Hoe de Nederlandse politiek taxidienst Uber beschermde

Uber Files: ‘We’re just fucking illegal’

Nieuws

VVD-prominent Kroes lobbyde voor Uber ondanks verbod EU

Oud-Eurocommissaris en VVD-prominent Neelie Kroes lobbyde in 2015 en 2016 in het geheim voor het Amerikaanse techbedrijf Uber, ook nadat de Europese Commissie haar expliciet verboden had een functie bij het bedrijf aan te nemen. Kroes benaderde bewindslieden, topambtenaren, en premier Mark Rutte uit naam van Uber. Het miljardenbedrijf wilde via Kroes invloed uitoefenen op de taxiwetgeving en op een strafrechtelijk onderzoek naar Uber.

Dat blijkt uit de Uber Files, meer dan 124 duizend interne documenten van Uber. Die documenten werden gelekt aan The Guardian, die ze deelde met het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ). Het lek bevat bedrijfsdocumenten, e-mails, notulen, memo’s en chatberichten. In Nederland deden Platform Investico, Trouw en Het Financieele Dagblad onderzoek naar de Uber Files, mede voor De Groene Amsterdammer.

Geheime lobby

Een jaar nadat Kroes aftrad als Eurocommissaris vroeg ze toestemming aan een Europese ethische commissie om voorzitter te worden van een adviesraad van Uber, de zogenaamde ‘Public Policy Advisory Board’. Zowel deze ethische raad als de voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, wezen dit verzoek af. Kroes werd verzocht om zich te houden aan de afkoelperiode van achttien maanden die de Europese Commissie stelt om belangenverstrengeling te voorkomen. Kroes was daar verontwaardigd over: ‘How drunk’, zei ze in een interne e-mail over Junckers beslissing, verwijzend naar het vermoedelijke alcoholprobleem van de toenmalig voorzitter van de Europese Commissie.

Na de afwijzing bleef Kroes toch informeel lobbyen voor Uber. In 2015 benaderde ze namens Uber onder anderen Mark Rutte, VVD-ministers Henk Kamp en Melanie Schultz, en PvdA’ers Wilma Mansveld (staatssecretaris Infrastructuur en Milieu) en Jeroen Dijsselbloem (minister van Financiën). Kroes ontvangt duidelijke opdrachten vanuit Uber. ‘Wat willen we dat Neelie hierna doet?’, vraagt Ubers Europese lobbydirecteur bijvoorbeeld aan zijn collega. In mei 2016, precies als de afkoelperiode verstreken is, wordt Kroes aangesteld als lid van Uber’s adviesraad, tegen betaling van twee ton per jaar.

Kroes werd al tijdens haar Eurocommissariaat Digitale Agenda gevraagd om plaats te nemen in Ubers adviesraad blijkt uit de files. Het contact tussen Kroes en Uber in die tijd omschrijft het bedrijf in een interne e-mail als ‘mega-confi’.

Belangenverstrengeling

‘Dit is een duidelijk geval van belangenverstrengeling,’ zegt hoogleraar Christoph Demmke, expert op het gebied van integriteit en adviseur van het Europees Parlement. ‘Zowel de Ethische Commissie als voorzitter Juncker zeggen “doe het niet’’, maar ze stelt hier gewoon haar eigen economische belangen voorop.’ Op schendingen van de gedragscode voor commissarissen staan sancties, zo kan Kroes haar pensioen verliezen. Leo Huberts, emeritus-hoogleraar bestuurskunde, zegt dat het daarbij niet uitmaakt dat Kroes pas in mei 2016 formeel in dienst trad bij Uber. ‘We moeten breder kijken dan alleen naar formele functies. Het gaat erom dat ze ook daarvoor al activiteiten ontplooide.’

Europarlementariër Paul Tang (PvdA) zegt naar aanleiding van de onthullingen uit de Uber Files een klacht in te gaan dienen bij de Europese Commissie. ‘Een Europese commissaris die in de zakken zit van een Amerikaanse multinational brengt schade toe aan de Commissie, en daarmee aan het ambt. Dat valt niet goed te praten.’

Reactie Kroes

Kroes laat in reactie weten dat ze ‘geen formele of informele rol’ had bij Uber vóór haar officiële aanstelling als voorzitter van Ubers adviesraad in mei 2016. Wel had ze toestemming van de Europese Commissie om zich vanaf begin 2015 als speciaal gezant in te zetten voor de StartupDelta, een Nederlandse organisatie die zich inspant voor startende ondernemers. Zij zegt in die functie ‘contact te hebben gehad met een breed scala aan bedrijven, overheden en ngo’s, met als doel een bedrijfsvriendelijk en gastvrij ecosysteem in Nederland te bevorderen.’

Het Ministerie van Economische Zaken, waaronder de StartupDelta valt, laat weten dat de speciaal gezant geen ministers of hoge ambtenaren hoort te benaderen ten faveure van grote bedrijven. Toenmalig minister van Economische Zaken Henk Kamp, die Kroes vroeg om speciaal gezant te worden, stelt dat Uber niet onder de doelgroep van de StartupDelta viel. Het bedrijf werd in 2015 al gewaardeerd op 51 miljard dollar, en was geen startup meer te noemen.

‘Uber is vandaag een ander bedrijf,’ liet het bedrijf weten in reactie op vragen over de Uber Files. ‘We zullen geen excuses verzinnen voor gedrag uit het verleden dat niet in overeenstemming is met onze huidige waarden.’

Belastingdienst schond regels ten gunste van Uber

De Nederlandse Belastingdienst schond in 2015 regels en internationale verdragen ten faveure van techbedrijf Uber. De fiscus vertraagde opzettelijk informatieverzoeken vanuit andere Europese Belastingdiensten en lekte vertrouwelijke informatie over een internationaal belastingonderzoek naar het Amerikaanse miljardenbedrijf. Dat is mogelijk strafbaar. Ook lobbyde de Belastingdienst bij de Franse regering voor een gunstigere belastingpositie voor Uber in Frankrijk.

Dat blijkt uit de Uber Files, meer dan 124 duizend interne documenten van taxiplatform Uber. Die documenten werden gelekt aan The Guardian, dat ze deelde met het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ). In Nederland deden Platform Investico, Trouw en Het Financieele Dagblad onderzoek naar de Uber Files, mede voor De Groene Amsterdammer.

Bondgenoot van Uber

Uber, waarvan het Europese hoofdkantoor in Amsterdam gevestigd is, beschouwde de Nederlandse fiscus als een ‘bondgenoot’. De Belastingdienst leidde in 2015 een Europees belastingonderzoek naar Uber. Nederland zou zich in dat verband volgens Uber ‘beschermend’, ‘collaboratief’ en ‘verdedigend’ opgesteld hebben jegens het miljardenbedrijf. Ook blijkt uit het lek dat de fiscus meermaals vertrouwelijke informatie over het onderzoek met Uber deelde. ‘Ik kwam onze contactpersoon bij de Belastingdienst tegen. Toen we elkaar spraken informeerde hij me vertrouwelijk over de voortgang van de EU-audit’, schrijft Ubers Europese belastinghoofd Rob van der Woude bijvoorbeeld aan zijn collega’s.

 

‘Ons contact is voorzichtig hoopvol dat het lukt’

In 2014 starten verschillende Europese lidstaten belastingonderzoeken naar Uber. Zeker vanaf 2015 dienen de lidstaten informatieverzoeken in bij de Nederlandse Belastingdienst over Uber. Volgens Europese verdragen is de Nederlandse fiscus verplicht deze informatie zo snel mogelijk te vorderen bij het bedrijf. Maar, mailt belastinghoofd Van der Woude in najaar 2015, ‘Ze vertelden dat ze deze verzoeken niet in behandeling nemen zodat wij tijd hebben “onze zaken op orde” te krijgen.’ 

De Belastingdienst spreekt ook ten faveure van Uber informeel af met het Franse Ministerie van Financiën, blijkt uit interne mails. Op papier zijn bijna alle Europese activiteiten van Uber in Nederland gevestigd. Daarom betaalt het bedrijf in de meeste andere Europese landen nauwelijks belasting. Volgens Frankrijk deugt die constructie niet: het land stelt dat Uber ook in Frankrijk belastingplichtig is. De Nederlandse fiscus zou Frankrijk gevraagd hebben die claim te laten vallen. ‘Ons contact is voorzichtig hoopvol dat dat lukt, als we een manier vinden om Frankrijk op andere wijze wat meer te laten verdienen’, schrijft Van der Woude in een e-mail. ‘De Nederlandse belastingdienst moet deze strijd voor ons voeren’.

‘Flagrant in overtreding’

Volgens Jan van de Streek, hoogleraar Belastingrecht aan de Universiteit Leiden, is de Belastingdienst hier ‘flagrant in overtreding’. Hij kreeg inzage in de stukken uit de Uber Files over de fiscus. ‘Nederland deelde heimelijk informatie over de standpunten en onderhandelingstactiek van EU-bondgenoten met Uber. Dat is in strijd met internationale afspraken,’ zegt Van de Streek.

Het niet direct in behandeling nemen van informatieverzoeken gaat volgens Van de Streek in tegen de Europese verplichting zo snel mogelijk gegevens uit te wisselen. Ook schond de Belastingdienst de nationale fiscale geheimhoudingsplicht, stelt Van de Streek. ‘Dat is op z’n minst een integriteitsschending, maar dit onderzoek doet denken dat Nederland die plicht opzettelijk geschonden heeft om Uber te bevoordelen. Dat is strafbaar.’

Reactie Belastingdienst

De Belastingdienst laat in antwoord op vragen weten ‘uitvoerig intern onderzoek’ te hebben gedaan, en daarbij geen schendingen van geheimhoudingsplicht of trainering van onderzoek gezien te hebben. ‘Waar niet integer handelen wordt verondersteld, zijn procedures correct doorlopen,’ stelt een woordvoerder van de Belastingdienst.

De fiscale voorkeursbehandeling is ‘moreel verwerpelijk’

Op specifieke vragen naar Uber kan de fiscus niet ingaan wegens geheimhoudingsplicht, maar in meer algemene zin laat ze weten dat het, bij multilaterale belastingonderzoeken, ‘noodzakelijk is is om met de belastingplichtige contact te leggen’. Over dit contact kan ‘brede interactie ontstaan, in de vorm van vragen, onduidelijkheden of misinterpretaties.’ 

De fiscale voorkeursbehandeling van Uber is ‘moreel verwerpelijk’, stelt Lotte Rooijendijk van anticorruptiewaakhond Transparency International Nederland. ‘Het gevolg van dit soort voorkeursbehandelingen is dat het vertrouwen van de belastingbetaler in Nederland nog verder afbrokkelt. Die krijgen die behandeling namelijk níet.’

‘Uber is vandaag een ander bedrijf,’ liet het bedrijf weten in reactie op vragen over de Uber Files. ‘We zullen geen excuses verzinnen voor gedrag uit het verleden dat niet in overeenstemming is met onze huidige waarden.’ Voormalig head of tax EMEA Rob van der Woude ging niet in op vragen van Investico.

Wat zijn de Uber Files?

De Uber Files zijn de gelekte bedrijfsdocumenten van taxiplatform Uber in de periode 2013 tot 2017. De gegevens leggen bloot hoe Ubers lobby-afdeling politici, ambtenaren en wetenschappers meekrijgt in het uitrollen van de taxi-app in Europa.

De gegevens, meer dan 124.000 bestanden, waarvan 83.000 e-mails, notities en andere interne documenten, werden gelekt aan The Guardian. Die krant deelde ze met het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ), een non-profit nieuwsorganisatie. 180 journalisten uit 29 verschillende landen deden vier maanden onderzoek om te onthullen hoe Uber zich met brute kracht toegang verschafte tot de taximarkt in steden wereldwijd.

Wie heeft de Uber Files gelekt?

De Uber Files zijn gelekt door Mark MacGann. Hij werkte van 2014 tot 2016 bij Uber als hoofd-lobbyist voor Europa, het Midden-Oosten, en Afrika. In een interview met De Guardian zegt MacGann berouw te voelen over zijn periode bij Uber. ‘Ik heb spijt onderdeel geweest te zijn van een groep mensen die de feiten masseerden om het vertrouwen van chauffeurs, consumenten en de politieke elite te winnen,’ zegt hij in een interview met The Guardian.

Mark MacGann werd in 2015 beveiligd omdat hij bedreigd werd door taxichauffeurs. Mede door zijn ervaringen bij Uber ontwikkelde MacGann naar eigen zeggen PTSS. Recent schikte hij met Uber na een juridisch geschil over zijn beloning.

Wat zijn de belangrijkste onthullingen?

  • VVD-prominent Neelie Kroes lobbyde voor Uber, ook nadat de Europese Commissie haar verboden had een functie bij de Amerikaanse multinational aan te nemen. Lees het hier.
  • Uber wilde via Kroes invloed uitoefenen op de taxiwetgeving en op een strafrechtelijk onderzoek naar het miljardenbedrijf.
  • De Nederlandse Belastingdienst stelde zich op als bondgenoot van Uber door een internationaal belastingonderzoek te vertragen en te traineren, onthulden we. Dat is strafbaar, zegt hoogleraar Belastingrecht Jan van de Streek daarover. Lees hier verder.
  • Uber gebruikte meermaals een kill switch om de administratie in het Europese hoofdkantoor van Uber ontoegankelijk te maken tijdens invallen van de Inspectie Leefomgeving en Transport. Lees erover in onze longread in De Groene Amsterdammer.
  • In Moskou probeerde Uber voet aan de grond te zetten door een lobbyist in te huren die nabij Russische oligarchen stond. Lees verder in De Guardian. Ook onderhield Uber nauwe contacten met Herman Gref, ceo van Ruslands grootste bank en bondgenoot van Poetin. Lees verder bij ICIJ.
  • Voordat Emmanuel Macron president van Frankrijk werd, had hij als economie-minister nauwe banden met Uber, blijkt uit de Files. Toen Uber in 2015 verboden werd in Marseille, appte Macron bijvoorbeeld aan een Uber-topman: “Ik zal hier persoonlijk naar kijken.” Lees verder bij ICIJ.

We zullen deze lijst deze week aanvullen naarmate wij, en onze internationale mediapartners, meer verhalen publiceren.

Hoe wordt gereageerd op de Uber Files?

  • EU-ombudsman Emily O’Reilly laat in een reactie op het nieuws over Neelie Kroes weten dat ze de onthulling ‘verontrustend maar niet verrassend’ vind en dat dit soort tactieken op grote schaal door bedrijven worden gebruiken. ‘Als Ombudsman heb ik herhaaldelijk gewezen op de nood van betere lobby- en ethische wetten in de EU’. Lees verder op de website van ICIJ.
  • De Europese Commissie laat via een woordvoerder weten om opheldering gevraagd te hebben in een brief aan voormalig Eurocommissaris Neelie Kroes. Zie deze berichtgeving van de NOS. 23 Europarlementariërs, onder aanvoering van Paul Tang, stuurden een klachtenbrief naar EC-voorzitter Ursula von der Leyen.
  • Europarlementslid Daniël Freund heeft de voorzitter van het Europarlement, Roberta Metsola, in een brief gevraagd onderzoek te doen naar Ubers lobbypraktijken in Europa en sancties te treffen.

Wie werken er nog meer mee?

In Nederland zijn de Uber Files onderzocht door Platform Investico (Romy van der Burgh, Linda van der Pol en Karlijn Kuijpers), Het Financieele Dagblad (Gaby de Groot en Johan Leupen) en Trouw (Dirk Waterval en Martijn Roessingh). De publicaties van Investico verschijnen ook in De Groene Amsterdammer.

Andere partners zijn onder meer The Guardian, BBC, The Washington Post, Süddeutsche Zeitung, Le Monde, L’Espresso in Italië, El País in Spanje en Mexico, Daraj Media in Libanon, _Direkt36 _in Hongarije, en De Tijd en Knack in België.

Wilt u zelf geheime informatie delen? Heeft u tips, neem dan contact met ons op.

Hoe gaat dat, samenwerken met journalisten wereldwijd?

ICIJ is een ledenorganisatie. Journalisten kunnen alleen lid worden na een strenge selectie. Dankzij dit systeem kunnen de journalisten die de Uber Files onderzochten elkaar vertrouwen. Dat is de basis voor de samenwerking.

Verder zijn er duidelijke afspraken. Alle 180 journalisten beloofden alle informatie geheim te houden, niemand te benaderen voor een afgesproken datum, en allen op hetzelfde moment te publiceren. De journalisten doorzochten documenten, deelden bevindingen en hadden contact met elkaar via goed beveiligde online platforms.

Speurwerk

Een rode loper voor illegale taxidienst Uber

Romy van der Burgh, Linda van der Pol en Karlijn Kuijpers vertellen in deze aflevering over de gelekte Uber Files

Luister de aflevering

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

Uber Files: ‘We’re just fucking illegal’

Nederlandse politici, met een hoofdrol voor Neelie Kroes, en de Belastingdienst rolden de loper uit voor de illegale taxidienst Uber, zo kon de Amerikaanse multinational wetten blijven negeren.

Op het beeldscherm van de Uber-medewerker verschijnt een error-melding als hij probeert in te loggen op zijn computer in Uber’s hoofdkantoor aan de Amsterdamse Vijzelstraat 1. Over zijn schouder kijken ambtenaren van de Inspectie Leefomgeving en Transport mee, die op de ochtend van 26 maart 2015 in het pand staan om informatie op te halen. De medewerker probeert meermaals het systeem in te komen, maar alle pogingen mislukken. De opsporingsbeambten verlaten onverrichterzake het pand2.

Een week later staat de inspectie weer bij Uber op de stoep3. Ze wil nog steeds informatie hebben over UberPop: een platform waarop particuliere chauffeurs zonder vergunning met hun eigen auto bijverdienen aan ‘meerijders’ – ritjes waarover Uber commissie ontvangt4. Volgens de inspectie is UberPop een illegale taxidienst, in strijd met de Nederlandse taxiwetgeving5. Daarom komt ze bij Uber chauffeurslijsten halen, om ‘illegale snorders’ te kunnen beboeten.

Terwijl 6de inspecteurs binnenstappen, vindt er een snelle mailwisseling plaats tussen Amsterdam en Ubers hoofdkantoor in Silicon Valley. Het zogeheten inval-protocol wordt die ochtend in gang gezet7. Uber’s wereldwijde baas Travis Kalanick geeft om 09:32 de opdracht aan de Europese Uber-top om alle interne computersystemen in Amsterdam plat te leggen: ‘Please hit the kill switch ASAP… Access must be shut down in AMS8’.

Op guerrilla-achtige wijze zette de Amerikaanse tech-startup tien jaar geleden voet aan de grond in Europa. Met een sloot durfkapitaal probeerde Uber, vanuit haar Europese Europese hoofdkantoor in Amsterdam, de geldende taximarkt in Europese steden omver te werpen. Het negeert daarbij doelbewust alle geldende wetgeving en saboteert opsporingsinstanties en toezichthouders. Maar terwijl de inspectie probeert te handhaven, spant Uber samen met Haagse politici, ambtenaren en zelfs de Nederlandse Belastingdienst om het bedrijf vrij te pleiten.

Dat blijkt uit de Uber Files, meer dan 124 duizend interne documenten van Uber, die gelekt werden aan the Guardian, die ze deelde met het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ). In Nederland deden Platform Investico, Trouw en Het Financieele Dagblad onderzoek naar de Uber Files. Het lek bevat e-mails, chatberichten, notulen, memo’s en andere bedrijfsdocumenten van Uber tussen 2013 en 2017.

De Uber Files geven een ongekend gedetailleerde inkijk in de vaak ongrijpbare lobbywereld. Ze tonen bovendien hoe Nederland de rode loper uitrolt voor een Amerikaanse multinational die wetten gewoonweg negeert. Uber stuurt chauffeurs illegaal de weg op, maakt met een kill switch haar administratie weg voor opsporingsinstanties en probeert ondertussen met een agressieve lobby de Nederlandse politiek om haar vinger te winden. Eén van Ubers wapens is Neelie Kroes, die in de afkoelperiode na haar Eurocommissariaat in het geheim lobbyacitiviteiten voor het taxibedrijf ontplooit.

Niet alleen de Nederlandse politiek bedient Uber. Als andere Europese landen informatie opeisen van Ubers Europese hoofdkantoor in Amsterdam, schendt de Nederlandse belastingdienst meerdere Europese verdragen en afspraken door lidstaten te belobbyen en internationaal onderzoek te traineren en te vertragen – ten faveure van Uber.

Strategie Uber

Uber lanceert haar controversiële dienst UberPop niet toevallig op een koele zomerdag in 2014: daar gaat een strategische discussie aan vooraf. ‘Dan zijn de politie en het ILT met vakantie,’ mailt Zac de Kievit, hoofd legal Europa,  aan zijn collega’s9. Maar, zo mailt een adviseur van Uber, september zou ook kunnen, dan is politiek Den Haag druk met de begrotingen10.

Dat is sinds de eerste lancering in San Francisco in 2010 Ubers wereldwijde modus operandi: Uber rolt haar taxidiensten, die zelden aan nationale of lokale wetgeving voldoen, steeds razendsnel uit op een moment waarop politiek en handhaving een andere kant op kijken. Topmensen van Uber mailen onderling dat ze af en toe tegen problemen zullen aanlopen, ‘because well, we’re just fucking illegal12’. Met marketingtrucs en kortingscodes maakt ze zich vervolgens in zo’n korte tijd onmisbaar voor de stedeling, dat de politiek haar niet meer zonder publieke weerstand kan verbieden11.

Uber weet heel goed dat haar Pop-dienst ook in Nederland illegaal is: dat heeft minister Melanie Schultz van Haegen van infrastructuur en milieu al tijdens de lancering laten weten13. Via UberPop kan elke amateurchaffeur met rijbewijs en auto zich aanmelden, de Uber-app installeren en ‘meerijders’ oppikken. Dat maakt Uberpop de helft goedkoper dan officiële taxi’s14. Volgens de wet moet elke taxichauffeur een vergunning, een gekeurde auto en blauwe nummerborden hebben, en zich aan rusttijden 15houden16. Wie dat niet doet maar toch chauffeurt, is een ‘illegale snorder’17.

Maar Uber wil de taximarkt verstoren – die is volgens haar achterhaald en corrupt18. Dus rolt ze haar diensten illegaal uit en denkt wetsveranderingen gaandeweg wel af te dwingen. In Nederland wil ze het debat over de taxiwet aanzwengelen door VVD-kamerlid Barbara Visser Kamervragen te laten stellen, blijkt uit een mailwisseling tussen Ubers lobbyisten: ‘Want zij steunt Uber, en wil haar profiel verstevigen19.’

Op 19 juni 2014 brengt een externe Uber-lobbyist een bezoekje aan Visser, zo blijkt uit een factuur die hij later indient bij Uber20. Begin augustus 2o14 stelt Visser inderdaad vragen: of de taxiwetgeving niet herzien moet worden, en of de Staatssecretaris het met haar eens is dat er een ‘fundamentele discussie’ over de toekomst van het taxivervoer moet plaatsvinden21?

Ubers lobbyisten bejubelen haar daarna: ‘She’s a superstar24’. Als bedankje voor haar behulpzame vragen willen ze haar een fotootje gunnen met Uber-baas Travis Kalanick22. Vervolgens belobbyt Uber het ministerie Infrastructuur en Milieu om het van ‘input voor antwoorden’ te voorzien23.

Visser bevestigt in een reactie met de lobbyist van Uber gesproken te hebben, maar ook met andere belanghebbenden. Ze stelt van al deze partijen informatie ontvangen te hebben voor debatten en Kamervragen25.

Inval

Terwijl Uber in Den Haag voor versoepeling van de taxiwet  lobbyt, haalt de Inspectie Leefomgeving en Transport UberPop-chauffeurs in Amsterdam van de weg. Drie maanden na de start van UberPop legt ze vier chauffeurs een dwangsom op: voor elke keer dat ze opnieuw via UberPop rijden, moeten ze 10.000 euro betalen26. De top van Uber is weinig ontdaan, integendeel. ‘Goed nieuws, Zac,’ mailt de directeur Europa aan zijn hoofd legal Zac de Kievit. ‘Erg interessant dat de ILT zich niet zo agressief opstelt, dat betekent dat we Pop op volle kracht doorzetten27.’

Uber lanceert Pop na Amsterdam ook in Rotterdam, Den Haag28 en Utrecht29, en werft nog eens honderden chauffeurs30. Die chauffeurs lopen het risico op een hoge boete. Maar Uber heeft geleerd van de eerste handhavingsacties van de inspectie, schrijft Niek van Leeuwen, hoofd Nederland, in een e-mail aan onder anderen ceo Travis Kalanick. Uber introduceert een noodnummer voor chauffeurs en verscherpt haar ‘processen om verdachte activiteit te greyballen31. ‘Greyball’ is software van Uber om autoriteiten systematisch te misleiden en te ontwijken32. App-gebruikers die een UberPop-auto zoeken, maar volgens Ubers data op een politieagent of inspecteur lijken, krijgen een nepscherm te zien waarop geen taxi’s beschikbaar zijn. Uber zette de truc al vaker in33, nu blijkt dat dit ook in Nederland gebeurde.

Nederlandse inspecteurs hebben in 2014 echter nog geen idee wat hen overkomt, blijkt uit documenten die RTL eerder opvroeg. ‘Gedurende de hele middag hebben we geprobeerd een rit te boeken echter zonder resultaat’, schrijft een ambtenaar in december na controles op verschillende locaties in Rotterdam. ‘Er is wel toegang tot de app, maar geen chauffeurs beschikbaar34. Het is de vierde onsuccesvolle poging op rij. Een week later heeft een collega wel beet – maar pas als hij op zijn privételefoon inlogt op de Uber-app35.

Kill switch staat klaar

Eind maart 2015 staan twintig inspecteurs en politieagenten in het kantoor van Uber in Amsterdam36. Het bedrijf  zat al op dat ‘bezoek’ te wachten. De inspectie heeft weken eerder de UberPop-administratie al gevorderd37, maar Uber weigert die te geven38. Nu de autoriteiten die informatie dan zelf maar komen ophalen, is Uber uitstekend voorbereid. Er is externe opslag gehuurd waar al het papierwerk naartoe verplaatst is, een ‘inval-handleiding’ geschreven, de kill switch staat klaar, en er is zelfs een speciaal e-mailadres39: [email protected]

Als de inspectie eenmaal binnenvalt blokkeert Uber inderdaad al haar IT-systemen.‘Het lijkt er sterk op dat de wet hier is overtreden,’ zegt advocaat Brendan Newitt, die gespecialiseerd is in cybercrime, over Ubers gebruik van de kill switch bij de verschillende invallen van de inspectie. Een kill switch is een mechanisme waarmee de toegang tot het internet, data of systemen geblokkeerd kan worden. Het wordt vaak gebruikt ter bescherming tegen cyberaanvallen. Wanneer het gebruikt wordt om administratie kwijt te maken tijdens een controle is het gebruik van een dergelijke switch echter illegaal. ‘De toegang tot informatie is vergrendeld, daarmee werkte Uber niet mee aan de vordering van de inspecteur. Dat is een economisch delict en een strafbaar feit. De administratie moet beschikbaar en inzichtelijk zijn40.’

Naast de inzet van de kill switch, schakelt Uber ook zijn politieke wapen in: Neelie Kroes, die voor Uber aan het lobbyen slaat in Den Haag. Kroes belt op de dag van de inval  met de VVD-minister van economische zaken Henk Kamp en andere politici om de toezichthouder en de politie te doen terugtrekken, mailt Ubers Europese lobbydirecteur Mark MacGann aan ceo Kalanick41. Een halfuur later mailt hij nog eens: Ze sprak met de burgemeester van Amsterdam42. En een klein uur later: Neelie sprak met de Melanie Schultz, minister van Infrastructuur en Milieu. ‘Schultz belt me later om te bespreken hoe we iedereen aan tafel krijgen om een weg voorwaarts te vinden.’ Dat gaat uiteindelijk niet door: ‘Melanie Schultz heeft niet gebeld,’ mailt MacGann ‘s avonds aan Kroes. ‘Dank voor je geweldige steun43.’

Kroes is al tijden fan van Uber. Wanneer de Belgische rechter in voorjaar 2014 bijvoorbeeld besluit om Uber te verbieden in Brussel44 is Kroes, dan Eurocommissaris Digitale Agenda, woedend. Ze roept #UberIsWelcome in het leven en schrijft op haar officiële blog: ‘Door Uber te verbannen krijgt ze niet eens de kans het goede te doen45!’

Kroes trekt de aandacht van Uber, en wordt nog tijdens haar commissariaat gevraagd als voorzitter van Ubers ‘Public Policy Advisory Board’, een achtkoppige raad in oprichting die beleidsadvies moet geven aan de ceo46. Dat contact is ‘mega-confi’47. Kroes’ Europese staf, geleid door prins Constantijn, mag tijdens die eerste gesprekken van niets weten48. Ceo Kalanick zegt zelfs een conferentie af waar ook Kroes zal spreken: om geruchten te voorkomen wil Kroes niet met hem in het openbaar gezien worden.

Bij haar eerste aantreden als Eurocommissaris, in 2004, belooft Kroes nooit meer een functie in het bedrijfsleven te nemen, ‘zelfs niet bij een Bed & Breakfast49.’ Daar moet ze meermaals op terugkomen, bijvoorbeeld als de Bahama Leaks in 2016 50blootleggen dat Kroes tijdens haar eerste termijn als Eurocommissaris bestuurder was van een bedrijf op de Bahama’s. Als een journalist haar daar in 2016 51op aanspreekt, zegt Kroes dat ze ‘op buitengewoon transparante wijze verantwoordelijkheden’ neemt, en dat alles conform ‘de regels’ gaat52.

Maar daar blijkt ook in dit geval weinig van waar. Al snel nadat Kroes de Europese Commissie verlaat, begint ze te lobbyen voor Uber. Uit de interne mails lijkt het of Uber Kroes directe opdrachten kan geven. ‘Wat willen we dat Neelie hierna eens gaat doen53?’ schrijft lobbyhoofd Mark MacGann na haar behulpzame telefoontjes rondom de invallen bij Uber – en hij krijgt een lijst mensen terug die Kroes moet benaderen. Kroes’ activiteiten voor Uber blijven wel geheim. ‘Onthoud: onze relatie met NK is hoogst vertrouwelijk,’ mailt MacGann nog eens ter herinnering aan zijn collega’s. ‘Haar reputatie en onze mogelijkheid tot oplossingen te komen in Nederland en daarbuiten zal lijden onder geklets54.’

Als Kroes al bijna een jaar informeel aan het bellen en praten is voor het techplatform, vraagt ze een Brusselse ethische commissie eindelijk om toestemming om officieel toe te treden tot Ubers adviesraad. Die toestemming is een verplichting voor ex-Eurocommissarissen, om belangenverstrengeling te voorkomen55. De Uber Files onthullen correspondentie tussen Kroes en de secretaris-generaal van de Europese Commissie, die haar het negatieve oordeel van de ethische raad overbrengt56. Met hulp van MacGann schrijft ze daarop een lange bezwaarbrief aan de voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker57.

Maar ook Juncker buigt niet. Kroes krijgt een kort maar duidelijk briefje met eenzelfde oordeel terug: ‘vanwege de huidige stand van zaken rond Uber’ en gezien Kroes’ ‘eerdere verantwoordelijkheden’ zal ze moeten wachten tot ze plaats mag nemen in de adviesraad tot ze achttien maanden commissaris-af is58. ‘De grote baas heeft besloten’, mailt Kroes spottend aan Ubers lobbydirecteur Mark MacGann. ‘How rude’, antwoordt die. Daarop reageert Kroes nog eens: ‘_You mean, how drunk’–_refererend aan Junckers vermoedelijke alcoholprobleem59.

Na de ferme ‘nee’ van Juncker lobbyt Kroes informeel rustig door voor Uber. Zo gaat ze begin 2016 volgens de Uber Files nog samen met Mark MacGann op bezoek bij transportminister Schultz van Haegen, heeft een ‘a very strong meeting’ met de dan net aangetreden Staatssecretaris voor Infrastructuur en Milieu Sharon Dijksma, en helpt Uber met een brief aan Eurocommissaris Margrethe Vestager, waarin Uber klaagt over vermoede schending van Europese mededingingswetten in vier EU-landen60.

Uiteindelijk installeert Uber de adviesraad op 4 mei 2016 – precies achttien maanden nadat Kroes is afgezwaaid als Eurocommissaris. Voor haar functie in de adviesraad krijgt Kroes twee ton per jaar61. ‘Dit is zo’n duidelijk geval van belangenverstrengeling. Er zijn zoveel ethische kwesties hier. Ze stelt hier gewoon haar eigen economische belangen voorop,’ zegt professor Christoph Demmke van de Universiteit van Vaasa in Finland, expert op het gebied van integriteit en adviseur van het Europees Parlement. ‘Er staan sancties op het overtreden van de gedragscode voor commissarissen. Maar daar gaat een zware politieke procedure aan aan vooraf. Kroes weet hoe ze deze mensen moet bespelen, ze kent briljante advocaten en ze speelt het spel omdat ze weet dat haar waarschijnlijk niets kan gebeuren.’

‘Het is nogal wat’, zegt emeritus hoogleraar bestuurskunde Leo Huberts. ‘Kroes heeft binnen twee weken nadat de inspectie Uber binnenvalt in contact met meerdere leden van het kabinet, een topambtenaar  en de burgemeester van Amsterdam, zo laat het onderzoek zien. Niet alleen Kroes zelf, maar ook de vele politici die door haar benaderd werden hadden zichzelf achter de oren moeten krabben, zeker rondom de invallen van de inspectie.’ Politici moeten immers onafhankelijk zijn en afstand houden, en de zaak en de persoon mogen niet door elkaar gaan lopen, stelt Huberts. ‘Je kunt verschillend denken over Uber, het een prachtig bedrijf vinden, maar uiteindelijk moet je een besluit maken vanuit het publieke belang. Oneigenlijke privébetrokkenheid, de relatie met  vrienden of partijgenoten, mogen geen rol spelen62.’

Zelfs Kroes kan niet voorkomen dat het Openbaar Ministerie in april 2015 overgaat tot vervolging van Uber voor de illegale UberPop-dienst, en ook niet dat Ubers Europese directeur juridische zaken Zac de Kievit bij één van de invallen van de inspectie in de boeien geslagen wordt. De Kievit, die vijf uur vastgehouden wordt, krijgt van de rechter uiteindelijk een boete van 750 euro voor het belemmeren van de rechtsgang. ‘_She harassed the head of civil service63_, schrijft een Uber-lobbyist nog na Kroes’ belronde, doelend op Siebe Riedstra, secretaris-generaal van het Ministerie voor Infrastructuur en Milieu.

Topambtenaar Siebe Riedstra ontkent bij navraag door Kroes ‘harassed’ te zijn, maar werd wel door haar gebeld in april 2015. Riedstra gaf haar het het telefoonnummer van de inspecteur-generaal van de inspectie. Op de vraag hoe Kroes zich bij hem meldde, zegt hij: ‘Volgens mij vanuit de rol van adviseur. Ze was er helder over dat ze aan Uber verbonden was64.’

Neelie Kroes laat echter weten ‘geen formele of informele rol bij Uber gehad te hebben’ vóór haar officiële aanstelling als voorzitter van Ubers adviesraad in mei 2016. Wel zegt zij als Special Envoy bij de StartupDelta, een door de Europese Commissie goedgekeurde functie, ‘contact te hebben gehad met een breed scala aan bedrijven, overheden en ngo’s, met als doel een bedrijfsvriendelijk en gastvrij ecosysteem in Nederland te bevorderen65.’ StartupDelta is een overheidsorganisatie voor startups. Het Ministerie van Economische Zaken, waaronder de instelling valt, laat weten dat de Special Envoy geen ministers of hoge ambtenaren benadert ten faveure van grote bedrijven66.

Volgens Henk Kamp, die destijds minister van Economische Zaken was en Kroes gevraagd heeft speciaal gezant te worden, viel Uber echter niet onder de doelgroep van de StartupDelta. Het bedrijf werd in 2015 al gewaardeerd op 51 miljard dollar, en was geen startup meer te noemen67.

Kamp, die volgens de Uber Files regelmatig contact had met Kroes over Uber, kan zich die contactmomenten niet herinneren68. Melanie Maas Geesteranus (destijds Schultz van Haegen), herinnert dat er tijdens haar ministerschap Infrastructuur en Milieu contact was met Uber, maar herinnert zich niet met wie en wanneer. Het heeft ‘haar handelen niet beïnvloed,’ stelt ze69. Voormalig staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, Wilma Mansveld, gaat niet in op vragen omdat ze ‘niet voldoende’ herinnert om ‘accuraat antwoord’ te kunnen geven70. Haar opvolger, Sharon Dijksma, laat weten ‘verschillende momenten met verschillende mensen contact te hebben gehad over de taxibranche71’.

Belastingdienst

In april 2015, de maand waarin de ILT het Amsterdamse kantoor opnieuw binnenvalt en het OM een strafrechtelijk onderzoek begint, komen een delegatie van Uber en de Nederlandse Belastingdienst samen op het Nederlandse Consulaat in San Francisco. De directeur investeringsprojecten van de Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA), een staatsorgaan dat Nederland moet promoten als vestigingsplaats voor multinationals, is ook aanwezig72. ‘We denken dat hij, gezien zijn ‘salesfunctie’, ontvankelijk zal zijn voor onze positie,’ schrijft Zac de Kievit, op de ochtend voorafgaand aan het gesprek over één van de aanwezigen73.

Niet alleen Nederlandse handhavers zitten Uber op de hielen. In 2014 starten verschillende Europese lidstaten belastingonderzoek naar Uber, en dienen in ieder geval vanaf 2015 informatieverzoeken in bij de Nederlandse belastingdienst74. UberPop-chauffeurs, die als zelfstandigen voor Uber rijden, zijn btw-plichtig. EU-landen willen daarom informatie hebben over UberPop en haar chauffeurs–informatie die op Ubers hoofdkantoor in Amsterdam ligt. Belastingdiensten vermoeden dat de chauffeurs geen of onvoldoende belasting betalen. Het is de taak van de Nederlandse Belastingdienst om gevraagde informatie te vorderen en over te dragen aan EU-lidstaten.

Maar ook hier voelt Uber geen enkele behoefte om chauffeursdata te delen. Dat zou het volgens Uber voor belastingbeambten, wetgevers en politieagenten veel makkelijker maken om chauffeurs van de illegale dienst angst in te boezemen en van het platform weg te jagen. En zonder supply, zoals Ubers-lobbyisten over chauffeurs spreken, geen business75. Uber wacht liever tot de Europese Unie haar taxiwetten herzien heeft – zodat UberPop niet langer verboden is: een doel waar ze hard voor lobbyt. Om die tijd te rekken zoekt Uber rugdekking van de Nederlandse belastingdienst. ‘We kunnen ze gebruiken om het onderzoek te vertragen’, zegt De Kievit in een mail76.

Op het Nederlandse Consulaat in San Francisco lijken de autoriteiten bereid die rugdekking te geven. Als gesproken wordt over de Europese informatieverzoeken die tot nu toe binnenkwamen, vraagt de NFIA-afgevaardigde hoelang Uber nodig denkt te hebben om de Europese taxiregulering naar haar hand te zetten – implicerend dat de Belastingdienst daar wel op kan wachten77.

Uit interne mails van Uber blijkt bovendien dat het bedrijf een ‘sterke band’ met de  Nederlandse Belastingdienst ervaart, die zich ‘collaboratief’, ‘beschermend’ en ‘verdedigend’ zou opstellen jegens de multinational78. Die ‘coöperatieve’ houding komt naar voren in een internationale belastingcontrole, die in zomer 2015 door zes Europese landen wordt opgestart en wordt voorgezeten door Nederland. Opnieuw belooft Nederland ‘het delen van partner-data absoluut de laagste prioriteit’ te geven79. Ze traineert en vertraagt echter niet alleen, ze houdt Uber steeds informeel en vertrouwelijk op de hoogte van de stand van het onderzoek.

Tijdens een bijeenkomst van het net geformeerde internationale onderzoeksteam mag Uber ook langskomen. Het bedrijf geeft een presentatie over haar bedrijfsmodel en is achteraf euforisch: ‘Ze leken excited te worden over Uber, terwijl dit publiek niet makkelijk excited raakt80.’ Na die presentatie moet Uber de zaal wegens vertrouwelijkheid verlaten. Maar de Nederlandse hoofdinspecteur zal de dag daarop informeel contact met Uber opnemen. ‘Hopelijk horen we dan ook waarover gepraat werd nadat wij weggingen,’ mailt Ubers Europese Belastingdirecteur Rob van der Woude aan zijn collega’s81.

Hoewel de deelnemende lidstaten afgesproken hebben tijdens de controle geen direct contact met Uber te hebben82, lekt een contact bij de Belastingdienst meermaals vertrouwelijke informatie uit het onderzoek – telefonisch, of bij een toevallige ontmoeting op de gang.

Ook voert de Belastingdienst, volgens de Uber Files, een informeel gesprek met het Franse Ministerie van Financiën. Op papier zijn bijna al Ubers Europese activiteiten in Nederland gevestigd, waardoor Uber in de meeste landen nauwelijks belasting betaalt. Volgens Frankrijk deugt die constructie niet: het land stelt dat Uber ook in Frankrijk een zelfstandig opererende, en dus belastingplichtige, onderneming heeft83. Nederland probeert Frankrijk zover te krijgen die claim te laten vallen. ‘Dit is een belangrijke strijd die de belastingdienst voor ons moet voeren,’ schrijft Van der Woude daarover84. ‘Ons contact is voorzichtig hoopvol dat dat lukt, als we een manier vinden Frankrijk op andere manier wat meer te laten verdienen85.’

‘De belastingdienst is hier flagrant in overtreding86,’ zegt hoogleraar belastingrecht Jan van de Streek van de Universiteit Leiden. Hij kreeg inzage in Ubers stukken over de fiscus. Allereerst is de Belastingdienst volgens Europese wetgeving verplicht ‘zo spoedig mogelijk, maar tenminste binnen zes maanden’ te reageren op uitwisselingsverzoeken vanuit het buitenland. De belastingdienst gaat maanden over die termijn overheen, maar dat is nog het minste.

‘Nederland deelde echter heimelijk informatie over de standpunten en onderhandelingstactiek van andere EU-landen met Uber. Dat is in strijd met internationale verdragen en afspraken. Dat ondermijnt hun samenwerking – terwijl die samenwerking juist het dóel van deze audit was87.’ Bovendien is het lekken van informatie in strijd met de nationale fiscale geheimhoudingsplicht. ‘Dat is op z’n minst een integriteitsschending, maar dit onderzoek doet denken dat Nederland de geheimhoudingsplicht opzettelijk geschonden heeft ten faveure van Uber. Dat is strafbaar.’

Van de Streek verbaast zich tot slot over de rol van de NFIA. ‘Die organisatie hoort helemaal niet op de hoogte te zijn van internationale uitwisselingsverzoeken. De NFIA-afgevaardigde is in een adviesrol gekropen door met Ubers belangen mee te denken. Dat gaat de functie van de NFIA ver te buiten88.’

‘Mijn oren klapperen,’ zegt voormalig staatssecretaris van financiën Eric Wiebes, als we de casus telefonisch voorleggen89. ‘Dit is niet zoals ik onze Belastingdienst ken.’ Zowel Eric Wiebes als Jeroen Dijsselbloem, destijds respectievelijk Staatssecretaris en Minister van Financiën en verantwoordelijk voor de fiscus, menen zich nooit met Uber bemoeid te hebben – en nu voor het eerst over deze zaak te horen90. Hoogleraar Van de Streek gelooft echter niet dat het gedrag van de Belastingdienst ‘een soloactie van een losgeslagen inspecteur’ is. ‘Het ministerie lijkt aan de touwtjes te trekken, ingegeven door de wens om Uber een fiscaal aantrekkelijk vestigingsklimaat te bieden.’

De Belastingdienst laat weten naar aanleiding van onze vragen uitvoerig intern onderzoek te hebben gedaan, en geen schendingen van geheimhoudingsplicht of trainering van onderzoek gezien te hebben: ‘Waar niet-integer handelen verondersteld is, zijn de procedures correct doorlopen.’ Op specifieke vragen naar Uber kan ze niet ingaan wegens geheimhoudingsplicht91.

De NFIA kan zich voorstellen dat de instantie in San Francisco vragen stelde aan Uber om inzicht te krijgen in ‘de invloed die wijzigingen in taxiwetgeving zouden hebben op Ubers activiteiten in Nederland’ – maar zegt dat de NFIA geen zeggenschap heeft over de timing van beantwoording van informatieverzoeken die bij een andere bevoegde instantie zijn ingediend92.

Premier Mark Rutte in Silicon Valley

Begin 2016 reizen premier Mark Rutte en Neelie Kroes, dan in de functie van ‘speciaal gezant van de StartupDelta’, naar Silicon Valley. Daar gaan ze onder andere op bezoek bij Uber93. Het strafrechtelijk onderzoek naar UberPop is dan in volle gang, en Uber heeft – alle lobby ten spijt – net de stekker uit UberPop getrokken94. Een ontmoeting tussen Rutte en ceo Travis Kalanick kan, volgens Uber-lobbyisten, zalvend werken als de gesprekken met het openbaar ministerie in een ‘impasse’ belanden95.

Ondanks de inspanningen van de fiscus om Uber te behagen, is ceo Kalanick ‘not pumped’ over zijn ontmoeting met Rutte, blijkt uit correspondentie voorafgaand aan het . Travis zal Rutte ‘heel hard aanpakken.’ Volgens Kalanick heeft Rutte ‘niets hulpvaardigs gedaan en moet hij niet beloond worden.’ Rutte mag alleen met de ceo op de foto als er voor die tijd schot in de zaak zit in Nederland96.

Toch staan Kalanick en Rutte na de bijeenkomst samen afgedrukt in de krant: een flauwe glimlach op het gezicht van eerstgenoemde, een brede grijns op dat van de premier97. Volgens een gespreksverslag van lobbyhoofd Mark MacGann zou Rutte enthousiast verteld hebben over die keer dat hij een Uber nam in New York, toen hij laat was voor een afspraak met zijn idool en politiek biograaf Robert A. Caro – en gaf Kalanick enkele adviezen mee. Kalanick zou een bezoek aan Nederland later dat jaar moeten aangrijpen Ubers imago te veranderen: ‘Nu word je beschouwd als agressief, dat zal je knuffelbaar maken98.’ Ook raadt hij Uber aan samen met Neelie Kroes in gesprek te gaan met Sharon Dijksma, dan net een paar maanden staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu. ‘Ik wil jullie zien groeien’, zegt Rutte99.

Afspraken die in stilte gemaakt worden, heimelijke telefoongesprekken, ingefluisterde kamervragen en een minister-president als potentiële hefboom om een strafrechtelijk onderzoek te beïnvloeden: in de periode die de Uber Files omvatten is een flink aantal Nederlandse politici ontvankelijk voor de invretende lobby van Uber. Zij laten zich gewillig bespelen door VVD-zwaargewicht Neelie Kroes en in plaats van het publieke belang te dienen spannen zijn zich in achterkamertjes in voor een Amerikaanse multinational die haar illegale activiteiten uitrolt in verwachting dat ze de wetgeving vervolgens wel afdwingt.

Uber, dat zijn belastingstructuur als ‘achilleshiel van het bedrijf’ beschouwt100, is zich bewust van de graagte waarmee Nederland het bedrijf binnenhaalt, en speelt dat volledig uit. Lotte Rooijendijk van anticorruptiewaakhond Transparency International Nederland noemt de houding van de belastingdienst ‘moreel verwerpelijk’: ‘Het gevolg van dit soort voorkeursbehandelingen is dat het vertrouwen van de belastingbetaler in Nederland nog verder afbrokkelt.’

Maar de Belastingdienst schaadt niet alleen het vertrouwen van de Nederlandse burger, ze verkiest de particuliere belangen van een multinational ook nog eens boven die van haar EU-bondgenoten. ‘Uber heeft de belastingdienst in zijn zak en wordt gezien als een soort belangenbehartiger,’ zegt PvdA-Europarlementariër Paul Tang. ‘Ik heb veel gezien, maar ik vind dit toch weer schokkend’. Volgens hem voldoet Nederland als klassiek belastingparadijs. ‘Je trekt bedrijven naar je toe en past voor hen de regels aan. ‘De Belastingdienst saboteert daarvoor zelfs een Europees onderzoek. Waarom zouden andere landen Nederland nog vertrouwen?’

Reactie Uber

‘Uber is vandaag de dag een ander bedrijf,’ laat Uber-topvrouw Jill Hazelbaker in reactie op vragen over het lek weten. Ubers imago bereikte in 2017 na verschillende schandalen een ongekend dieptepunt, volgens Hazelbaker leidend tot ‘de beruchtste afrekening in de geschiedenis van het Amerikaanse bedrijfsleven.’ Ubers beurswaarde kelderde en een reeks topmedewerkers vertrok onder druk van aandeelhouders. Ook ceo Kalanick stapte op.

Sindsdien zegt Uber de kill-switch niet (meer) ingezet te hebben om autoriteiten te dwarsbomen. Ook zou het gestopt zijn met gebruik van softwaretool ‘greyball’ – waarvan Uber in reactie op vragen zegt niet te kunnen uitsluiten dat ze ook in Nederland is ingezet101. Uber bevestigt dat Neelie Kroes van 2016 tot 2018 zitting nam in de beleidsadviesraad, maar gaat niet in op vragen over Kroes’ activiteiten in voorgaande maanden. Uber zegt zich overal aan belastingwetten en regels te houden, en naar een open en transparante relatie met belastingautoriteiten te streven. ‘We zullen geen excuses verzinnen voor gedrag uit het verleden dat niet in overeenstemming is met onze huidige waarden. We vragen het publiek ons te beoordelen op wat we de laatste vijf jaar gedaan hebben, en wat we in komende jaren doen.’

Op een zonnige junimorgen in 2022 staat aan het IJ, voor het gerechtshof van Amsterdam, een bonte groep taxichauffeurs te wachten. Tientallen meters verderop staat een aantal advocaten en medewerkers van Uber, gehuld in blauwe plakken. Het is inmiddels drie jaar geleden dat Uber, vanwege het illegale UberPop, een schikking van 2,3 miljoen trof voor het overtreden van de taxiwet. Maar voor Uber houden bezoekjes aan de rechtbank voorlopig aan.

Vandaag staat alweer een zitting 102in een zaak tussen Uber en FNV op de rol. Die is aangespannen door de vakbond, en volgt uit een uitspraak van afgelopen jaar dat Uber haar vierduizend chauffeurs in Nederland in dienst moet nemen. Uber bepaalt hun ritprijs, hun werkkleding, en de route die ze rijden, dus zijn haar chauffeurs schijnzelfstandigen, redeneerde de rechter.

Maanden later heeft Uber haar chauffeurs echter nog altijd niet in dienst genomen. Nu eist FNV een dwangsom van 100.000 euro voor elke dag waarop Uber zich niet aan de afspraak houdt. Tot nu toe legt Uber de uitspraak van de rechter tot op de dag van vandaag naast zich 103neer104.

De advocaten van voormalig ceo Travis Kalanick lieten weten dat Kalanick zich niet bezighield met criminele activiteiten. Opgevoerde (oud-)Uber-medewerkers Zac de Kievit, Rob van der Woude en Niek van Leeuwen gingen niet in op vragen over dit onderzoek. Lobbyhoofd Mark MacGann meent dat Neelie Kroes de regels van de Europese Commissie niet overtrad toen ze voor Uber lobbyde. Hij zegt dat, alle keren dat hij betrokken was bij de kill switch, hij uitdrukkelijk in opdracht van het hoofdkantoor in San Francisco handelde. Het Ministerie van Algemene Zaken kon niet binnen de gestelde termijn reageren op vragen over Rutte’s bezoek aan Uber, vanwege ‘veel uitzoekwerk105‘. 


  1. (NAAM, VERWIJDERD), in the presence of the ILT inspectors (including IT-staff), tried to log on, but could not get access to the system. He reported that he had never seen the error message. Multiple attempts were made to access the system, but proved to be unsuccessful, citaat uit verslag van inval door advocaten Uber. 

  2. Document _20150402 report on dawn raid ILT 26 March 2014.doc_x. Rapport is gedateerd op 2 april 2015, maar gaat over de raid op 26 maart 2014. Zie ook berichtgeving in Het Parool over deze inval. 

  3. Uit document Legal Situation NL 2015.docx. Zie ook berichtgeving NRC

  4. Zie berichtgeving TaxiPro uit maart 2019. Uber zou 20 procent commissie ontvangen over de UberPop-ritprijs. 

  5. Zie berichtgeving ILT na schikking met Uber in maart 2019. 

  6. Volgens een mailwisseling tussen ILT/Uber/Ubers advocaat spreken de ILT en Uber 2 april om 09:00 af om een en ander verder te bespreken

  7. Half maart 2015 verspreidde Uber Nederland intern een Raid Response Manual, FOR INTERNAL USE ONLY. 

  8. Blijkt uit mail van Travis Kalanick aan top Uber en aan mailadres [email protected], dd. 2 april 2015 09:32:50 GMT+2 

  9. An early July launch may be a goer - cops and the ILT on holiday, mail van Ubers hoofd legal, 27 mei 2015 

  10. Blijkt uit e-mail-wisseling tussen o.a. lobbyisten: Timing of uberPOP launch: summer break is a good period, as there will be reduced parliamentary activity. Another option is in September, when politicians will be focused on the budget 

  11. Ubers guerrilla tactics far outmatched the resources and technical acumen of government workers or taxioperators. (…) By the time regulators had arrived, Uber was too popular with citizens to try and shut it down. Once Uber hit critical mass, transportation authorities lacked the manpower to stop the fleet. Uit: Super Pumped, The Battle Mike Isaac (2019), p. 82–83 

  12. Get some sleep when you can, remember that everything is not in your control, and that sometimes we have problems because, well, were just fucking illegal, mail van global head of communications aan head of public policy Europe, 11 december 2014 

  13. Blijkt uit dit Wob-verzoek, waar een brief is bijgevoegd van de minister voor Infrastructuur en Milieu Melanie Schultz van Haegen aan Niek van Leeuwen (Uber) op 30 juli 2014. Zoals bij u bekend mag worden verondersteld, is het op grond van de Wet Personenvervoer 2000 verboden taxivervoer te verrichten zonder een daartoe verleende vergunning 

  14. Schreef de NOS op 30 juli 2014, de uitroldag van Uber 

  15. Overzicht materieel op website KVK 

  16. Boordcomputer en rusttijden, zie hier 

  17. Blijkt uit deze webpagina van de toezichthouder Inspectie Leefomgeving- en Transport: Het aanbieden en verrichten van taxivervoer zonder vergunning is niet toegestaan. Illegaal taxivervoer wordt in de volksmond een snorder genoemd, of zwarte taxi. Aanbieders van personenvervoer tegen betaling met een auto, die niet in het bezit zijn van de vereiste vergunning (afgegeven door Kiwa Register B.V.) zijn strafbaar. 

  18. Theres been so much corruption and so much cronyism in the taxi industry and so much regulatory capture that if you ask for permission upfront for something that’s already legal, youll never get it, Kalanick once told a reporter. Kalanick evidently believed there was no way Uber could win if it played by the rules–his competition certainly wouldnt. Uit: Super Pumped, Mike Isaac (2019), p. 82. Op pagina 64 in hetzelfde boek: Uber promised to upend an entire industry, one that had seen little innovation in decades. 

  19. Blijkt uit e-mail: _Barbara Visser, as she (i) has been supportive of Uber, (ii) is looking to increase her profile, and (iii) could submit a Parliamentary Question if necessary_. 

  20. Blijkt uit een factuur die we konden inzien van een extern lobbybedrijf aan Uber. Een medewerker van dit bureau had een meeting met Barbara Visser: 6/19/14 support Uber in meeting with Barbara Visser, contact PvdA MP 1.50 € 450.00 € 675.00. 

  21. Zie Kamervragen met antwoorden hier 

  22. Barb Visser can be on the menu for a photo opp as well, en And if TKs in The Hague, lets give Barbara V some time and a photo op to say thank you to her for all of her hard work and helpful Parliamentary questions, mails Dominick Moxon-Tritsch & Pieter Walraven, 21 augustus 2014 

  23. Mail van extern lobbybureau aan Uber, met vervolgstappen na stellen Kamervragen. Next steps are: 1) Engaging with ministry I&M (by NAAM) for input on answers. NAAM LOBBYBUREAU will contact Min EA to keep them involved as well. PAs of the ministers involved will also be briefed. 2) Engaging with municipality and alderman in Amsterdam. Question will have an impact there as well, 6 augustus 2014. 

  24. Blijkt uit e-mail waarin wij inzage hadden: Shes a superstar. Question 6 in particular is incredibly helpful. Yes, there needs to be a fundamental debate. Remind me to dig out my VVD swag for a photo when I get home :) Good job team, next steps make perfect sense. Go get em. 

  25. Reactie Barbara Visser per mail, 30 juni 2022 

  26. Uitrollen UberPop 30 juli 2014, eerste optreden 12 oktober 2014, blijkt uit dit bericht. Hierin worden meteen flinke straffen genoemd, maar uit interne documentatie van Uber blijkt later dat chauffeurs eerst een waarschuwing krijgen, geen strafblad, en pas bij herhaling een boete betalen. 

  27. Mail 21 oktober 2014, Good news Zac. Very interesting that the ILT is not taking an aggressive approach. That means we should continue to push POP full steam. Only question is whether you let that driver continue to drive on the platform.. NAAM lobbydirecteur Europa aan Zac de Kievit. 

  28. Blijkt onder andere uitdit bericht van de NOS op 4 december 2014. 

  29. Blijkt uit dit artikel van de Volkskrant, 4 december 2014. Directeur Niek van Leeuwen van Uber Nederland wilde niet wachten op de uitspraak, aangezien Uber volgens hem handelt in de geest van de wet. De wet is tenslotte bedoeld om meer marktwerking, lagere tarieven en betere kwaliteit te krijgen in de taxibranche. 

  30. Berichtgeving Nu.nl, 18 december 2014, Uber Nederland zoekt honderden nieuwe chauffeurs ondanks verbod 

  31. Blijkt uit een mail van hoofd NL/Benelux aan hoofd Legal EU: We keep the uberPop view open and put a emergency phone number in place for drivers to track down enforcement earlier and tightened our process to Greyball suspicious usage. All rides were requested by an account of which the name refers to the Secretary of State of Transportation

  32. Zie dit artikel uit de New York Times van 3 maart 2017, geschreven door Mike Isaac. Volgens dit stuk stelde Marietje Schaake vragen over de legaliteit greyballing aan de Europese Commissie. 

  33. Zie ook Mike Isaac, Super Pumped (2019), hoofdstuk 25: Greyball (241–253) 

  34. De Uber (POP) actie in Rotterdam van gistermiddag heeft hetzelfde beeld opgeleverd als bij de laatste 3 controles in Amsterdam. Er is wel toegang tot de Uber(POP) app maar er zijn geen Uber(POP) chauffeurs beschikbaar. Gedurende de hele middag en avond hebben we vanuit verschillende locaties in het Centrum van Rotterdam geprobeerd een rit te boeken echter zonder resultaat. Wob, mail dinsdag 16 december 2014, RE: OM RDAM geeft akkoord op de Uber(POP) snorderactie van hedenmiddag VERTROUWELIJK 

  35. Ik en de collegas (gelakt) hadden al langer het vermoeden dat het probleem lag aan onze prepaidcreditcards en dat werd hiermee bevestigd. ILT wijt niet-verschijnen van chauffeurs aan creditcard, blijkt uit mail van 22 december 2014. Zie dit Wob-verzoek van 2015. 

  36. Verslag van inval door Uber: The ILT launched a significant raid on Uber International HQ. There were several large police vans, 15 police and 5 ILT investigators in the office, and a dozen other police waiting in the vans

  37. Informatieverzoek is gedaan op 13 maart 2015, Uber belooft de verzochte bescheiden uiterlijk 20 maart 2015 in te leveren. 

  38. Mail van Zac de Kievit aan ILT op 23 maart 2015, met bericht: Van een toezegging om in dit stadium en tijdens de lopende procedures eenzijdig informatie te verstrekken is geen sprake. Van een afspraak om deze informatie per de door u genoemde data te verstrekken evenmin. 

  39. Mail van Zac de Kievit van 13 maart 2014, we have hired an off-site storage facility and moved all of our paper there. we have a full lst of individuals working out of the office to ensure an IT kill gets everyone. we are working with IT in the US on system changes that provide tighter access/better protection. we are fully scoping out the potential liabilities of directors and managers. we are finalising a set of raid instructions. This will contain a set of Amsterdam specific instructions plus key internal/external contact phone numbers. We will circulate Monday morning prior to our discussion. Er is ook een mail waar het inval-mailadres in de cc staat. 

  40. Interview Brendan Newitt, 16 juni 2022 

  41. Uit mail: Neelie Kroes calling Minister of Economy now and other members of the government to force regulator and police to back off. We are being questioned now. Zac or I will update as soon as we can. Zac doing an amazing job of stonewalling. Australia and Ireland on the case, 26 maart 2015, 12.49 PM 

  42. Uit mail: yes, she is fully briefed. she spoke to Mayor of Amsterdam. He and she suggesting we make a conciliatory statement on looking at suspension of POP in order to have a negotiation (dont shoot the messenger). I told her it is too soon until we know what is going on. She will continue to try to reach other ministers. We are going back in for questioning now. Mail Mark MacGann aan Kalanick, 26 maart 2015 om 1.12 

  43. Mail: I didnt get a call from Melanie Schultz. Thanks for the amazing support, mail MacGann aan Kroes, 26 maart 2016, 21.00. 

  44. Zie bijvoorbeeld berichtgeving Tweakers, 15 april 2014, De Brusselse rechtbank heeft de taxi-app Uber verboden. In Brussel bood Uber de mogelijkheid voor particuliere autobezitters om als taxichauffeur te opereren, maar volgens de rechtbank is dat in strijd met de wet. 

  45. Tell her what you think by tweeting to @BGrouwels or sending feedback here or showing that #UberIsWelcome (…) _B_anning Uber does not give them the chance to do the right thing! If Brussels authorities have a problem with Uber they should find a way to help them comply with standards instead of banning them. #UberIsWelcome, blog Neelie Kroes 17 april 2014, overgenomen door NRC 

  46. Sebastian spoke with NK. She reaffirmed her interest in the Adv Bd, and also affirmed a desire not to have the TK meeting ahead of the end of her term (…) She is also willing to advise on other Bd candidates and assist with outreach to them if needed. Mail van 7 september 2014. Uitleg bron over doel adviesraad: Prior to me becoming an advisor to Uber via Fipra and subsequently joining Uber (cf. timeline of roles), Uber (Corey Owens) and others had devised the concept of creating a Global Policy Board, to advise Travis Kalanick on how to approach and deal with governments, legislators and regulators. Kalanick was consistently refusing to listen to the views and advice of his own in-house public policy advisors, so the thinking was that perhaps he would take greater notice of external people who had been in senior governmental/political/regulatory roles. Zie ook aankondiging op website Uber. De uitleg die Kroes in haar wederhoor zelf bij de board geeft is als volgt: In my role as Chair of Ubers Global Policy Advisory Board, I discussed with other Advisory Board members and senior Uber executives the likely future trajectory of emerging technologies, their impact on the economy and society and various strategic and policy considerations relevant to the company as such. 

  47. 25 september 2014 schrijft Mark MacGann: Digital Action Day - you really cannot do it? The only reason - the ONLY one - that I can’t have TK do it is that we are getting Neelie Kroes to join our advisory board (mega confi). She is afraid of the optics of introducing Travis in Brussels September 29 and then joining his board 5 weeks later. I dont want you to do a panel - that is below your pay grade. If I get the keynote for you, will you take it? You can still be cosy in your chair in Paris Monday by the time TK lands. Dis moi quoi

    • NK does not want to see Travis - NK cabinet (advisors), including Constantijn (Chef de Cabinet), blissfully unaware of her dealings with us - therefore, TK cannot suddenly appear at a conference where NK is doing the opening keynote, introducing TK (…) Dom - this is highly frustrating I know, and I sympathise, but the bigger prize for the company is securing her as a member of the Advisory Board, mail van Mark MacGann aan Uber-genoten, 9 september 2014.

  48. Blijkt uitdit Youtube-filmpje van SocialToday op 30 juni 2016. 

  49. Blijkt onder andere uit dit berichtvan de NOS en FD op 22 september 2016. 

  50. Blijkt uitdit Youtube-filmpje van SocialToday op 30 juni 2016 

  51. Zie interview VRT op Facebook 

  52. Mark MacGann aan Uberdirecteur Benelux/NL: What do we want Neelie to do next 

  53. Mail 22 april 2015: Reminder: our relationship with NK is highly confidential and should not be discussed outside this group. Her reputation and our ability to negotiate solutions in The Netherlands and elsewhere would suffer from any casual banter, inside or outside the office. Thanks 

  54. Zie hier de gedragscode voor Eurocommissarissen (post term of office), en zie hier informatie over de ethische commissie 

  55. 9 november 2015: As you will see, the Committee finds, by majority vote, that in accepting the envisaged position with Uber, you would not act in accordance with the second paragraph of article 245 of the Treaty on the Functioning of the European Union. My well-considered advise to you would therefore be to withdraw your notification and refrain from this activity until the 18-month period during which professional activities need to be notified to the Commission for authorization has expired

  56. 25 november 2015 schrijft Neelie Kroes een brief aan Juncker. Met commentaar van Mark MacGann. 

  57. Kroes heeft antwoord van Juncker, die haar in een korte brief meedeelt dat ze toch echt moet wachten tot mei 2016, omdat hij anders nee zal zeggen tegen haar aantreden in de adviesraad van Uber. 

  58. 25 november 2015 schrijft Kroes een brief aan Juncker. Met commentaar van MMG. Mailwisseling. Kroes: The great leader s answer. Incredible very unpolite even not referring to my question; MacGann: How rude! Kroes: You mean how drunk. 

  59. Waarin Uber klaagt over mededinging in Frankrijk, België, Italië en Spanje. 

  60. Mail Mark MacGann aan Neelie Kroes op 18 april 2016, They have agreed to the compensation package you and I discussed. No coupons, only cash, 200k/annum. They will draft standard advisory contract. 

  61. Interview Leo Huberts op 29 juni 2022 

  62. Mail van Mark MacGann: Spoke several times to Neelie, Melanie Schultz (Minister of I&M) sent her a SMS saying she couldnt call until later. Neelie then harassed the head of the civil service, Siebe Riedstra, who finally told me that this is no longer in the hands of I&M, but now the Justice Department (Openbaar Ministerie). He gave me the phone number of the lead on this file in the Justice Ministry, havent managed to get him yet, will keep trying. 

  63. Reactie Siebe Riedstra op vragen vanuit ICIJ en nagestuurde vragen van Nederlandse media 

  64. Reactie Kroes op vragen vanuit Nederland, de Guardian, BBC en ICIJ. 

  65. Reactie EZK per mail, 5 juli 2022 

  66. Zie dit nieuwsbericht uit september 2015 van RTL Nieuws. 

  67. Reactie per mail van Henk Kamp 

  68. Reactie Maas Geesteranus via woordvoerder Porticus, waar Mees Geesteranus nu bestuursvoorzitter is, op 1 juli 2022 

  69. Reactie Mansveld, ontvangen per mail: Ik heb uw vragen gelezen en ik kan er geen antwoord op geven simpelweg omdat dit inmiddels 7 jaar geleden is en ik me niet voldoende herinner om accuraat antwoord te kunnen geven op deze vragen. Van Mansveld weten we dat ze lang heeft gepraat met Neelie Kroes, zie verslag Datashare van 3 april 2015 

  70. Reactie Sharon Dijksma per e-mail, 5 juli 2022 

  71. Zie hier 

  72. Volledig citaat: Our plan is to slow down the above process. To further that aim, I believe that a rep from the Dutch tax authority will be meeting us in SF HQ today. This rep is responsible for attracting in-bound investment from US companies into NL. We feel this rep - given their sales role - will be receptive to our position, and that we can leverage them to slow down the process noted above, 20 april 2015 

  73. Betreffende Zweden, Duitsland, België 

  74. Providing the driver list will potentially gut our supply: it makes it much easier for the taxman, regulators and police to terrify our supply and enforce against it. Supply is our primary objective. Without it we have no business. This means we are going to have to take more of the heat, I think. What is the least bad option here? Drivers being pursued via criminal proceedings or ourselves? To be clear, I want to remain as optically cooperative as possible with the tax authorities. But if we hand over the driver list our goose may be cooked. Mail hoofd legal Europe Zac de Kievit op 2 februari 2015 

  75. Volledig citaat: Our plan is to slow down the above process. To further that aim, I believe that a rep from the Dutch tax authority will be meeting us in SF HQ today. This rep is responsible for attracting in-bound investment from US companies into NL. We feel this rep - given their sales role - will be receptive to our position, and that we can leverage them to slow down the process noted above, 20 april 2015 

  76. Volledig citaat: They asked how much time we might need to secure TNC legislation in Holland and other key EU states so they could gauge the timing of the infomration request. Thus, the ball is in Marks court to outline the timeline and then Rob can try to buy that time to comply with the information request. Mail van 21 april 2015 

  77. Mail van Rob van der Woude op 18 december 2015: The Dutch tax authorities are collaborating with and defending us in light of the multilateral audit. This minimises the risk of a negative outcome of the multilateral audit. En ook mail van Rob van der Woude op 30 oktober 2015, The DTA has, so far, protected Uber from requests for PD data from other Authorities. This protection has been provided as a result of the strong relationship we have cultivated with the Dutch tax authorities. This relationship is of great importance and value in light of our corporate structure and tax effectiveness, Datashare

  78. Mail Zac de Kievit, 8 juli 2015 

  79. Verslag van bijeenkomst op 7 juli 2015, It was interesting to see how these representatives seemed to get excited about Uber and what was told, given that this is typically a crowd that doesnt get excited easily. 

  80. Verslag door hoofd tax Europa: The Dutch tax official will call me tomorrow to discuss yesterday (will hopefully learn more about what was discussed when w left) We will learn who we have been talking to (names and roles), which will be helpful for the French situation. We will reconfirm the agreement that no unilateral actions will take place until this multilateral project is completed (i.e. preventing any further Paris actions and hopefully putting this on hold). 

  81. Dit betreft de rules of engagement die tussen lidstaten gesloten worden rondom de audit. Dat staat als volgt beschreven: Country specific audits were explicitly not on the agenda. However, the rules of engagement as set by the Dutch include that no unilateral actions against or direct contact with Uber BV will be taken until the multilateral project is done. Nevertheless, EU member states of course have full jurisdiction over the local support entities in their respective countries and could still technically argue that Uber BV has presence in their country. But we will clearly try to leverage this project and our relationship with the Dutch to minimise friction at that level as well, 9 juli 2015 

  82. Uitleg Vaste Inrichting, website Belastingdienst 

  83. 17 november 2015, Our contact feels that if they can convince the other countries in this respect, France will either turn completely or take a less rigid approach. This will be an important battle we need the DTA to fight for us. 

  84. Mail 3 december 2015. Progress Update on overarching EU audit: The DTA informally spoke with the French Ministry of Finance to get the French to drop their PE claims. He is cautiously optimistic that France is willing to do so, if we find a reasonable solution in France on the Transfer Pricing side (i.e. reimburse Uber France differently) going forward. Details below

  85. Verschillende interviews, waaronder verificatie op 5 juli 2022. 

  86. Programma Fiscalis, hier beschreven. 

  87. Verschillende gesprekken met Jan van de Streek en Tim Brederode, waaronder op 5 juli 2022 

  88. Blijkt uit een telefoongesprek met Eric Wiebes op 27 juni 2022 

  89. Blijkt uit een telefoongesprek met jeroen Dijsselbloem op 27 juni 2022 

  90. Ontvangen reactie van de Belastingdienst op vragen, 5 juli 2022 

  91. Ontvangen reactie van de NFIA op vragen, 4 juli 2022 

  92. Zie ook deze berichtgeving 

  93. Uber stopt definitief met Uberpop in Nederland, berichtgeving TaxiPro in november 2015 

  94. Uit de Files: Hopefully Rutte then reacts positively. This we can use if the settlement talks with the DPP hit a deadlock 

  95. He will not do a photo op with Rutte nor does he want to see any press about Ruttes visit to Uber (Travis or not) unless things turn around in Netherlands before then, mail van global head of communications, Nairi Hourdajian, gespreksverslag Travis

  96. Zie foto bijvoorbeeld in Archief FD 

  97. Blijkt uit mail van Mark McGann op 2 februari 2016 

  98. Blijkt uit gespreksverslag na bijeenkomst in Silicon Valley: MR: Mark and Neelie should sit down with Sharon and work this out ; I want you to grow 

  99. Mail Mark MacGann aan Rob van der Woude, 19 november 2015, In terms of context, our corporate tax structure is - in pure European political terms - the Achilles heel of the company. It is possible that we will be summoned to answer questions in the European Parliament, just as other US tech companies have been. (…) I understand that the NL authorities believe the arrangement to be legal and thus complaint; I just wonder if it isnt desirable for us to have a separate legal opinion, given the State Aid investigations that are pending. 

  100. Reactie svp communications Jill Hazelbeker op vragen gesteld door ICIJ/Guardian 

  101. Blijkt uitdeze uitspraak van de kantonrechter op 21 september 2021 

  102. Berichtgeving NRC 

  103. Blijkt uit berichtgeving van de FNV op 14 juni 2022. 

  104. Blijkt uit een reactie van AZ op 4 juli 2022. 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend