Internationaal schaduwbankieren

Meer dan honderd Nederlandse bedrijven verstrikt in witwaszaak

Geldmarkt in Erbil, hoofdstad van de Koerdische regio in Irak Beeld door: Romy van den Burgh

Nieuws

Meer dan honderd Nederlandse bedrijven verstrikt in witwaszaak

Ruim honderd Nederlandse bedrijven, waaronder zuivelbedrijven FrieslandCampina en Ausnutria, maar ook het medische technologie-bedrijf Medtronic, namen tussen 2018 en 2021 dubieuze betalingen aan van partijen uit Denemarken die helemaal niet hun directe klant waren. Hierdoor raakten zij verstrikt in een Deens netwerk, dat betalingen uit onder meer Syrië, Libië en Irak gebruikte om geld wit te wassen. In totaal ontvingen de Nederlandse bedrijven samen 7,25 miljoen euro, voornamelijk voor bestellingen uit het Midden-Oosten.

Dat blijkt uit 3400 banktransacties met een totale waarde van ruim tachtig miljoen euro. Het onderzoeksjournalistieke tv-programma Money Hunters (Pengejægerne) uit Denemarken ontving die data van Deense autoriteiten, die onderzoek deden naar deze netwerken. In Nederland werden deze transacties onderzocht door Investico en Argos, mede voor Trouw en De Groene Amsterdammer.

De betrokken Deense bedrijven verrichtten door heel Europa betalingen namens partijen onder meer uit Irak, Syrië en Libanon. Om aankopen in Europa te doen, betaalden deze Midden-Oosterse partijen een contant bedrag aan een ondergrondse bankier in hun land van vestiging. Die manier van bankieren wordt ook wel ‘hawala-bankieren’ genoemd. Een tussenpersoon in Denemarken bracht de zwarte contanten vervolgens naar reguliere Deense bedrijven die het equivalente bedrag via een bankrekening overmaakte als ‘wit’ geld naar de bedrijven in Nederland. Vanuit Denemarken werkten onder meer schoonmaakbedrijven, aannemers en een uitzendbureau mee aan de witwasconstructie.

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

In Nederland is het verboden te bankieren zonder vergunning van De Nederlandsche Bank en is hawala-bankieren strafbaar, juist omdat het gebruikt kan worden om grote sommen geld over te maken zonder dat deze opgemerkt worden door de autoriteiten. Daarmee is het aantrekkelijk voor witwaspraktijken en terrorismefinanciering. Bedrijven en banken moeten daarom onderzoek doen naar transacties die niet rechtstreeks van de aankoper komen.

‘Criminelen verstoppen zich graag in een bos waarin ze niet opvallen,’ zegt Tamara Pollard-Maijer, antiwitwas-specialist bij het Anti Money Laundering Center (AMLC), een kennis- en expertisecentrum. ‘De bank, de accountant, en de douane, zien allen slechts een klein stukje van de puzzel. Een bank weet niet of goederen daadwerkelijk verplaatst worden. De douane weet niet of ervoor betaald wordt, en door wie.’

Betalingen in Nederland

Melkpoederproducent Ausnutria, gevestigd in Zwolle, ontving tussen april 2020 en december 2021 zeven betalingen voor melkpoeder vanuit Denemarken via tussenbedrijfjes, waaronder een bouwbedrijf, een lasbedrijf, en een schoonmaakbedrijf. In totaal maakten die bijna driehonderdduizend euro over aan Ausnutria. Hetzelfde lasbedrijf deed ook betalingen aan zuivelproducent FrieslandCampina (ruim 160.000 euro). Zuivelbedrijf Interfood en het medische hulpmiddelen-bedrijf Medtronic kregen beide ongeveer zes ton betaald uit het Deense netwerk.

Ausnutria zegt dit soort betalingen, via een derde partij, ‘in principe’ niet aan te nemen. Volgens de woordvoerder van Ausnutria betrof het ‘gewoon’ leveringen van kindervoeding aan een partij in Irak. ‘Het is daar een roerige wereld, reguliere banken zijn bijna niet beschikbaar.’ Volgens de woordvoerder heeft de klant inmiddels ‘netjes een bankrekening geopend, maar daar ging natuurlijk enige tijd overheen’.

FrieslandCampina moet ‘tot zijn spijt’ bevestigen dat het in 2020 geld aannam van het Deense lasbedrijf voor een levering van ‘een blend van ongezoete gecondenseerde melk en plantaardig vet’ aan een klant in Libië. ‘Zakenpartners die gebruikmaken van dergelijke betalingen worden verzocht daarmee te stoppen,’ laat een woordvoerder weten. Zo niet, dan wordt de relatie beëindigd, ‘om te voorkomen dat FrieslandCampina onbewust betrokken raakt bij mogelijk onoorbare activiteiten.’ Medtronic ging niet in op de inhoudelijke vragen van Investico.

De faillissementscurator van één van de Deense witwasbedrijfjes probeert intussen ruim 22 miljoen euro terug te vorderen bij bedrijven in heel Europa. Daaronder zijn ook een kleine dertig Nederlandse bedrijven. De curator kan geen juridische grond vinden waarom deze bedrijven geld ontvingen van het Deense bedrijf – dat geld witwaste en op grote schaal factuurfraude pleegde.

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

Deense witwaszaak, Nederlandse zuivelgigant en een geldmarkt in Irak

Geldmarkt in Erbil, hoofdstad van de Koerdische regio in Irak Beeld door: Romy van den Burgh

Midden-Oosterse bedrijven betalen buitenlandse handelspartners vaak via het oude hawala-systeem. Soms leidt dit tot schimmige praktijken waar ook Nederlandse bedrijven bij betrokken zijn.

Aan de voet van de citadel in Erbil ligt een drukbezocht doolhof. De bazaar, in de hoofdstad van Iraaks-Koerdistan, is een soort gangenstelsel met allerlei specialistische winkeltjes: van traditionele Koerdische kledij, tot kraampjes met falafel, van geurige kruiden tot autobanden en scheerapparaten. Een slecht verlichte hoek is toebedeeld aan de zuivelwinkeltjes – die vol staan met pakken gecondenseerde melk en blikken flesvoeding. ‘NutriHolland’, staat op een van die kleurrijke blikken. Er prijkt een Nederlands vlaggetje op: Made and packed in Holland.1 Volgens de website van NutriHolland, dat zich volledig op de Iraakse markt richt, worden haar producten geproduceerd door Ausnutria2, een aan de Hongkongse beursgenoteerde zuivelproducent met vijf fabrieken3 in Nederland, en hoofdsponsor van SC Heerenveen.4

Even verderop leidt een ander steegje naar een hal die helemaal is ingeruimd voor het wisselen en overmaken van geld. Het is er druk – in het midden van de markt staat een kluwen mannen die met driftige handgebaren de koersen bespreken. Ze lopen af en aan met telefoons aan hun oor en stapels biljetten onder hun arm. Een oude man loopt gebukt met een meter breed pak van plastic vol Iraakse dinars op zijn schouders naar buiten.

In glazen toonbanken liggen Iraakse dinars, Syrische ponden, Iraanse rial, en Amerikaanse dollars.5 Wie met zijn cash een betaling wil doen aan een bankrekening waar dan ook ter wereld, kan terecht in één van de kantoortjes aan de randen van het marktplein. ‘Mensen geven me een bankrekeningnummer, bijvoorbeeld in Nederland, en betalen een kleine fee. Dan staat het binnen één of twee dagen op die rekening,’ legt bankier Abdul-Ahad Kamal uit. ‘Ze betalen ons in cash, wij sturen het vervolgens via een rekening in Dubai naar Nederland.’ Het wisselkantoor is naar eigen zeggen volledig legaal en heeft filialen in Erbil, Sulaymaniyah en Bagdad: ‘We hebben toestemming van de Iraakse overheid’.6

Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland

Steun ons

Geld overschrijven zonder geld te verplaatsen

In Erbil wordt, net als in andere grote delen van het Midden-Oosten en delen van  Azië, weinig gebruikgemaakt van reguliere banken: de economie draait op contante gelden.7 Een veelgebruikte manier om een substantiële som geld van het ene bedrijf in Irak naar een ander bedrijf in het buitenland te krijgen, is daarom het eeuwenoude ‘hawala-systeem’.

Daarbij wordt er geen geld overgemaakt tussen twee bankrekeningen. In plaats daarvan levert de betalende partij contant geld in bij zijn betaalagent op een lokale geldmarkt, bijvoorbeeld in Erbil. De ontvangende partij kan in zijn eigen land dan eenzelfde bedrag – in de eigen valuta – afhalen bij zijn eigen lokale betaalagent.8

Er wordt daarbij geen fysiek geld verplaatst. De betaalagenten houden een nauwgezet systeem van kasboeken bij, waarin staat welk kantoortje bij welke collega schuld heeft staan. Eén telefoontje is genoeg om een bedrag van het ene land naar het andere te laten schrijven. En zo vliegen talloze bedragen virtueel de hele wereld rond – ongezien en slechts op vertrouwen, monetair beleid en landsgrenzen omzeilend.

Ook Europa heeft zo’n netwerk van betaalagenten, ook wel ‘hawaladars’, alleen zijn zij hier niet op klaarlichte dag te vinden op de markt. Hier heet het ‘ondergronds bankieren’, en is het doorgaans verboden. Omdat het transactienetwerk intransparant is en zich aan de autoriteiten onttrekt, wordt ze graag misbruikt voor het witwassen, het omzeilen van sancties, en financieren van terrorisme. Autoriteiten hebben geen idee hoeveel geld er omgaat in de ondergrondse hawala-netwerken.9

Het Deense onderzoeksjournalistieke tv-programma Money Hunters (Pengejægerne) ontving echter een uniek inzicht in een aantal van dit soort witwasnetwerken in Denemarken. Het deelde transanctielijsten, politiedocumenten, rechtszaken, en rapporten van curatoren en Deense belastingdiensten met andere media.10 Investico en Argos deden mede voor De Groene Amsterdammer en Trouw onderzoek naar de transacties.

Ruim honderd Nederlandse bedrijven namen geld aan van Deense bv’tjes die gebruikt werden voor het witwassen van geld, zo blijkt uit dit onderzoek. Van kleine mkb’ers tot nationaal icoon FrieslandCampina, allemaal raakten ze bewust of onbewust verzeild in een netwerk dat miljoenen aan ondergrondse transacties rond pompte. Zij hadden kunnen weten dat er iets raars was met de betalingen, zeggen experts. Vooral bij de grotere bedrijven hadden alarmbellen moeten afgaan.

Witwassen via Denemarken

Zeveneneenhalve kilo goud, Hermès-porselein, manchetknopen van Chanel, horloges en sieraden van Rolex en Cartier, maar evengoed wat contanten uit de zak van een jas: in 2021 legt de Deense rechter beslag op alle bezittingen van Hassan Ahmed.11

Afgelopen jaar rondde de Deense recherche ‘Operatie Ozark’ af – Een zaak vernoemd naar de gelijknamige Netflix-serie waarin Marty Byrde, een slimme accountant die zich voordoet als onopvallende ondernemer, honderden miljoenen dollars weet wit te wassen voor een drugsbaas.12

Denemarken heeft zijn eigen Marty Byrde, blijkt als de rechtbank van Kopenhagen in zomer 2022 de 45-jarige Hassan Ahmed veroordeelt tot vijf jaar cel en een hoge geldstraf voor het witwassen van zo’n 17,4 miljoen euro.13 Via twaalf Deense bedrijfjes waaronder een snoepwinkel en meerdere schoonmaakbedrijven en één Noors uitzendbureau, brengt hij contanten het witte circuit in. Daarbij wordt belasting- en factuurfraude gepleegd.14

Ahmed blijkt een soort tussenpersoon te zijn: degene die bij Deense hawaladars de gelden uit het Midden-Oosten ophaalt – en vervolgens via allerlei vreemde Deense bedrijfjes in het bancaire circuit brengt. ‘Ahmed beheerde maar twee van de bedrijfjes zelf, maar ze werden alle gebruikt om geld in te zamelen,’ staat in de rechtbankdocumenten.

Ahmed biedt de eigenaars van de Deense bedrijfjes, die volgens Ahmed krap bij kas zitten, een mooie kans: hij biedt grote sommen contant geld aan waarmee betrokken schoonmaak- en uitzendbedrijven hun personeel bijvoorbeeld zwart uit kunnen betalen, om zo belasting te ontwijken. In ruil voor het aannemen van het cash moeten zij hun ‘witte’ geld overmaken naar bedrijven in het buitenland.15

Het contact met de bedrijven verloopt meestal telefonisch, vertelt Ahmed in zijn schuldbekentenis. Zo blijft Ahmed de eerste dagen van maart 2021 maar telefoneren, blijkt uit transactieoverzichten: via een adviesbureautje, schoonmaakbedrijf, en een uitzendbureau worden er ook Nederlandse bedrijven betaald worden voor een zending papier, lachgas, drank en vrachtwagenonderdelen – en dan nog een reeks in andere Europese landen: chemicaliën en hogedrukpompen in Italië bijvoorbeeld, en tegeltjeslijm in Spanje.16

Meerdere Nederlandse bedrijven en personen uit de dataset die geld ontvingen uit Denemarken, kwamen al eerder in aanraking met justitie, kregen bestuurlijke maatregelen opgelegd of werden veroordeeld voor sanctieschending, blijkt uit onderzoek van Investico en Argos. Een aardappelhandelaar uit de dataset kreeg in 2008 een boete van de Staat van bijna twee ton voor het betalen van smeergeld aan de Iraakse overheid tijdens een handelsmissie. Ook gingen er betalingen naar individuele personen die eerder op last van de gemeente hun onderneming moesten sluiten wegens verboden wapenbezit.

Een aantal werd zelfs al veroordeeld voor witwassen of  ondergronds bankieren, voor phantom shipping – namaak goederen verschepen of geen producten verschepen voor levering – of het zakendoen met ‘ploffers’. Dat is een frauduleuze vorm van zakendoen, waarbij een bedrijfje in korte tijd hoge omzetten genereert zonder BTW af te dragen, door geld zo snel mogelijk naar het buitenland te verplaatsen.17

Zuivelconcern Interfood, uit het Brabantse Bladel18, ontving achttien betalingen van bijna zes ton van vier verschillende bedrijven uit het Deense witwasnetwerk, zo blijkt uit de documenten. Het ontving geld van een bedrijf dat laswerkzaamheden uitvoert, twee schoonmaakbedrijven, en een constructiefirma. De Nederlandse vestiging van het Amerikaanse Medtronic, wereldwijd marktleider op het gebied van medische technologie,19 ontving eveneens achttien betalingen, ter waarde van zo’n 6,5 ton – bedoeld voor leveringen met onbekende bestemming. Het grote FrieslandCampina kreeg 160.000 euro, voor een levering gecondenseerde melkproducten aan een klant in Libië.20

Naast grote bedrijven ontvingen ook veel mkb’ers betalingen uit Denemarken. Zo kreeg een transportbedrijf uit Almere21 ruim vijftigduizend euro via een Deens lasbedrijf voor een bestelling van zo’n honderdvijftig ontharingsapparaten van Philips die hij via Bol.com aanschafte voor zijn klant in het Iraakse Erbil.

In het Zuid-Hollandse Den Hoorn kreeg een ondernemer via het Deense netwerk betaald voor een opdracht van de Iraakse overheid zelf: hij verscheepte, namens het Iraakse ministerie van olie, onderdelen voor pijpleidingen naar Bagdad vanuit Rotterdam22. De betalingen van ruim twee ton gingen niet via de Iraakse staatsbank maar óók via het informele betaalverkeer. De betalingen kwamen in Nederland binnen via een Deense aannemer en een uitzendbureautje.

Verantwoordelijkheid voor controle

Het gros van de MKB-ers uit de dataset die we nabellen, zegt geen grote onderzoeken naar hun klanten te kunnen doen – simpelweg door gebrek aan capaciteit. ‘Wij zijn geen recherche dat wij altijd achter die transacties aangaan, en dat kunnen wij ook niet,’ zegt Dalawan Mostafa, eigenaar van een slachtafval-exportbedrijf. Dat bedrijf ontving vanuit een veroordeeld kantoortje in Denemarken betalingen voor leveringen aan Vietnam.23 ‘Het enige dat wij kunnen doen, is van onze klant eisen dat zij een betalingsbewijs sturen. Wij zagen helemaal niets verkeerds in die reactie. Na twee jaar komen ze opeens bij ons en zeggen ze: “Nou, er is fraude gepleegd in Denemarken.”’ De eigenaar van een papierhandel, die papierrollen naar Libanon verscheepte, legt de verantwoordelijkheid om betalingen te controleren, bij zijn bank. ‘Ik ga niet specifiek kijken waar het geld vandaan komt. Ik geef mijn klant een belletje als het binnen is en dan zeg ik “goed zo” en sturen we ons product op’.24

Nederlandse bedrijven hebben een grote verantwoordelijkheid onderzoek te doen naar de herkomst van hun gelden, zegt Tamara Pollard-Maijer,25 antiwitwas-specialist bij het Anti Money Laundering Center (AMLC). “Als geld niet via dit soort betalingen geïntegreerd kan worden in de Nederlandse handel, dan hebben we ook geen probleem.  In principe is het aannemen van derdenbetalingen niet strafbaar. Je moet als ondernemer echter wel waken voor het faciliteren van witwassen.”

Omdat er geen afschriften of transacties te traceren zijn, gaan hawala-transacties echter vaak gepaard met geld uit het criminele circuit. ‘Criminelen verstoppen zich graag in een bos waarin ze niet opvallen,’ zegt Pollard-Maijer. ‘De bank, de accountant, en de douane zien alle slechts een klein stukje van de puzzel. Een bank weet niet of goederen daadwerkelijk verplaatst worden. De douane weet niet of ervoor betaald wordt, en door wie’.

Veel indirecte betalingen in onze database hebben een legitieme oorsprong en bestemming: veel bedrijven in met name het Midden-Oosten, zijn min of meer veroordeeld tot dit soort betalingen. “Europese banken ontvangen liever geen geldverkeer uit banken als Irak – ook niet als je een legitieme onderneming bent. Dan zul je daar, bijvoorbeeld als Iraaks bedrijf, een constructie op moeten verzinnen,” zegt Pollard-Maijer.

‘Dit soort transacties, waarbij de betalende partij niet de ontvanger is van de goederen, kunnen gebruikt worden voor witwassen, het financieren van terrorisme, en het omzeilen van sancties,’ zegt een woordvoerder van ING.26 De bank probeert dit soort betalingen te controleren en tegen sanctielijsten te houden, maar als er een betaling vanuit een ander Europees land binnenkomt, zoals Denemarken, gaat er zelden een rode vlag omhoog in het banksysteem. Merkt ING dit soort betalingen wel op, dan doet het vervolgonderzoek en vraagt haar klant om maatregelen te nemen. Gebeurt dat niet, dan kan de bankrelatie worden beëindigd ‘omdat er onaanvaardbare risico’s ontstaan voor ING en de samenleving.’

Grote bedrijven blijken zich wel degelijk bewust van de risico’s, en ook van hun eigen verantwoordelijkheid daarin. Dat wil niet zeggen dat zij dit soort indirecte betalingen volledig links laten liggen. FrieslandCampina moet ‘tot haar spijt’ bevestigen dat het in 2020 geld aannam van een Deens lasbedrijf dat geld witwaste – bedoeld voor een levering gecondenseerde melk aan een klant in Libië. Het zegt sindsdien geen derdenbetalingen meer aan te nemen. ‘Zakenpartners die gebruikmaken van dergelijke betalingen worden verzocht daarmee te stoppen. Als er geen gehoor wordt gegeven aan dit verzoek, wordt de relatie beëindigd, juist om te voorkomen dat FrieslandCampina onbewust betrokken raakt bij mogelijk onoorbare activiteiten.’27

Zorgbedrijf Medtronic onthoudt zich van commentaar, maar stelt wel dat het beoogt ‘overal waar het actief is te handelen conform de hoge normen van ethisch gedrag in de medische hulpmiddelensector.’28 En zuivelbedrijf Interfood laat in een e-mail weten producten te leveren ‘aan klanten in landen waarvan de bevolking te maken heeft met moeilijke omstandigheden’. Die maken, vanwege valuta-tekorten of andere beperkingen op de overdracht van geld, betalingen indien nodig via financiële tussenpersonen. ‘Interfood was in het geheel niet op de hoogte van de onregelmatigheden die blijkbaar plaatsvonden in Denemarken.’29

Melkpoederbetalingen vanuit een lasbedrijf

Melkpoederbedrijf Ausnutria ontvangt tussen april 2020 en december 2021 zeven betalingen voor melkpoeder vanuit Denemarken. Het krijgt twee ton van een lasbedrijf, zeventigduizend euro van een bouwbedrijf, en een kleine vijftien duizend euro van een bedrijfje gevestigd in een restaurant: allemaal nogal ongeloofwaardige afnemers van flesvoeding.

Die betalingen, zegt een woordvoerder van Ausnutria, zijn ‘gewoon bedoeld’ voor leveringen van babypoeder aan een klant in Irak. ‘Het is daar een roerige wereld. Reguliere banken zijn bijna niet beschikbaar,’ legt de woordvoerder uit.30 ‘Van wat wij begrepen hebben, wordt het geld in Irak ingeleverd bij een soort geldkantoor: wij kregen te horen dat dat kantoor gecertificeerd was door de overheid. Dan verdwijnt het in het banking system. Schijnbaar hebben ze gebruik gemaakt van een betaalagent in Denemarken, en is het geld vandaar aan ons overgemaakt. Dan zit het goed.’

Ausnutria weet van tevoren niet welke route dat geld neemt, zegt de voorlichter. ‘Waarom het via Denemarken is gelopen, daar heb ik geen idee van. Het enige dat wij horen, is dat die betaling vanuit Irak gedaan wordt, en uiteindelijk via een betaalagent aan ons betaald wordt. De woordvoerder kan een binnenkomende betaling van een derde partij alleen controleren op basis van de som die op Ausnutria’s rekening binnenkomt. ‘Ik zie dat het bedrag dat binnenkomt één op één aansluit met het bedrag dat de klant heeft aangegeven te betalen.’

Ausnutria neemt dit soort betalingen ‘in principe’ niet aan. Het Iraakse bedrijf dat betalingen deed via de Deense bedrijven heeft op Ausnutria’s verzoek uiteindelijk ‘netjes een bankrekening geopend, maar daar ging natuurlijk enige tijd overheen.’

NutriHolland in Erbil

Het Koerdische kantoor van NutriHolland is gevestigd in een villa in Italian Village: een moderne en luxueuze compound in Erbil, die de economische boom in de Koerdische hoofdstad vanaf de jaren 2010 representeert.31 Nutriholland, naar eigen zeggen sinds enkele jaren Ausnutria’s enige klant in Koerdistan, doet ‘niets illegaal’, zegt algemeen directeur Mohammed Fakhir. ‘Want reputatie bouw je moeilijk op, maar verlies je snel.’32

Fakhir, wijst trots een drietal originele, zinken Nederlandse melkbussen aan in zijn verder klassiek-Engelse kantoor. Het tien jaar oude Nutriholland publiceert geen jaarcijfers, maar verkoopt inmiddels in heel Irak melkpoeder voor flesvoeding, en blijft groeien, verzekert Fakhir ons. Van borsa-markten en hawala wil hij niets weten. ‘We gebruiken geen Hawala, dat is niet geaccepteerd.’ zegt Fakhir. ‘We hebben gewoon een bankrekening.’

Maar, zegt Fakhir, ook dat is niet zaligmakend. Nu de Iraakse overheid maatregelen neemt om de huidige dollarcrisis in het land te beteugelen, krijgt hij een betaling aan Nederland al twee maanden niet rond. ‘De verscheping is nu gestopt. Maar de fabrikant trekt aan ons, die kan de goederen niet voor eeuwig voor ons bewaren.’ NutriHolland ontkent dat zij de partij waren die de betalingen deed via het hawalanetwerk. Ausnutria wil niet bevestigen van wie de betalingen afkomstig waren.

De Koerdische geldbeurs

Onder toeziend oog van bewapende beveiligers duwt een man twee grote grijze rolkoffers een lift in. ‘Die zitten helemaal vol met cash,’ zegt Hind Al-Rikabi, een zakenvrouw met een hoge functie bij een pharmabedrijf in een Iraaks-Koerdische stad. Als de deuren een etage hoger weer opengaan, onderbreekt rumoerigheid de stilte in de lift: ze wordt gevuld met het geluid van ratelende geldtelmachines en roepende mannen. Vrouwen zijn er, op Al-Rikabi na, niet.33

Op de Koerdische borsa, een soort geldbeurs, duwen mannen hun reiskoffers voort, slepen zij met zware tassen, of dragen zij dikke stapels geld gewoon onder de arm. Er staan beveiligers met geweren, buitenstaanders vallen direct op. ‘De zaakjes liggen hier gevoelig,’ zegt Al-Rikabi. ‘Mensen zijn bang dat de markt in een kwaad daglicht wordt gesteld.’

De beurs zit in een grote hal met vier verdiepingen waar tientallen kleine wisselkantoortjes zitten achter glazen deuren met afbeeldingen van dollars, euro’s en dinars op de ruiten. Achter de toonbanken prijken stapels met bankbiljetten. Alle kantoortjes doen hetzelfde: geld verhandelen, inkopen, wisselen en naar het buitenland sluizen, buiten de gereguleerde banken om.

‘Ons bancaire systeem is ingewikkeld,’ zegt Al-Rikabi, die een hoge functie heeft bij een Iraaks farmaciebedrijf, dat een deel van haar producten inkoopt in Europa. ‘Dat proberen we met nieuwe leveranciers altijd eerst via de bank. Maar dat duurt soms weken. Bovendien bouncen internationale betalingen vaak of worden ze in Europa geblokkeerd.’

Investico werkt altijd samen met andere media. Zo versterken we de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Lees meer over ons

Al-Rikabi is soms uren bezig Europese bedrijven uit te leggen waarom de betalingen op een ingewikkelde manier vanaf de borsa worden overgemaakt. ‘Soms zit er een heel legal team en de CEO’s van een bedrijf in de video call,’ zegt ze vanuit haar kantoor met uitzicht op een drukke straat. ‘In het begin is er veel geschreeuw over de telefoon, later als bedrijven langer met ons werken, begrijpen ze het wel. Bedrijven vinden de betalingen spannend, maar uiteindelijk lukt het altijd om ze te overtuigen. Dat is uiteindelijk het effect van geld’.

‘Hier lever ik mijn cash in,’ zegt Al-Rikabi op de Koerdische geldmarkt. Zij deed vanaf hier bijvoorbeeld een betaling aan Nederland voor een bestelling van vitaminepillen. ‘Ik geef aan waar het naartoe moet, en dan zorgt de betaalagent dat het uiteindelijk op de bankrekening in Nederland terechtkomt. Ze hebben overal ter wereld rekeningen: ‘Dubai, Turkije, Denemarken – You name it. Binnen 24 uur is het geregeld.’

Hoewel Al-Rikabi gebruikmaakt van wisselkantoren die geaccrediteerd zijn door de Iraakse overheid, blijft het systeem ook voor haar ondoorzichtig. ‘Over het hawala-systeem hebben we geen controle. Hoe het geld vanaf de Koerdische markt precies in Nederland terechtkomt is volstrekt onduidelijk’.

Toegang tot de handelsmarkt

Na decennia oorlog en onrust in Irak is de Koerdische regio momenteel relatief stabiel. Een uitgelezen moment om de internationale handelsmarkt te betreden, alleen vallen ondernemers tussen wal en schip. Er zijn geen harde handelsembargo’s meer vanuit Europa, en Nederland voert zelfs speciale handelsmissies – maar anderzijds is het anti-witwasbeleid zo dichtgetimmerd dat het praktisch onmogelijk is voor Iraakse ondernemers om transacties over te boeken voor bestellingen die ze doen.       

Waar het Iraakse banksysteem tekortschiet door jarenlange oorlog, corruptie en internationale embargo’s zoeken ondernemers in het land noodgedwongen andere manieren om internationale betalingen te volbrengen. ‘De Iraakse economie is grotendeels informeel en cash-based. Hawaladar zijn historisch gezien in Irak belangrijke, betrouwbare en functionele betalingskanalen,’ legt Midden-Oosten-expert Erwin van Veen van onderzoeksinstituut Clingendael uit. Volgens Van Veen zijn er tegenwoordig genoeg capabele banken, waar de gemiddelde onderneming vrij eenvoudig een bankrekening opent, maar dat brengt weer een volgend probleem met zich mee.34

‘Elke onderneming van redelijke grootte krijgt sowieso al te maken met maffia-achtige ‘beschermingspraktijken’, via politieke partijen, milities, criminele groeperingen, vaak op lokaal niveau. Door een bankrekening aan te maken, komt er nog een extra probleem bij: je zet jezelf op de radar van de corrupte politieke economie van de Iraakse overheid.’ Dat kan bijvoorbeeld zorgen voor onredelijke belastingaanslagen en douaneproblemen.

En zolang grote delen van de wereld maar moeilijk toegang vinden tot het banksysteem, om wat voor reden dan ook, zullen er ondergrondse bankierwijzen blijven bestaan. Het steeds dichter tikken van het Nederlandse bancaire stelsel en het meldingssysteem bij allerlei instanties, gaat dat niet voorkomen. Als contante transacties van Irak naar Nederland bijvoorbeeld niet meer gaan, schuift er een bedrijf in Denemarken tussen. Witwassers en terrorismefinanciers bewegen gewoon mee.

Om risico’s op witwassen en terrorismefinanciering te voorkomen gooit de financiële sector een steeds wijder net uit. Het bedrijfsleven mag grote contante betalingen niet meer aannemen en bedrijven, banken en andere poortwachters zijn verplicht goed onderzoek te doen naar de herkomst van inkomende betalingen. Maar in dat net blijven, naast fraudeurs, ook legitieme bedrijven steken – die soms in iets onschuldigs en essentieels als babypoeder handelen.

Daarbij komt ook nog dat het interne banksysteem niet goed werkt en ze gedwongen betalingen moeten doen via een ondergronds systeem. Dit is niet alleen ‘onhandig’, het criminaliseert ook de zaken van Koerden, die veelal met de beste bedoelingen transacties proberen te volbrengen.

Terugvorderingen en mogelijke rechtzaken

De faillissementscurator van één van de Deense witwasbedrijfjes zendt in voorjaar 2022 vierhonderd brieven uit aan bedrijven in heel Europa. Om schuldeisers tegemoet te komen, waaronder vermoedelijk de Deense belastingdienst, probeert hij ruim 22 miljoen euro terug te vorderen.35 Een kleine dertig Nederlandse bedrijven36 ontvangt zo’n brief.

De curator kan geen juridische grond vinden waarom deze bedrijven geld ontvingen van het Deense bedrijf – dat geld witwaste en op grote schaal factuurfraude pleegde. ‘Een deel van de bedrijven legt uit dat de betalingen gedaan werden namens bedrijven in het Midden-Oosten,’ schrijft de curator in een rapport. Het Deense bedrijf zou daarbij dienst gedaan hebben als een soort betaalagent.

Juist het feit dat de betalingen vanuit Denemarken plaatsvonden via een ondergronds en ontraceerbaar banksysteem, maakt de Nederlandse bedrijven, waarvan sommige volgens de curator een rechtszaak tegemoet kunnen zien, kwetsbaar. Zij kunnen immers maar moeilijk aantonen dat de betalingen legitiem waren – en nu moeten ze die misschien nog terugbetalen ook. ‘Geen van de buitenlandse bedrijven kon uitleggen waarom een Deens bedrijf dat laswerkzaamheden uitvoert, als betaalagent moest optreden’, schrijft de curator, ‘Of hoe dat bedrijf de gelden kreeg van de bedrijven in het Midden-Oosten.’


  1. Blijkt uit een reportage op de bazaar in Erbil op 28 maart 2023 

  2. Zie de website Nutriholland 

  3. Zie de website Ausnutria 

  4. Zie berichten op de website van Ausnutria en op de website van SC Heerenveen 

  5. Zie beeld Romy 

  6. Interview 28 maart 2023, Erbil 

  7. Blijkt bijvoorbeeld uit interview Erwin van Veen (zie verderop in dit verhaal), en bijvoorbeeld uit deze recente journalistieke publicatie van Winthrop Rodgers, Cash is King 

  8. Zie bijvoorbeeld uitleg op Investopia 

  9. In Europese landen werden afgelopen jaren verschillende van dit soort netwerken ontmanteld. Zie bijvoorbeeld deze publicatie uit 2021 van kennis- en expertisecentrum AMLC, waarin gesteld wordt dat ondergronds bankieren naar verwachting komende jaren alleen maar toeneemt. 

  10. Zie afleveringen Pengejægerne hier 

  11. Dit blijkt uit een rechtbankverslag van rechtbank Kopenhagen van 3 augustus 2022, in handen van Investico. Zie opsomming van in beslag genomen goederen op pagina 5 van het Deense rechtbankverslag, 3 augustus 2022 

  12. Zoals blijkt uit de serie Ozarkop Netflix 

  13. Blijkt uit het rechtbankverslag, maar is ook beschreven in bijvoorbeeld deze Deense berichtgeving 

  14. Dit blijkt uit een rechtbankverslag van rechtbank Kopenhagen van 3 augustus 2022, in handen van Investico 

  15. Dit blijkt uit een rechtbankverslag van rechtbank Kopenhagen van 3 augustus 2022, in handen van Investico 

  16. Blijkt uit een lijst met transacties die gedaan werden door de bedrijven die zwart geld aannamen van Ahmed. Deze lijst verkreeg Investico van het Deense tv-programma Money Hunters. 

  17. https://www.ensie.nl/betekenis/plof-bv 

  18. Zie website Interfood 

  19. Zie website Medtronic 

  20. Blijkt uit reactie van FrieslandCampina op vragen van Argos en Investico op 16 maart 2023 

  21. Dit betreft Euknet, zie website, een bedrijf dat zich specialiseert in de export van goederen naar Irak. De factuurgegevens en dergelijke werden overhandigd door de eigenaar van Euknet na telefonisch contact met Argos en Investico 

  22. Zie onderliggende documenten met betrekking tot deze bestelling hier 

  23. Blijkt uit telefoongesprek met deze eigenaar op 15 februari 2023 

  24. Blijkt uit telefoongesprek met deze eigenaar op 15 februari 2023 

  25. Blijkt uit interview met Pollard-Maijer op 17 maart 2023 

  26. Reactie van ING-woordvoerder op vragen per mail op 28 maart 2023 

  27. Blijkt uit een reactie van FrieslandCampina in reactie op vragen, ontvangen op 14 maart 2023 

  28. Blijkt uit reactie per e-mail Medtronic, dat hangende de faillissementsprocedure niet wil reageren: Medtronic beoogt overal waar het actief is te handelen conform de hoge normen van ethisch gedrag in de medische hulpmiddelensector, schrijft het 

  29. Blijkt uit reactie Interfood per e-mail op 5 april 2023 

  30. Interview met Ausnutria op 16 maart 2023 

  31. Zie hier bijvoorbeeld 

  32. Interview met NutriHolland op 27 maart 2023 in Erbil 

  33. Interview met Al-Rikabi en reportage op geldmarkt 26 maart in Erbil 

  34. Blijkt uit reactie Van Veen op onderzoek op 30 maart 3023 

  35. Blijkt op het verslag van de curator van het Deense bedrijf Joko Components A/S, dat Argos en Investico konden inzien. Dit rapport dateert van 13 december 2023 (vertaalde versie dateert van 17 februari 2023). 

  36. Gebaseerd op het feit dat zo’n dertig bedrijven betalingen ontvangen hebben van Joko. De curator zond volgens zijn rapport brieven aan alle (traceerbare) Europese bedrijven die geld van Joko Components ontvangen hadden. 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend