dat natuurlijk vooral in gemeenten waar dat makkelijk te realiseren is. Vaak worden gezondheidsverschillen door zulke maatregelen alleen nog maar groter.’

Dit blijkt ook uit ons onderzoek, als we onze dataset kruisen met gegevens over de sociaal-economische status zoals het CBS hanteert. Veruit de meeste scholen, kinderdagverblijven, verzorgingstehuizen en sportlocaties in Nederland staan in wijken met een goede sociaal-economische status. Maar de locaties die dicht bij drukke wegen liggen, staan juist in wijken die slechter scoren dan het Nederlandse gemiddelde.45

Verhuizen is voor mensen in deze wijken vaak geen optie. Longarts Ismé de Kleer: ‘Ik probeer patiënten eerst andere opties te geven. Lucht het huis alleen buiten de spits, doe geen houtkachel of kaarsen aan.’ Maar er is een groep waarbij dat niet helpt, die eigenlijk moeten verhuizen. ‘Ze wonen in een buurt die dicht op de snelweg ligt. Hier in Rotterdam zijn dat vaak sociale huurwoningen. Die mensen hebben geen keuze.’

In het Noord-Hollandse Koog aan de Zaan, ook een plek met veel sociale achterstanden, staat De Lindenboom. De openbare basisschool ligt op nog geen zestig meter 46van de A8. Het gebouw is volgens het bestuur ‘heel oud en lek’. Maatregelen nemen tegen luchtverontreiniging is daarom niet de moeite waard, de school is toe aan vervanging. Dat is eigenlijk sinds 2015 al zo. Met de gemeente Zaanstad is het schoolbestuur nu ‘in goed gesprek’. ‘Kinderen hebben belang bij een goed schoolgebouw. Maar er moet eerst geld beschikbaar zijn. Het gaat nog minstens vijf jaar duren.’47

 

Met dank aan Michelle Salomons.

Op deze interactieve kaart is te zien welke locaties precies te dicht bij drukke wegen liggen.

De locaties op deze kaart komen uit openbare bronnen, waaronder bestemmingsplannen en verschillende officiële registers. De afstand van deze locaties tot vervuilende wegen is vergeleken met de richtlijn die GGD heeft opgesteld. De volledige verantwoording vind je hier.


  1. Het gaat om provinciale weg N206. 

  2. Volgens data van DUO, peildatum oktober 2022: 325. Volgens de directeur nu 350. 

  3. Zagen we tijdens een bezoek aan de school op 12 april 2023. 

  4. Zie hier

  5. Voor een definitie drukke weg van de GGD, zie hier

  6. Bekijk de vernieuwde richtlijn

  7. Precieze aantallen: 273 scholen, 607 kinderdagverblijven en bso’s, 257 tehuizen en 902 sportlocaties in de buitenlucht. 

  8. Op basis van leerlingencijfers van DUO. Voor het basisonderwijs, kijk hier en hier voor het voortgezet onderwijs. 

  9. We benaderden alle scholen, kinderdagverblijven en bso’s met vragen via een enquête. We belden daarnaast ongeveer 60 scholen, 35 kinderdagverblijven en bso’s en ongeveer 10 verzorgingstehuizen en sportlocaties. 

  10. Lees hier meer over de gevolgen van stikstofoxiden en fijnstof of lees het hier

  11. Zie de website Longfonds. 

  12. Interview longarts Ismé de Kleer. 

  13. Kijk hier voor de EU-grenswaarden en het verschil met WHO-advieswaarden. 

  14. Zie hier de oorspronkelijke richtlijn. 

  15. Klik hier voor de meest recente richtlijn. 

  16. Omdat sporters tijdens het sporten kwetsbaarder zijn. Ze ademen dieper en meer in en lopen dus meer kans op schade van luchtvervuiling. 

  17. Kijk hier voor een kort overzicht van de geadviseerde afstanden. 

  18. Zie hier

  19. Zo blijkt ook uit onze dataset. 

  20. Voor dit onderzoek gebruikte we openbare data van het Landelijk Register Zorgaanbieders (LRZa), het Landelijk Register Kinderopvang (LRK), gegevens over onderwijsinstellingen van DUO, het Databestand SportAanbod (DSA) en bestemmingsplannen om een overzicht te krijgen van scholen, kinderdagverblijven, buitenschoolse opvang, verpleeghuizen en sportvelden in Nederland. We kruisten deze data met het Nationaal WegenBestand (NWB) om te zien welke locaties te dicht bij een vervuilende weg liggen, volgens de gestelde afstanden in de GGD-richtlijn. 

  21. Op basis van data van DUO, peildatum oktober 2022 (meest recent). We komen op 32.657. 

  22. Op basis van data van DUO, peildatum december 2022 (meest recent). We komen op 72.662. 

  23. Bekijk onze visualisatie, waarop alle gevoelige bestemmingen die volgens de GGD-richtlijn te dicht bij drukke wegen liggen, te zien zijn. 

  24. Amsterdam staat met 149 locaties bovenaan onze dataset. 

  25. Rotterdam volgt met 66 locaties die te dicht bij een drukke weg staan. 

  26. De gemeente Groningen heeft 58 locaties die te dicht bij een drukke weg staan. 

  27. In Utrecht gaat het om 56 locaties. 

  28. En in Den Haag staan 55 locaties te dicht bij een drukke weg. 

  29. In de gemeente Groningen liggen 15 scholen, 33 kinderdagverblijven en bso’s en 7 sportlocaties in de buitenlucht te dicht bij een drukke weg. 

  30. 15 van de 97 scholen liggen te dicht bij een drukke weg. Ruim 1 op de 7 scholen. 

  31. Er liggen ruim 360 locaties in de vijf grote steden, ruim 2.000 in heel Nederland. Dus 18 procent ligt in de vijf grote steden en 82 procent daarbuiten. 

  32. In heel Nederland ligt 3,1 procent van de scholen te dicht bij een drukke weg. In Rotterdam en Den Haag is dat respectievelijk 1,9 procent en 2,0 procent. 

  33. We benaderden alle scholen, kinderdagverblijven en bso’s met vragen via een enquête. We belden daarnaast ongeveer 60 scholen, 35 kinderdagverblijven en bso’s en ongeveer 10 verzorgingstehuizen en sportlocaties. 

  34. Blijkt uit de belronde, een school in Arnhem geeft deze reactie. 

  35. Blijkt uit de belronde, meerdere scholen die we spraken geven deze reactie. 

  36. Lees meer over de vaak te hooggespannen verwachtingen over de luchtzuiverende capaciteiten van groen in recent onderzoek

  37. Vertelt Marieke Dijkema, voorzitter van de werkgroep luchtkwaliteit en gezondheid van de GGD. 

  38. Blijkt uit de belronde, een school in Gorinchem geeft deze reactie. 

  39. Zie hier

  40. Zie hier

  41. Het zijn er 94, vermeldt de organisatie hier. Alle deelnemende gemeenten zijn hier te vinden. 

  42. Antwoord per mail van ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, in april 2023 was dit de stand. 

  43. Zie hier de reactie van het Longfonds op het Schone Lucht Akkoord. 

  44. Per mail in een reactie op onze vragen, april 2023. 

  45. De door het CBS gehanteerde schaal voor de sociaal-economische status (SES-score) loopt van -1000 tot 761. Het gemiddelde voor alle locaties in Nederland is 49. De locaties die wij vonden met ons data-onderzoek en die dus te dicht bij een weg staan scoren een gemiddelde van -2. 

  46. Volgens onze database 59 meter van de A8. 

  47. Blijkt uit onze belronde. 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend