De medische keuring van asielzoekers

‘PTSS? Glaasje water aanbieden en spanning vermijden’

Den Haag – Asielzoekers voeren actie bij de IND Beeld door: ANP/Remko de Waal

Nieuws

Sporen van marteling geschrapt uit medische check IND

Binnenkomende asielzoekers worden tijdens hun medische keuring niet meer gevraagd naar littekens die duiden op sporen van marteling. Dit leidt tot kritiek van experts. De IND besloot in aanbesteding van 2020 het niet meer als eis op te nemen voor de commerciële bedrijven die medische keuringen uitvoeren. Dat blijkt uit onderzoek van Investico voor Trouw en de Groene Amsterdammer.

Een verpleegkundige of arts checkt of een asielzoeker lichamelijk en psychisch in staat is om door de IND gehoord te worden en waar de IND rekening mee moet houden tijdens de beslissing of iemand mag blijven. De keuring wordt sinds 2010 gedaan en uitgevoerd door commerciële bedrijven die eens per vijf jaar meedingen in een aanbestedingsproces van de IND. Het bedrijf Argonaut, eigendom van het Amerikaanse durfinvesteringsfonds Bain Capital, voert de keuring sinds 2021 uit. Het bedrijf deed twee keer mee aan de aanbesteding en won beide keren niet. Door het bedrijf Medifirst over te nemen dat de aanbesteding wel won, kon Argonaut de klus alsnog uitvoeren. Afgelopen jaar schreef Argonaut 10.000 medische adviezen voor de IND.

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

Het medisch advies is onder de commerciële keurders de laatste jaren uitgehold. Zo werd de opleidingseis voor de verpleegkundige naar beneden bijgesteld van een HBO-opleiding naar een MBO. Ook geeft Argonaut de verpleegkundige geen specifieke medische training voor medische problemen bij asielzoekers. ‘Natuurlijk heb je specifieke training nodig’, zegt Keunen. ‘Asielzoekers hebben vaak gruwelijke dingen meegemaakt, trauma geeft fysieke en psychische klachten en daar moet je rekenschap van geven.’

Littekens “niet relevant”

Een onderzoek naar de aanwezigheid van littekens die mogelijk gevolg zijn van marteling of geweld noemt Argonaut-directeur Riana van Dam ‘niet relevant’, ‘wij adviseren of iemand gehoord kan worden. Het hebben van een litteken heeft daar niet per definitie invloed op. Wij doen niet aan waarheidsvinding. Wij kunnen niet aantonen of dat litteken komt door een mes of een val.’

‘Onbegrijpelijk’, zegt Annemieke Keunen, directeur van het Instituut voor Mensenrechten en Medisch Onderzoek (iMMO), over het besluit. ‘Dit weglaten betekent dat men de IND-ambtenaar die de asielzoeker moet horen cruciale informatie onthoudt’. Het medisch advies is een signaalmoment, legt ze uit. ‘Als iemand zegt littekens te hebben door marteling of ander geweld dan is het een signaal dat de asielzoeker het misschien moeilijk vindt om over deze onderwerpen te praten.’

Het is belangrijk om te weten of asielzoekers mogelijk ernstig geweld is toegedaan. Mensen die slachtoffer werden van marteling en geweld kunnen namelijk hierdoor vaag of en in algemeenheden vertellen omdat ze de herinneringen proberen te vermijden of zich schamen over wat hen overkomen is. Ze herinneren zich lang niet alle details waardoor hun verklaringen vaak niet consistent zijn of gaten bevatten.

Dit levert problemen op bij de beslissing of ze bescherming krijgen in Nederland. De IND-ambtenaar ziet een coherente en consistente verklaring als bewijs voor het vertellen van de waarheid. Met het medisch advies zou de IND-medewerker moeten weten welke mogelijke gevolgen de psychische problemen hebben op hoe de asielzoeker verklaart.

De adviezen bedoeld om instructies te geven over de meest complexe gevallen, vertonen vaak grote overeenkomsten en staan vol algemeenheden. Het gaat om zinnen waarbij de keurders aan IND-ambtenaren een asielzoeker adviseren: ‘een glaasje water aan te aanbieden’, ‘langzaam te praten’ en ‘het oplopen van emoties en spanningen te vermijden’, dat blijkt uit medische adviezen in handen van Investico.

De IND laat in een reactie weten altijd rekening te houden met het medisch advies tijdens het besluit of iemand in Nederland mag blijven. Zowel Argonaut als de IND benadrukken dat ze zich houden aan de gestelde eisen in de aanbesteding.

Speurwerk

Het belangrijkste half uurtje van een asielaanvraag

Het is misschien wel het belangrijkste moment van de Nederlandse asielprocedure en gek genoeg ook een van de minst bekende: de medische keuring van een asielzoeker

Luister de aflevering

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

‘PTSS? Glaasje water aanbieden en spanning vermijden’

Den Haag – Asielzoekers voeren actie bij de IND Beeld door: ANP/Remko de Waal

Voordat asielzoekers bij de IND verschijnen, krijgen ze een ‘medische keuring’. Die wordt keuring steeds soberder en uitgevoerd door nauwelijks geschoold personeel van commerciële bedrijven.

‘Ik heb geen energie meer om dit soort gesprekken te voeren. Beter kan ik doodgaan.1’ Een 38-jarige man uit Nigeria probeert in een gehoorkamer van de IND in Zevenaar zo rustig en helder mogelijk te vertellen wat hij heeft meegemaakt. Hij heeft het zwaar, valt op te maken uit het verslag dat de IND van het gehoor maakt. ‘Meneer begint snel te ademen en lijkt het warm te hebben’, schrijft de rapporteur. Hij trekt zijn jas uit. Hij vraagt of we een schoon shirt hebben, nu hij het koud heeft doordat zijn shirt nat is.’

De IND wist vooraf dat de man ernstige psychische klachten had. In een medisch advies, opgesteld door het keuringsbedrijf MediFirst, besloot een arts van het bedrijf dat de man gehoord kon worden, ondanks zijn psychische klachten. De arts schrijft in het medisch advies hoe de IND de man het beste kan benaderen. Hij heeft moeite zich te concentreren, het helpt hem ‘ondersteunend en geruststellend’ te benaderen. ‘Graag eenvoudige vragen stellen en tijdig een pauze inlassen.’ Hij heeft ‘beladen gebeurtenissen meegemaakt’ en moeite om hierover te praten. ‘Graag het oplopen van spanning en emoties vermijden’, luidt het advies.

Maar nog voordat het gehoor begonnen is, begint de man te huilen. ‘Ik ben niet erg sterk voor dit gesprek. Maar het is noodzakelijk en daarom ben ik hier.’ Hoe hij zich voelt, kan hij niet uitleggen. ‘Ik heb geestelijke problemen. Ik weet niet precies wat er in mijn lichaam aan de hand is.’ De IND-medewerker pakt een doos tissues en begint.2

Keuringsbedrijf MediFirst is verantwoordelijk voor het belangrijkste half uurtje in de Nederlandse asielprocedure. Een verpleegkundige of arts checkt of een asielzoeker lichamelijk en psychisch in staat is om door de Immigratie-en Naturalisatiedienst (IND) gehoord te worden en de volgende stappen te zetten richting een Nederlands paspoort, of een uitzetting.

Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland

Steun ons

De medische check werd in 2010 ingevoerd, na inspanningen van een gelegenheidsverbond van onder meer vluchtelingenorganisaties, de Raad voor de Rechtsbijstand, Vereniging Asieladvocaten en gezondheidsexpertisecentrum Pharos. Steeds vaker stonden bij vluchtelingenorganisaties uitgeprocedeerde asielzoekers op de stoep met duidelijke psychische klachten. Hulpverleners begonnen te vermoeden dat zij waren afgewezen omdat de IND geen rekening had gehouden met hun psychische problemen.3

Na drie jaar onderzoek werd dit vermoeden bevestigd. Asielzoekers hebben vaker dan Nederlanders last van lichamelijke of psychische klachten, zoals PTSS of depressie.4 En dat kan invloed hebben op hoe ze over hun vluchtverhaal vertellen: depressie zorgt dat je ‘vaag’ en in algemeenheden vertelt, trauma voor gaten in je geheugen. Je vergeet bepaalde details, zoals hoe lang iets duurde of op welk tijdstip het plaatsvond, terwijl andere details, zoals geur, in je geheugen gegrift staan. Bovendien vermijden mensen een traumatische herinnering omdat die intense angst, verdriet, of schaamte met zich meebrengt. Het zorgt ervoor dat asielzoekers met psychische problemen dus vaak vage, onvolledige en inconsistente verhalen vertellen.5

Maar wie een verblijfsvergunning wil, moet veel vertellen over wat hem overkomen is. Verhalen moeten voor de IND ‘consistent, coherent en compleet’ zijn.6 Als iemand zich vergist in de namen van personen, politieke partijen of instanties, bijvoorbeeld, ziet de IND dit als een teken van ongeloofwaardigheid. Zo lopen juist de meest kwetsbare asielzoekers het risico om geen bescherming te krijgen in Nederland.

Om dit te voorkomen checkt een keuringsbedrijf of een asielzoeker in staat is om überhaupt gehoord te worden en op welke manier. In het medisch advies beschrijft een verpleegkundige de zogeheten ‘beperkingen’ die voortkomen uit medische problemen die kunnen zorgen voor hiaten en inconsistenties in het verhaal waardoor een asielzoeker niet goed kan verklaren.

Maar waar de check bedoeld was als ondersteuning van de asielzoeker, is het medisch advies de afgelopen jaren volledig uitgekleed, blijkt uit onderzoek van Investico voor De Groene Amsterdammer en Trouw.

Het advies is inmiddels verworden tot een snelle oriënterende checklist. Verpleegkundigen krijgen geen opleiding in medische problematiek van asielzoekers en moeten in korte tijd belangrijke en vooral psychische problemen herkennen. De werkwijze zorgt voor korte adviezen die grossieren in algemeenheden en open deuren. Sinds vorig jaar vraagt MediFirst, de laatste winnaar van de aanbestedingsronde, asielzoekers niet meer naar littekens van mogelijke marteling of andere traumatische gebeurtenissen. ‘Onbegrijpelijk’, noemen experts deze beslissing.

Dubieuze diagnostieken

GZ-Psycholoog Peter Poolman verbaast zich over het advies om de Nigeriaanse man toch te horen, ondanks zijn zware psychische klachten. In het Oost-Groningse Vriescheloo, dat in dezelfde gemeente ligt als Ter Apel, vlak tegen de grens met Duitsland, zit zijn praktijk naast zijn huis waar hij tussen varkens, geiten en een hond woont. Op verzoek van de advocaat van de asielzoeker schreef hij een eigen medisch advies. ‘Ik heb ruim 2,5 uur met hem gezeten en er kwam geen coherent verhaal uit, wat ik heb opgeschreven is zo fragmentarisch, dat dat alleen al het bewijs is dat hij niet gehoord kan worden’.

In theorie kan het keuringsbedrijf adviseren dat de man niet in staat is om te praten met de IND. In de praktijk gebeurt dat vrijwel nooit, blijkt uit cijfers van de IND. Het is bijna nooit gunstig om niet aan het gehoor te beginnen, omdat de asielprocedure dan niet van start gaat en de asielzoeker geen stap verder komt. Des te belangrijker is de inhoud van het advies dat beschrijft onder welke omstandigheden het horen effectief kan plaatsvinden en hoe de IND het verhaal moet wegen in het besluit of iemand bescherming krijgt in Nederland.

Volgens Poolman komt het vaak voor dat het medisch advies stelt dat iemand in staat was om gehoord te worden maar nalaat om de IND te adviseren op welke manier. Rechtbankverslagen die Investico analyseerde, onderschrijven zijn ervaring. Zo krijgt een man die op een psychiatrische afdeling opgenomen is, het advies gehoord te worden zonder dat zijn psychische problemen worden genoemd.7 Een asielzoeker uit Vietnam8 is volgens het keuringsbedrijf ‘niet in staat om de gevraagde informatie terug te halen’, maar krijgt toch het advies gehoord te worden zonder aanbevelingen hoe de IND hier rekening mee kan houden. Iemand uit Oekraïne was niet in staat om adequaat antwoord te geven maar diende toch gehoord te worden omdat er niet direct verbetering viel te verwachten.9 En de man die volgens zijn patiëntendossier in het verleden last had van psychische klachten en volgens Vluchtelingenwerk en zijn advocaat verward overkwam, kon volgens MediFirst gewoon gehoord worden zolang de IND ‘extra tijd’ nam voor de beantwoording van vragen.10 Over psychische klachten werd niets vermeld.

In principe worden de adviezen geschreven door verpleegkundigen. ‘Een verpleegkundige is überhaupt niet in staat tot een psychologische keuring, zeker niet bij complexe problematiek als PTSS en angststoornissen’, zegt Psycholoog Poolman, ‘deze klachten komen niet eens naar voren tijdens zo’n kort gesprek, trauma kan makkelijk weggedrukt worden. ‘Het is dubieuze diagnostiek, ze zijn niet opgeleid om uitspraken te doen over de invloed van de psychische gesteldheid op het nader gehoor van de IND.’

Argonaut: de medisch adviseur

‘Het proces is overal hetzelfde, of je nu trauma tegenkomt bij een asielaanvraag of bij iemand in de bijstand, PTSS is PTSS, zegt Riana van Dam, directeur van Argonaut Advies, vanuit een groot kantoor naast voetbalstadion Galgenwaard in Utrecht. Het moederbedrijf van Argonaut nam in 2021 bedrijf Medifirst over, zo kwam de opdracht van het medisch advies voor de IND, op het bordje van Argonaut terecht. Tijdens de keuringen besloot Argonaut de naam Medifirst te behouden. Elke vijf jaar doet de IND een nieuwe aanbesteding die door afwisselende bedrijven worden gewonnen. De échte experts zien hier geen heil in en dingen niet mee.

Argonaut valt onder het bedrijf Cohedron House BV, dat via een buitenlandse constructie onderdeel is van een van de grootste private equity bedrijven in de VS, Bain Capital, dat zo’n 160 miljard dollar aan vermogen beheert.11 Onder die paraplu valt ook PLANgroep, dat gemeenten bijstaat bij schuldhulpverlening, maar na onthullingen in onder meer de De Groene vorig jaar door verschillende gemeenten buiten de deur werd gezet omdat het schuldenaren nog dieper in de problemen bracht. Ook EvenWerkt!, een detacheringsbureau voor arbeidsbemiddeling en Human Capital Group, een adviesbedrijf op het gebied van verandermanagement en de inrichting van organisaties, valt hieronder.

Tot enkele jaren geleden waren de meeste klanten gemeenten. Argonaut ‘leverde’ hen een medische keuring voor bijvoorbeeld een inwoner die een gehandicaptenparkeerkaart had aangevraagd, of iemand die meende vanwege een medische reden voorrang te krijgen voor een sociale huurwoning. Dat veranderde door de coronapandemie. ‘De gemeentemarkt stortte in. Er kwamen geen aanvragen meer, mensen met een handicap mochten niet reizen, niemand had meer stageplekken, dus ook het leerlingenvervoer lag stil. We hadden gelukkig nog werk voor zorgverzekeraars’, zegt Van Dam. ‘We willen risico spreiden.’ De kans om nu ook asielzoekers te keuren noemt Van Dam ‘een unieke opdracht’. ‘En die komt maar één keer in de zoveel tijd.’

Het bedrijf is naar eigen zeggen dé specialist in het schrijven van adviezen ‘waarbij een objectief oordeel voorop staat.12 ‘We hebben wel concurrenten maar zijn marktleider over all’, zegt Van Dam. De verpleegkundigen en artsen die de diagnostiek voor asielzoekers doen, krijgen geen speciale medische training. ‘Natuurlijk zit er in deze groep meer PTSS’, legt Van Dam uit. ‘Dat soort thema’s halen we eruit en dan geven we een training aan iedereen. We hadden al ervaring met kwetsbare doelgroepen, deze groep was daarin niet uniek.’

Het is een van de belangrijkste strategieën van het bedrijf: verpleegkundigen en artsen allemaal op dezelfde manier trainen zodat ze overal medisch advies kunnen geven. ‘Sommigen verpleegkundigen staan ook nog twee dagen netjes naast het bed in het ziekenhuis, maar die zoeken juist afwisseling.’

Argonaut krijgt van de IND 80 euro per advies dat is gegeven door een verpleegkundige en in het uitzonderlijke geval dat het advies door een arts wordt uitgebracht, 100 euro. Ter vergelijking: een rijbewijskeuring mag alleen worden uitgevoerd door een arts die voor een advies van dezelfde duur 150 euro krijgt.

Een gemiddeld gesprek duurt drie kwartier. ‘Het is een check’, zegt Van Dam. Soms zijn ze in tien minuten klaar, soms pas na een uur.’ Zou Argonaut niet meer tijd moeten nemen om vast te stellen of een asielzoeker psychische klachten heeft? ‘Het is een oriënterend onderzoek’, benadrukt ze. ‘Als iemand in een half uur niets vertelt, vertelt hij het in een uur ook niet’, zegt ze overtuigt.

Advies te zwaar gewogen

Opmerkelijk genoeg zien medewerkers van de IND dat anders, die tillen juist enorm aan het medisch advies ‘Wij kunnen niet op de stoel zitten van een medisch specialist. Ons is juist geleerd: ga af op de rapporten die door medisch specialisten zijn gemaakt’, vertelt een oud-IND’er die anoniem wil blijven. ‘Medische adviezen waren een van de hoofddocumenten waar naar gekeken werd.’

Een oppervlakkige keuring kan hen in een merkwaardige limbo brengen. Dat overkwam een Gambiaanse man. Hij heeft psychische klachten, staat in het advies.13 Hij had ‘mogelijk last van oplopende spanningen en emoties’, schreef de arts. Exacte data, belangrijke ijkpunten voor een ‘vluchtverhaal’, kan hij zich niet herinneren. Daarnaast is hij ongeschoold. Het advies werd: ‘oplopen van spanning vermijden’ en ‘eenvoudige vragen stellen’ waarop hij ‘een eenvoudig antwoord kan geven’.

Investico werkt altijd samen met andere media. Zo versterken we de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Lees meer over ons

Op zichzelf begrijpelijk, de keurder benoemt zelfs keurig dat de man psychische problemen heeft, maar beschrijft vervolgens niet welke gevolgen deze problemen hebben voor zijn vermogen om te vertellen over zijn traumatische vluchtverhaal.

De IND trekt een vergaande conclusie uit het advies: ‘Als uit het medisch dossier de conclusie komt dat betrokkene gehoord kan worden, wordt hiermee gezegd dat betrokkene consistent en coherent kan verklaren14’, schrijft de IND in een toelichting op de afwijzing van zijn asielaanvraag.

‘Dat kan niet,’ zegt advocaat Justa van Veelen – De Hoop die de man juridisch bijstaat. ‘Je kan niet enerzijds zeggen dat iemands psychische toestand invloed heeft op het vermogen om gehoord te worden maar dankzij een glaasje water of extra pauze opeens beoordeeld mag worden als een “normaal” persoon.’

Verkeerde interpretatie van medisch advies

We leggen de conclusie van de IND ook voor aan Annemieke Keunen, directeur van het Instituut voor Mensenrechten en Medisch Onderzoek (iMMO) en al 25 jaar een van de voorvechters van het medisch advies bij asielzoekers. ‘Dat klopt niet’, zegt ze. ‘Als iemand volgens het advies gehoord kan worden, betekent dat geenszins dat iemand ook coherent en consistent kan verklaren. Dat is een heel ander verhaal.’ Mensen die slachtoffer werden van marteling en geweld kunnen vaag of en in algemeenheden vertellen omdat ze de herinneringen proberen te vermijden of zich schamen over wat hen overkomen is. Ze herinneren zich lang niet alle details waardoor hun verklaringen vaak niet consistent zijn of gaten bevatten. ‘Het medisch advies is bedoeld als waarschuwingssignaal aan de IND-ambtenaar.’ De IND-medewerker zou dankzij het advies ook moeten weten welke mogelijke gevolgen de psychische problemen hebben voor de manier van vertellen, en belangrijk: dat moeten laten meewegen in de beslissing om een asielzoeker te geloven of niet. Juist daar is het medisch advies ook voor bedoeld, benadrukt ze.

Op deze manier blijft er nog maar bar weinig over van het advies. Eerst slaat de checklist de complexiteit van psychische problemen plat door het geven van simpele instructies, vervolgens laat Medifirst na de IND te adviseren over hoe om te gaan met het verhaal van getraumatiseerde asielzoekers.

Zo ook in een ander advies over een vrouw uit Liberia met geheugenproblemen en de ziekte van Parkinson waarin Medifirst schrijft dat ze niet in staat is het gesprek zelf aan te gaan. Daarom adviseren de arts en verpleegkundigen informatie met de vrouw te delen zodat ze actief bij het gesprek wordt betrokken en het gehoor te laten plaatsvinden in een vertrouwde omgeving. Over hoe de IND de geheugenproblemen moest meenemen bij de beslissing of ze in Nederland mag blijven, repte het bedrijf met geen woord. Haar asielaanvraag werd afgewezen.15

Ook wanneer een asielzoeker een afwijzing wil aanvechten bij de rechter, blijft het medisch advies hem achtervolgen. Zo had advocaat Van Veelen voor de Gambiaanse man een extra psychologisch rapport laten opmaken waaruit bleek dat hij een IQ had van een 7-jarige, waar de IND geen rekening mee had gehouden. Maar hoewel Medifirst geen IQ-test afneemt, en alleen concludeerde dat de man ongeschoold was, nam de rechter het rapport van Van Veelen niet mee. ‘De rechter had al een medisch advies, namelijk die van Medifirst’, zegt ze.

‘In de rechtbank wordt het medisch advies vaak heilig verklaard’, zegt ook advocaat Flip Schüller. De rechter neemt dat advies over want acht zichzelf immers geen medisch experts Van Veelen wordt er soms moedeloos van. ‘In drie zaken heb ik een onafhankelijk rapport laten opmaken, in alle drie heeft het nog niets opgeleverd. Als het allemaal niets uithaalt wat ik inbreng, dan twijfel ik weleens of ik dit werk nog wil doen’.

De werkwijze van Medifirst valt, tot slot, onder geen enkele vorm van toezicht. Individuele artsen en verpleegkundigen kunnen voor het Tuchtcollege worden gedaagd, maar de werkwijze van het bedrijf blijft buiten schot. Niemand houdt in de gaten of het medisch advies nog wel doet waar het ooit voor bedoeld was.

IND ‘onaanvaardbaar’ en ‘respectloos’

Niemand, behalve één rechter, die de afvinkprocedure inmiddels te ver gaat. Steffie van Lokven is een van de meest kritische geesten in het asielrecht, vorig jaar verwierf ze landelijke bekendheid omdat ze de houding van de IND ‘onaanvaardbaar’ en ‘respectloos’ noemde nadat de IND voor de zoveelste keer niet kwam opdagen in de rechtszaal.16 De pers staat ze niet te woord, maar haar standpunt blijkt luid en duidelijk uit haar vonnissen. Vorig jaar maakte ze gehakt van de werkwijze van Medifirst. ‘De rechtbank stelt vast dat het concreet uitgevoerde onderzoek, ondanks de titel medisch advies horen en beslissen, uitsluitend betrekking heeft op het signaleren van beperkingen ten aanzien van het horen.17’ Sterker nog, stelt ze, ‘het “advies-format” stelt geen vragen aan de verpleegkundige en/of arts of er sprake is van beperkingen bij het beslissen.’ Ze beoordeelt het advies als ‘onvolledig’ en bepaalt dat deze niet ten grondslag had mogen liggen aan het besluit op de asielaanvraag.

In december stuurde ze een afgewezen asielaanvraag van een ernstig getraumatiseerd Russisch gezin terug naar de IND. De vader, die psychiatrisch werd behandeld, geheugenproblemen heeft, angstig en achterdochtig is, werd verweten ‘vaag, summier en wisselend’ te hebben verklaard. Het was niet duidelijk hoe de IND zijn ernstig psychische problemen had meegewogen terwijl bekend is dat ernstige psychische problemen van invloed zijn op de manier van vertellen. ‘Het vergewissen of een vreemdeling pauze nodig heeft, volstaat dus niet’, stelt Van Lokven als verwijzing naar de summiere adviezen.18 De IND moet de beperkingen altijd meenemen bij de besluitvorming.

De IND zegt in een reactie aan Investico altijd rekening te houden met het medisch advies tijdens het besluit of iemand in Nederland mag blijven. De organisatie laat weten geen reden te zien om het advies-format te laten aanpassen. De IND stelt dat medisch personeel kennis moet hebben van medische problematiek bij asielzoekers of ‘bereid moet zijn’ zich daarin te ‘verdiepen’ en ‘proactief van deze kennis en ontwikkelingen op de hoogte blijven’. Toezicht op deze eisen wordt volgens de IND besproken in zogeheten ‘managementgesprekken’ met Argonaut. Zowel Argonaut als de IND benadrukken dat ze zich houden aan de gestelde eisen in de aanbesteding.

Advies nog verder ingeperkt

MEDIFIRST en de IND perkten het advies echter nog verder in. Het bedrijf vraagt sinds 2021 niet meer naar littekens die kunnen duiden op marteling. ‘Het is niet relevant’, zegt Van Dam, plotseling fel. ‘Wij adviseren of iemand gehoord kan worden. Het hebben van een litteken heeft daar niet per definitie invloed op. Wij doen niet aan waarheidsvinding. Wij kunnen niet aantonen of dat litteken komt door een mes of een val.’

‘Onbegrijpelijk. Dat weglaten betekent dat men de IND-ambtenaar cruciale informatie onthoudt’, verzucht iMMO-directeur Keunen. Het medisch advies is een signaalmoment, legt ze uit. ‘Als iemand zegt littekens te hebben door marteling of ander geweld dan kunnen ze het misschien moeilijk vinden om over deze onderwerpen te praten. En dat is ook belangrijk om te weten.’ Waarheidsvinding is niet de taak van de verpleegkundige, vindt ook Keunen. ‘Dat moet je overlaten aan experts. Maar alvast vragen naar littekens als gevolg van geweld, kan de IND’er helpen. De medewerker ziet hierin een signaal dat er mogelijk sprake is van trauma, marteling of andere psychische problemen.’

Gesprekken met oud-IND’ers bevestigen welke rol een goed uitgewerkt advies kan hebben. ‘Als iemand zei: ik ben gemarteld. En er waren littekens te zien, dan kon dit in het voordeel van de asielzoeker werken. Soms wilde iemand niet praten over marteling maar kwam het beetje naar boven, tussen neus en lippen door. En als wij zagen ‘sporen van marteling’ konden wij positief beslissen.’

Ondertussen heeft de IND alweer een nieuwe marktconsultatie online gezet.19 Volgend jaar volgt een nieuwe aanbestedingsronde waar weer nieuwe bedrijven kunnen inschrijven. Keunen wordt er moedeloos van. ‘Met weer een nieuwe partij gaat opnieuw kennis verloren. Ondertussen worden de mensen die hiervan afhankelijk zijn, keihard de dupe.’


  1. “Ik ben gestrest. Ik heb geen energie meer om dit soort gesprekken te voeren. Beter kan ik doodgaan”. blijkt uit het Nader Gehoor van de IND, in handen van Investico. 

  2. Blijkt uit het rapport van het Nader gehoor van de IND op 9 mei 2022, in handen van Investico. 

  3. Zie ook het rapport(2009): Drie jaar Meldpunt Asielzoekers met Psychische Problemen. MAPP | Goed gehoord? 

  4. Zie ook deze factsheet van Pharos. 

  5. Zie ook het rapport(2009): Drie jaar Meldpunt Asielzoekers met Psychische Problemen. MAPP | Goed gehoord? 

  6. Ziehier de uitspraak van de Raad van State, van februari 2023. 

  7. Zie de uitspraak 

  8. Ziede uitspraak 

  9. Zie de uitspraak 

  10. Zie de uitspraak 

  11. Zie ook de website van Bain Capital 

  12. Zie de website van Argonaut 

  13. In het advies, in handen van Investico, staat het volgende: “Er zijn beperkingen voor het horen als gevolg van psychische klachten” 

  14. Dossier in handen van Investico, daterend op 17 november 2022. Rechtbankdocumentatie: “Als uit het medisch advies de conclusie komt dat betrokkene gehoord kan worden wordt hiermee gezegd dat betrokkene consistent en coherent kan verklaren.” 

  15. Ziehier de uitspraak. 

  16. Ziedeze uitspraak

  17. Zie deze uitspraak 

  18. Zie deze uitspraak 

  19. Ziehier de aankondiging werd gedaan op 7 februari 2023 en het “Marktconsultatie inhuur medische expertise tbv IND” 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend