Nederlander spin in het web van belastingontduiking

De man die miljoenen verstopt

Beeld door: Janne Järvinen, Yle

Nieuws

Nederlanders met brievenbusfirma ontwijken witwasonderzoek

Meer dan honderd Nederlanders, onder wie enkele die door justitie worden onderzocht, weken tussen 2014 en 2017 uit naar belastingparadijzen met behulp van advieskantoren die buiten het toezicht vallen van De Nederlandsche Bank (DNB). De Nederlandse kantoren die deze brievenbusbedrijven voor hen lieten oprichten, hoefden geen streng anti-witwasonderzoek te doen, omdat ze geen trustvergunning1 hebben. De dienstverlening van deze kantoren verschilt intussen weinig van die van trustkantoren, die wel een vergunning nodig hebben. De FIOD spreekt van ‘hoog-risicostructuren’ voor belastingontduiking.

Er waren jarenlang aanwijzingen dat dit soort constructies werden gebruikt, maar nog nooit eerder kwamen er concrete voorbeelden naar buiten. Onderzoek van platform Investico, Trouw en Het Financieele Dagblad naar de Pandora Papers, een lek van twaalf miljoen documenten van veertien trustkantoren in belastingparadijzen, leggen nu de werkwijze van de Nederlandse kantoren bloot. De documenten kwamen in handen van het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ), dat ze deelde met journalisten in meer dan honderd landen.

Fraude en cybercrime

Het Brabantse INCO hielp tussen 2014 en medio 2017 een kleine honderd klanten aan een brievenbusbedrijf op de Seychellen. Het Volendamse juridisch advieskantoor RPS Legal liet tevens tientallen Seychelse bedrijven oprichten. Onder meer een mondhygiënist, een hovenier, een zorgondernemer en een IT’er vonden zo hun weg naar de eilandengroep 1.600 kilometer oostelijk van het Afrikaanse continent.[^2]

Een van INCO’s klanten was projectontwikkelaar Willy W., wiens bedrijf Megahome[^3] failliet ging en een kwart miljard euro aan schulden achterliet. W. wordt verdacht van grootschalige faillissements- en belastingfraude. Kort voor het faillissement liet W. een Seychels bedrijf[^4] oprichten dat betalingen zou ontvangen van bedrijven gelieerd aan Megahome. Bij de curator was het bestaan van dit brievenbusbedrijf niet bekend. W. gaat niet in op vragen over zijn offshore bedrijf.

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

INCO werkte ook voor Reinier van E. In september 2020 viel de FIOD binnen bij diens internetbedrijf Quasi Networks omdat het voor tonnen aan belasting zou hebben ontdoken, onder meer via de Seychellen.[^5] Quasi Networks staat al jaren op de radar van de politie omdat het cybercrime, malware en het verspreiden van kinderporno zou faciliteren.[^6] Autoriteiten doorzochten ook het advieskantoor op de Seychellen dat Van E.’s brievenbusbedrijf beheerde, en namen onder meer computers in beslag, zo blijkt uit de gelekte documenten.

De eigenaar van INCO, Dennis Vermeulen, zegt in een reactie dat zijn bedrijf enkel bemiddelde bij de oprichting van bedrijven en niet bij de verkoop daarvan – een dienst die wel vergunningplichtig is. ‘Dit valt niet onder de wet toezicht trustkantoren, zoals uw experts ook zullen beamen.’ Over de klanten die strafrechtelijk worden onderzocht zegt hij: ‘Dit is erg onfortuinlijk om te horen en komt helaas bij alle financiële dienstverleners wel eens voor. Het is geenszins de insteek geweest om dit soort activiteiten te faciliteren.’ Sinds juni 2017 heeft INCO alle diensten voor Nederlandse klanten gestaakt, zegt Vermeulen. Hij helpt nu alleen nog buitenlandse klanten aan Nederlandse brievenbusfirma’s. RPS Legal gaat niet in op onze vragen.

Advocaat Melis van der Wulp, die promoveerde op regulering van trustkantoren, noemt het ‘een bekend patroon’ dat Nederlandse adviseurs samenwerken met buitenlandse trustkantoren. Hoewel sinds een wetswijziging uit 2019 ook dit soort bemiddelaars het risico lopen om de wet te overtreden, ‘onttrekt deze wijze van dienstverlening zich veelal aan het toezicht en is zij bovendien lastig te bewijzen’, zegt Van der Wulp. De Nederlandsche Bank heeft slechts een handvol mensen om illegale trustkantoren te controleren. DNB gaat niet in op vragen over de casus, noch op algemene vragen over toezicht op dit soort dienstverleners.

Ondergrondse sector

De bedrijven die INCO op de Seychellen liet oprichten waren vaak weer in handen van een anoniem bedrijf in Liberia of de Amerikaanse staat Delaware. ‘Dit zijn hoog-risicostructuren’, zegt Rob Bastiaan, medewerker van de FIOD bij het anti-witwascentrum AMLC. ‘De gemiddelde Nederlander heeft in Liberia of de Seychellen weinig te zoeken, en Liberia staat alom bekend als land waar je heel veel kan bereiken als je maar geld schuift. Dit soort gelaagde structuren wordt vaak gebruikt om de eigenaren af te schermen en te verbergen waar het geld vandaan komt.’

Sinds de publicatie van de Panama Papers in 2016 worden bedrijven die brievenbusfirma’s verkopen en beheren strenger gecontroleerd. Die controles hebben geleid tot een ondergrondse sector van advieskantoren die op het randje van illegaliteit opereren. Investico berichtte in 2018 al over de manieren waarop trustkantoren wetgeving ontwijken.[^7] Economisch onderzoeksbureau SEO schatte eerder dit jaar dat ongeveer 15 procent van alle trustdiensten in Nederland illegaal wordt aangeboden.[^8] Demissionair minister van financiën Wopke Hoekstra (CDA) laat momenteel onderzoeken[^9] of een integere trustsector wel mogelijk is, en of er niet een algeheel verbod moet komen op het aanbieden van trustdiensten.


  1. Zie register trustkantoren, De Nederlandsche Bank [^2]: Zie hier contracten Alpha met RPS en INCO, en zie hier aanmeldformulier [^3]: Strafrechtelijk onderzoek naar Megahome in Almelo: mogelijk fraude en witwassen. Tubantia, 19 augustus 2020 [^4]: Zie hier business plan Synmtwenty [^5]: FIOD doet onderzoek naar bedrijf dat _bulletproof_ internetdiensten aanbiedt, Openbaar Ministerie, 25 september 2020. [^6]: Het afvoerputje van het internet zit in een Noord-Hollands dorp. NRC Handelsblad, 2 april 2021 [^7]: Witwassen in een flexkantoor, Platform Investico & De Groene Amsterdammer, 6 juni 2018. [^8]: SEO, Illegale Trustdienstverlening, 2021. [^9]: Kabinetsreactie Rapport van SEO Economisch Onderzoek over illegale trustdienstverlening, 8 juli 2021, download hier 

Wat zijn de Pandora Papers?

De Pandora Papers zijn een onderzoek naar de gelekte administratie van veertien advieskantoren die bedrijven opzetten en beheren in belastingparadijzen. De gegevens, zo’n twaalf miljoen documenten uit onder meer de Britse Maagdeneilanden, Belize, Samoa, Hongkong en Dubai, leggen bloot hoe criminelen, politici, popsterren, topsporters en oligarchen hun vermogen verbergen, belasting ontduiken en geld witwassen in belastingparadijzen wereldwijd. 

De stukken kwamen in handen van het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten. Meer dan zeshonderd journalisten in 117 landen onderzochten de documenten. In Nederland waren dat Platform Investico, Trouw en Het Financieele Dagblad. Nog nooit werkten er zoveel journalisten uit zoveel landen samen aan één onderzoek.

Wat zijn de belangrijkste onthullingen?

  • In het lek duiken 330 ministers, parlementariërs en andere publieke functionarissen op uit ruim negentig landen, waaronder 35 huidige en voormalige staatshoofden. De huidige leiders van Tsjechië, Montenegro, Oekraïne, Chili, Dominicaanse Republiek, Ecuador, Congo-Brazzaville, Ivoorkust, Gabon, Kenia, Jordanië, Libanon, Verenigde Arabische Emiraten, en Qatar bezitten allemaal brievenbusfirma’s in belastingparadijzen, blijkt uit het lek. 
  • CDA-leider Wopke Hoekstra had jarenlang een verborgen belang in een bedrijf op de Britse Maagdeneilanden, blijkt uit de Pandora Papers. Hij verkocht zijn aandelen een week voordat hij minister werd.
  • Koning Abdoellah II van Jordanië, een arm land dat afhankelijk is van buitenlandse donoren, sluisde honderd miljoen dollar (omgerekend 86 miljoen euro) naar offshore bedrijven, om er vervolgens luxe villa’s van te kopen in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. Dit gebeurde ten tijde van de Arabische Lente, toen Jordaniërs massaal de straat op gingen in protesten tegen werkloosheid en corruptie.
  • Tony Blair, voormalig premier van het Verenigd Koninkrijk, wist in 2017 zo’n 350.000 euro belasting te ontwijken bij de aankoop van een miljoenenpand in Londen via een brievenbusbedrijf op de Britse Maagdeneilanden. Blair sprak zich al in 1994 uit tegen belastingparadijzen. ‘We moeten onze belastingregels niet zo maken dat ze een speelveld worden voor ontwijking en misbruik en voor hen die weinig of geen belasting betalen, terwijl anderen daarvoor moeten opdraaien.’
  • De Tsjechische premier Andrej Babiš, een zelfbenoemd strijder tegen belastingontduiking en corruptie, gebruikte een netwerk van brievenbusbedrijven om een kasteel van 19 miljoen euro aan de Franse Rivièra te kopen.
  • In de data vinden we ruim negenhonderd Nederlandse eigenaren van brievenbusbedrijven. Meer dan honderd van hen weken nog uit naar belastingparadijzen na publicatie van de Panama Papers in 2016, toen werd blootgelegd hoe politici, oligarchen en criminelen misbruik maakten van belastingparadijzen, en waarna overheden een strijd tegen belastingparadijzen aankondigden.

  • De Keniaanse president Uhuru Kenyatta zei in 2018 dat ‘elke politicus zijn bezittingen moet opgeven, zodat kiezers de politici daarover kunnen bevragen en kunnen bespreken wat legitiem is.’ Nu blijkt dat Kenyatta zelf een geheime stichting heeft in Panama. Andere familieleden, waaronder zijn broer en twee zussen, bezitten vijf offshore bedrijven ter waarde van zeker 26 miljoen euro. 
  • De Italiaanse maffiabaas Raffaele Amato, die verdacht wordt van zeker tien moorden, kocht via een brievenbusbedrijf in Engeland grond in Spanje. In 2005 vluchtte hij vanuit Italië naar Spanje, waar hij zijn eigen criminele bende opzette. De bekende maffiafilm Gomorrah is geïnspireerd op Amato.
  • In het lek duiken tevens verschillende popsterren en andere beroemdheden op, onder wie de zanger Julio Iglesias sr. (78), de Manchester City-trainer Josep (Pep) Guardiola, en de Peruaanse romanschrijver en Nobelprijswinnaar Mario Vargas Llosa.

Alweer een lek… wat is er nieuw?

Dit lek biedt voor het eerst een dwarsdoorsnede van trustkantoren wereldwijd. Bij de Panama Papers (2016) kregen journalisten de interne administratie van één kantoor in handen. De Paradise Papers (2017) legden documenten van drie kantoren bloot. Nu kijken we binnen bij veertien trustkantoren die actief zijn in meer dan dertig belastingparadijzen. 

In dit lek duiken drie keer zoveel huidige en voormalige staatshoofden, en meer dan twee keer zoveel publieke functionarissen op als in ieder eerder lek. 

Niet onverwacht blijkt Mossack Fonseca – het trustkantoor dat centraal stond in de Panama Papers – niét die ene rotte appel in een verder keurige sector. Ook de kantoren in de Pandora Papers werken voor criminelen, zorgen dat gestolen geld verstopt kan worden, en zorgen dat politici er geheime belangen op na kunnen houden.

Wie heeft de documenten gelekt?

Dat is onbekend. De documenten kwamen in handen van het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ), dat ze deelde met journalisten wereldwijd. Om de bron te beschermen heeft ICIJ aan de deelnemende journalisten niet laten weten hoe het de documenten in handen heeft gekregen of wat de bron is. Wel is de echtheid en betrouwbaarheid van de stukken goed gecontroleerd.

Hoe is er gereageerd op de Pandora Papers?

  • De Tweede Kamer wil in debat met demissionair minister van Financiën Wopke Hoekstra over zijn aandelen in een brievenbusfirma op de Britse Maagdeneilanden. Hoekstra verkocht zijn aandelen een week voordat hij minister werd. GroenLinks-fractievoorzitter Jesse Klaver noemt het ‘uitermate verontrustend’ dat de minister van financiën aandelen had in een belastingparadijs. Volgens PvdA-Kamerlid Henk Nijboer doen de onthullingen ‘grote schade aan de reputatie van Nederland en de minister van Financiën.’ PVV-leider Geert Wilders noemt op Twitter dat Hoekstra als Eerste Kamerlid in een commissie zat die zich bezighield met belastingontduiking. ‘Maar hij zweeg erover dat hij zelf een brievenbusfirma op de Maagdeneilanden had.’
  • President-commissaris van ABN Amro Tom de Swaan doet afstand van zijn aandelen in Candace Management Limited op de Britse Maagdeneilanden. ‘Het valt mij aan te rekenen dat ik het afbreukrisico van deze structuur onvoldoende op mijn netvlies heb gehad’, schrijft hij in een bericht aan zijn collega’s bij de bank. ‘Daarvoor bied ik mijn welgemeende excuses aan. Om dit te onderstrepen zal ik per direct de investering afstoten en deze schenken aan de oprichters van Asilia.’
  • Italiaanse en Spaanse media berichten over de investeringen van demissionair minister van financiën Wopke Hoekstra op de Britse Maagdeneilanden. Zij brengen in herinnering dat Hoekstra (‘de havik’ volgens de Spaanse tv-zender La Sexta) zich eerder dit jaar zeer hard opstelde in de discussie over corona-noodsteun aan Zuid-Europese landen. 
  • De Nederlandse Belastingdienst en de FIOD hebben aangekondigd onderzoek te gaan doen naar de onthullingen uit het lek. Ook autoriteiten in Pakistan, Mexico, Spanje, Brazilië, Sri Lanka, Australië en Panama zeggen onderzoek te gaan doen.

Wie werken er nog meer mee?

In Nederland zijn de Pandora Papers onderzocht door Platform Investico (Anouk Kootstra en Karlijn Kuijpers), Trouw (Dirk Waterval) en Het Financieele Dagblad (Gaby de Groot en Johan Leupen). De publicaties verschijnen ook in De Groene Amsterdammer.

Andere partners zijn onder meer The Washington Post, BBC, The Guardian, Süddeutsche Zeitung, Le Monde, The Indian Express, Rappler in de Filipijnen, Belsat in Wit-Rusland, iStories in Rusland, ARIJ in Libanon en Egypte, Direkt36 in Hongarije en El País in Mexico.

Worden de documenten online gepubliceerd?

Het gehele lek zal niet online worden geplaatst. Investico, ICIJ en andere media zullen wel losse documenten uit het lek publiceren over verhalen die we maken, maar alleen als de betreffende kwestie goed is onderzocht en betrokkenen om weerwoord is gevraagd. Wel zal ICIJ aan het einde van dit jaar gegevens openbaar maken over de 29.000 eigenaren van de offshore bedrijven die in het lek zijn gevonden.

Gegevens uit eerdere projecten, zoals de Panama Papers en Offshore Leaks, staan in de OffshoreLeaks database van ICIJ.

Wat is er veranderd na eerdere publicaties?

Na publicatie van LuxLeaks (2014), een onderzoek naar lucratieve belastingdeals in Luxemburg, nam de Europese Commissie maatregelen om belastingontwijking tegen te gaan. 

Mossack Fonseca, het Panamese advieskantoor dat centraal stond in de Panama Papers, besloot in 2018 de deuren te sluiten. In 2020 vaardigden Duitse aanklagers een internationaal arrestatiebevel uit tegen de twee oprichters wegens belastingontduiking en het leiden van een criminele organisatie. Belastingdiensten wereldwijd wisten dankzij de Panama Papers ruim 1,17 miljard euro aan onbetaalde belastingen en boetes te innen. In de Europese Unie, de Verenigde Staten, Panama en Ghana werden wetten ingevoerd die de transparantie van brievenbusbedrijven moeten verbeteren.

De publicatie van de FinCEN Files (2020), waarin verdachte banktransacties werden onthuld, versnelde nieuwe wetgeving in de Verenigde Staten voor betere transparantie van bedrijven.  

Hoe gaat dat, samenwerken met honderden journalisten wereldwijd?

ICIJ is een ledenorganisatie, en journalisten kunnen enkel lid worden na een strenge selectie. Dankzij dit ledensysteem kunnen de journalisten die de Pandora Papers onderzochten elkaar vertrouwen. Dat is de basis voor de samenwerking.

Verder zijn er duidelijke afspraken: alle 617 journalisten beloofden dat zij alle informatie geheim zouden houden, dat ze niemand zouden benaderen vóór een afgesproken datum, en dat ze allemaal op hetzelfde moment zouden publiceren. De journalisten doorzoeken bestanden, delen bevindingen en communiceren met elkaar via goed beveiligde online platforms. 

Blader hieronder door politici die opdoken in de Pandora Papers.

Speurwerk

Achter de schermen van de Pandora Papers

Platform Investico onderzocht de Pandora Papers voor Nederland samen met Trouw en Het FD

Luister de aflevering

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Verantwoordingsdocumenten

Onderzoek met bronnen

De man die miljoenen verstopt

Beeld door: Janne Järvinen, Yle

De naam van de Nederlandse Paul van Lienden duikt op in enkele van de grootste fraudezaken uit de geschiedenis, zo blijkt uit de Pandora Papers. Tussenpersonen als hij worden zelden gestraft.

Zijn naam is vrijwel onbekend. Op een enkel bericht na stond er nooit iets over hem in de krant en online is nauwelijks iets over hem te vinden. Toch is het de geboren Amsterdammer Paul van Lienden die Nederlandse miljonairs aan geheime bedrijven in belastingparadijzen hielp. Zijn naam duikt op in enkele van de grootste fraudezaken uit de geschiedenis: het corruptieschandaal waar meerdere presidenten van Brazilië over struikelden, de zaak waarin een Franse presidentszoon steekpenningen ontving voor illegale wapenleveranties aan Angola, en een corruptiezaak van honderden miljoenen euro’s in Senegal. 

Bij het bedrijf International Corporate Structuring (ICS), dat hij eind jaren negentig in Monaco oprichtte, kunnen klanten nog altijd terecht. De deur van het juridisch advieskantoor in het stadstaatje aan de Côte d’Azur staat nog immer open voor een keur aan klanten, van zorgondernemers en vastgoedjongens tot scheepsmagnaten en oligarchen. Waarom zochten al deze mensen Van Liendens hulp? Hoe kan het dat deze belastingadviseur decennialang blijft opduiken in zo veel en zulke grote strafzaken? En vooral: hoe kan het bedrijf ICS nog altijd doorgaan?

De zoektocht naar de onzichtbare Van Lienden begint in de Pandora Papers, het lek van zo’n twaalf miljoen geheime documenten uit belastingparadijzen die in handen kwamen van het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ) en waar Platform Investico, Trouw en het Financieele Dagblad onderzoek naar doen (zie kader onderaan). Nog nooit kwam door een lek de handel en wandel van zo’n grote Nederlandse tussenpersoon aan het licht: Paul van Lienden en zijn bedrijf ICS zetten vele honderden brievenbusfirma’s op in Belize, de Seychellen en de Britse Maagdeneilanden. De documenten laten zien hoe Van Liendens documentenfabriek decennialang fraude en corruptie faciliteerde en ook na de publicatie van de Panama Papers in 2016 rustig doordraait. 

Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland

Steun ons

Van Lienden lijkt de Saul Goodman van de financiële wereld. De man die, zoals de immer goedgemutste sjoemeladvocaat uit de misdaadserie Breaking Bad, achter de schermen met papieren ritselt, notulen verzint of zijn naam uitleent om nepbedrijven op te richten waarmee zijn klanten belasting kunnen ontwijken of kapitaal witwassen. Terwijl beleidsmakers na de Panama Papers hebben geprobeerd om kantoren zoals ICS transparanter te maken, onttrokken Van Lienden en zijn klanten zich juist steeds meer aan het zicht. Zozeer zelfs dat Van Lienden en ICS onze interviewverzoeken afwijzen en enkel ingaan op de schriftelijke vraag of ze ooit onderwerp zijn geweest van strafrechtelijk onderzoek. Dat is niet het geval, laten ze weten. 

Voor tussenpersonen zoals Van Lienden, zonder wie de fraudeurs al dat geld niet hadden kunnen wegsluizen, geldt nog altijd relatieve straffeloosheid. Een groot deel van de diensten die zij leveren zijn legaal, zelfs als ze voor criminelen werken. En als deze spilfiguren wel iets doen wat strafbaar is, neemt geen enkel land de moeite om ze te vervolgen, juist omdat ze over landsgrenzen heen opereren.

Bestuurder van honderden bedrijven

Afgaande op de gelekte documenten was Paul van Lienden een druk man. Het intoetsen van zijn naam in onze database levert bijna 5000 resultaten op: mails, contracten, brieven en facturen die hij tussen 2000 en eind 2018 wisselde met kantoren die bedrijven oprichten in belastingparadijzen. In de documenten is te zien dat Van Lienden aantreedt als bestuurder van honderden bedrijven op de Britse Maagdeneilanden, Panama en Belize. Zijn handtekening staat op aandelencertificaten en notulen van bestuursvergaderingen van bedrijven met namen als Allrich Assets Inc., Snooze Investments Inc. en Merci Holding Corp.. Van Lienden runt bedrijven in vastgoed, oliehandel, consultancy en transport.

Althans – op papier. Van Lienden is enkel ‘in naam’ de bestuurder van al deze ondernemingen. Hij leent zijn naam om de echte eigenaren buiten beeld te houden. Die betalen hem zodat zij anoniem kunnen blijven en alleen Van Liendens naam in de openbare registers verschijnt. Behalve bij een zeldzaam ‘lek’, zoals deze Pandora Papers, komen de echte eigenaren nooit in beeld.

De ondernemingen die Van Lienden tot voor kort bestuurt zijn geen echte bedrijven. Ze hebben geen personeel; produceren niets en hebben geen klanten. Feitelijk zijn het niet meer dan administratieve omhulsels om geld in een ver oord veilig te stellen of aan het zicht van de belastingdienst te onttrekken. Dat blijkt ook uit de aanmeldformulieren die Van Liendens klanten invullen om een bedrijf te openen. In het vakje waarin ze het doel van hun bedrijf uitleggen staan omschrijvingen als ‘het beheren van een investeerdersbankrekening’, ‘vermogensbeheer’, ‘het houden van een investeerdersportefeuille’, ‘het beheren van een appartement in Londen’ of ‘het houden van vastgoed in Italië’.

Al die papieren bedrijven hebben bovendien vrijwel dezelfde statuten. Zelfs de notulen van de eerste bestuursvergadering zijn voor veel bedrijven identiek. Want ook een bestuursvergadering is in de offshore wereld niet wat het lijkt: bestuurders komen niet bij elkaar in een vergaderzaaltje met thermoskannen koffie om de strategie te bespreken. Ze zetten enkel hun handtekening onder vooraf geformuleerde ‘notulen’ van een vergadering die nooit heeft plaatsgevonden. Zo konden verschillende ‘vergaderingen’ waarbij Van Lienden volgens de notulen aanwezig was zelfs op precies hetzelfde moment plaatsvinden.

Klanten die bij ICS aankloppen, kopen eigenlijk een juridische huls. Zij kunnen aan de Boulevard d’Italie in Monaco een bedrijf bestellen in een willekeurig belastingparadijs, compleet met bestuurders en aandeelhouders. ICS zorgt dat een trustkantoor in de Seychellen, Panama of de Maagdeneilanden het bedrijf opricht; dat er bestuurders worden aangesteld; en er desgewenst een bankrekening wordt geopend. Het is grotendeels gestandaardiseerd: een kwestie van enkele formulieren invullen en handtekeningen zetten. Een bedrijf oprichten in een fiscaal paradijs is makkelijker dan overstappen van energieleverancier.

Op dat formulier moet eigenlijk staan wie de uiteindelijke eigenaar is van het bedrijf; dat is één van de weinige waarborgen om criminelen uit het financiële stelsel te weren. Veel geïnteresseerden in een brievenbusbedrijf geven hun identiteit echter liever niet prijs. Daar heeft Van Lienden iets op gevonden, blijkt uit de stukken: hij legt contractueel vast dat zijn bedrijf gedegen anti-witwasonderzoek naar haar klanten zal doen. In ruil daarvoor spreken ze af dat hij de namen van zijn klanten niet standaard hoeft door te geven aan de trustkantoren die de bedrijven voor Van Liendens klanten oprichten. Dat hoeft alleen als zij daar expliciet om vragen.1

De trustkantoren richtten dus bedrijven op zonder dat ze wisten voor wie. Ze verlieten zich volledig op de inschatting van Van Lienden – iemand die dan al voor verschillende veroordeelde criminelen heeft gewerkt. ‘Het is kwetsbaar voor misbruik’, zegt Jason Sharman, hoogleraar internationale relaties aan de Universiteit van Cambridge die zich specialiseert in internationale corruptie en belastingparadijzen. ‘Eigenlijk moet een trustkantoor altijd weten voor wie het een bedrijf opricht, maar dit soort contracten zijn een grijs gebied.’ Het Panamese trustkantoor Alcogal, waar Van Lienden mee samenwerkte, zegt in een reactie dat het inmiddels enkel nog bedrijven opricht wanneer de werkelijke eigenaar bij het kantoor bekend is.

Echte eigenaren buiten zicht

In de documenten vinden we ruim zevenhonderd bedrijven die Van Lienden opzette voor een bonte keur aan klanten. Hij richtte bedrijven op voor een Haagse vastgoedondernemer, een libertarische venture capitalist en voor Quote 500-leden. Hij werkte voor een echtpaar dat zijn vermogen via Panamese stichtingen aan de Evangelische Omroep en de Gereformeerde Kerk van Sneek wilde nalaten, en voor de inmiddels overleden producent van populaire kinderseries. Voor een Friese IT-investeerder zette hij vijftien Panamese bedrijfjes op, en ook runde hij de vele offshorevehikels van een inmiddels overleden Nederlandse schaakgrootmeester. 

Van Lienden werkte ook voor Ruud Koekkoek en Henk Erenstein, die inmiddels zijn veroordeeld voor oplichting. Het duo runde het jachten- en botenbedrijf VanDutch, maar raakte in geldnood en koos het verkeerde pad. Ze verkochten boten die ze nooit zouden leveren. Een van de gedupeerden sleepte hen voor de rechter en in 2016 worden de twee voor het eerst veroordeeld tot een voorwaardelijke gevangenisstraf, zo blijkt uit een Brits vonnis waar Quote2 eerder over berichtte. Toch bestelt ICS nog in juni 2018 een bedrijf in Belize voor Koekkoek, net een week voordat een arrestatiebevel tegen hem wordt uitgevaardigd.

Naast Nederlanders bediende Van Lienden ook veel internationale klanten, voornamelijk uit Italië en Rusland. Een Tsjechische miljardair, een Oekraïense tycoon, een Roemeen die later gepakt werd op belastingfraude, een naaste adviseur van Silvio Berlusconi en de dochter van een Russische oligarch – ze zochten allemaal de service van de Nederlandse fiscalist. Een van de meest opzienbarende internationale klanten is Boris Rotenberg, een oligarch uit de kring van president Poetin. Rotenberg staat sinds 2014 op de Amerikaanse sanctielijst wegens zijn rol in de annexatie van de Krim. Maar tot in juli 2016, ruim twee jaar nadat Rotenberg op de sanctielijst kwam, blijft Van Lienden drie Panamese bedrijven voor hem beheren.

De Nederlander hielp bovendien om voor de buitenwereld verborgen te houden dat de bedrijven in handen zijn van Rotenberg. De aandeelhouder op papier was immers ICS Nominees S.A., een bedrijfje van ICS dat als doel heeft om als aandeelhouder op te treden zodat de echte eigenaren buiten zicht blijven. Waar Rotenberg de drie Panamese bedrijven voor gebruikte is onbekend. Volgens de Financial Action Task Force, waarin landen wereldwijd samenwerken om witwassen te bestrijden, worden dit soort ‘nominee’-diensten geregeld gebruikt om sancties te ontlopen.3 Rotenberg noch van Lienden noch ICS gaan in op vragen over deze zaak.

Grootste Braziliaanse corruptiezaak in decennia

Agenten van de Braziliaanse federale politie vallen op vrijdag 14 november 2014 een luxe appartement binnen in een rijke wijk van Rio de Janeiro. Even later wordt Renato Duque, voormalig directeur van het staatsoliebedrijf Petrobras, in een politiewagen afgevoerd naar de gevangenis. De ingenieur verdwijnt achter de tralies omdat hij verdachte is in de grootste corruptiezaak die Brazilië in decennia heeft gekend. Directeuren van het staatsoliebedrijf gunden lucratieve contracten aan bouwbedrijven in ruil voor steekpenningen, en zelfs twee presidenten waren bij de fraude betrokken. De zaak leidde tot duizenden huiszoekings- en arrestatiebevelen, legde bloot dat tussen de een en zes miljard euro uit de staatskas werd ontvreemd, en liet in 2015 miljoenen Brazilianen de straat op gaan in massale protesten tegen corruptie.

Renato Duque sluisde heimelijk ruim twintig miljoen euro van het staatsoliebedrijf naar zijn geheime persoonlijke bankrekeningen in Monaco, blijkt4 uit het strafrechtelijk onderzoek. Uit stukken van het Braziliaanse Openbaar Ministerie, gecombineerd met documenten uit de Pandora Papers blijkt dat ook hier Paul van Lienden in beeld komt. Hij bestuurde twee Panamese bedrijven voor de Braziliaanse directeur en beheerde de bankrekeningen waar de betalingen uit het staatsoliebedrijf binnenkwamen.5

Duque wordt veroordeeld tot 73 jaar gevangenisstraf, maar Van Lienden blijft voor hem werken terwijl hij al achter de tralies zit. Pas in juli 2016, bijna twee jaar na zijn eerste arrestatie en een jaar nadat Duque wordt veroordeeld, heft ICS het Panamese bedrijf van Duque op.

Luxe villa’s, boten en een skybox in de ArenA

En zo ging het de afgelopen decennia vaker. Van Lienden duikt op in een schandaal in Angola in de jaren negentig, waarbij de zoon van de voormalige Franse president Mitterrand een wapenproducent hielp om illegaal wapens te smokkelen. Die wapens werden ingezet in de wrede burgeroorlog in het Afrikaanse land, die aan zeker een half miljoen mensen het leven kostte. Mitterrand ontving steekpenningen in ruil voor zijn hulp en dat geld werd betaald aan twee bedrijven op de Britse Maagdeneilanden. Die werden bestuurd door Van Lienden, die de bedragen overboekte naar een Zwitserse privébankrekening van Mitterrand. De presidentszoon wordt veroordeeld tot twee jaar gevangenisstraf.6 

In Senegal steelt Karim Wade, zoon van de voormalig president van het land, tijdens zijn vaders regime van 2000 tot 2012 bijna tweehonderd miljoen euro, dat grotendeels op bankrekeningen in Monaco terechtkomt. In 2015 veroordeelt7 de Senegalese rechter hem wegens corruptie tot zes jaar cel en het terugbetalen van de gestolen miljoenen. De Pandora Papers laten zien dat meerdere brievenbusfirma’s die door Wade en zijn stromannen zijn gebruikt om dat geld weg te sluizen, werden bestuurd door, inderdaad, Paul van Lienden. De Wereldbank omschrijft Van Lienden in een rapport over deze zaak als ‘de intermediair van ondoorzichtige deals’, meldt Le Monde. Ook van deze Senegalese klanten nam hij geen afstand nadat ze in de cel belandden.

Dichter bij huis werkte Van Lienden begin deze eeuw voor de mannen achter Palm Invest, een fonds dat Nederlandse beleggers mooie rendementen beloofde met investeringen op de palmeilanden in Dubai. Het meeste geld kwam nooit in Dubai terecht maar verdween in de zakken van de twee oprichters, die later oplichters bleken. Zij kochten er luxe villa’s, boten en een skybox in de Amsterdam ArenA van. Een deel van het gestolen geld werd weggesluisd naar vier Panamese bedrijfjes8 die door Van Lienden werden bestuurd. De twee oplichters van Palm Invest krijgen een gevangenisstraf.

‘ICS heeft een onberispelijke reputatie’

We willen Paul van Lienden graag spreken om zijn kant van het verhaal te horen. Enkele dagen nadat we een interviewverzoek sturen worden we gebeld vanuit Monaco. ‘Ik bel namens ICS’, zegt die persoon, die zich niet identificeert. ‘We hebben uw mail aan Paul van Lienden per ongeluk ontvangen. Hij heeft sinds september 2016 geen enkele relatie meer met ICS. Verder hebben we u niets te zeggen.’ Ze verbreekt abrupt de verbinding.  

Maar Paul van Lienden lijkt nog wel degelijk met ICS verbonden. Medewerkers van ICS vertellen op 21 september 2016 aan het Panamese trustkantoor Alcogal dat Paul van Lienden terugtreedt als directeur van ICS, maar wel een ‘stille vennoot’ wordt, zo blijkt uit een gespreksverslag van Alcogal. Een ‘stille vennoot’ is een eigenaar van een bedrijf die op de achtergrond opereert.

Ook bij de honderden bedrijven van klanten van ICS trekt Van Lienden zich in 20169 terug als directeur. Hij wordt vervangen door ‘ICS Services Ltd.’, een bedrijf dat ICS enkele maanden eerder heeft laten oprichten. 

Op onze wederhoorvragen aan Paul van Lienden krijgen we slechts een summiere brief van zijn advocaat. Die schrijft dat Van Lienden niet meer verbonden is aan ICS, en ook geen aandeelhouder meer is. Op de vraag sinds wanneer hij geen relatie meer heeft met het bedrijf, gaat hij niet in. In het bedrijvenregister van Monaco is niet te achterhalen wie de huidige aandeelhouders zijn.

Ook van ICS ontvangen we enkel een advocatenbrief. ‘ICS werkt al 23 jaar op een nauwkeurige en integere manier. ICS heeft een onberispelijke reputatie en is nooit onderwerp van onderzoek geweest.’ Hoewel het bedrijf telefonisch nog verklaarde dat Van Lienden ‘geen enkele relatie’ meer heeft met het bedrijf, stelt ICS nu alleen nog dat Paul van Lienden sinds 2016 ’geen directeur’ meer is. Het eerdere anonieme telefoongesprek moeten we negeren. ‘Het lijkt erop dat de persoon met wie jullie hebben gesproken niet competent of bevoegd is om vragen te beantwoorden’.

Alle advocatenbrieven en tegengestelde reacties daargelaten; uit de gelekte documenten blijkt dat Van Lienden tot zeker eind 2018 voor klanten van ICS bleef werken. En ICS blijft ook daarna klanten helpen aan bedrijven in belastingparadijzen: niet meer met Van Lienden als directeur, maar met het anonieme ‘ICS Services Ltd.’. Het enige verschil is dat Van Lienden zich – nadat zijn naam in verschillende strafzaken is genoemd, en enkele maanden nadat de kritiek op belastingparadijzen is aangezweld na de publicatie van de Panama Papers – van ICS distantieert.

Geen focus op de tussenpersoon

Van Lienden zegt via zijn advocaat dat hij altijd binnen de grenzen van de wet heeft gehandeld en nooit, in geen enkel land, door justitie is ondervraagd. Dat verbaast Jason Sharman, hoogleraar aan de Universiteit van Cambridge, niet. ‘Het probleem is dat er te weinig wordt vervolgd. 99 van de 100 malafide tussenpersonen worden niet gestraft. Bij de ene tussenpersoon die wél wordt vervolgd, is dat omdat die slecht in het nieuws is geweest.’ 

Ton Scholing, hoofd van het anti-witwascentrum AMLC, waarin onder meer de FIOD, het Openbaar Ministerie en private partijen samenwerken, geeft toe dat de opsporing vaak voorbij gaat aan tussenpersonen. ‘Wij focussen op de witwasser of de fiscaal fraudeur, en meestal niet op de tussenpersonen. Zij komen in fraude- of witwaszaken vaak slechts fragmentarisch voor. Je ziet pas hoe belangrijk ze zijn als je meerdere zaken op één hoop gooit.’

Investico werkt altijd samen met andere media. Zo versterken we de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Lees meer over ons

Na de Panama Papers is er eigenlijk weinig gebeurd om tussenpersonen harder aan te pakken, zegt Sharman. ‘De reactie van beleidsmakers was precies tegenovergesteld: ze waren vooral bezig met nieuwe regels die de anonimiteit van belastingparadijzen moeten terugdringen. Er is een sterke neiging om te focussen op het maken van nieuwe regels, en niet op hoe ze gehandhaafd worden. Terwijl ik denk dat handhaving juist het grote probleem is.’

Dat een kantoor zoals dat van Van Lienden – Nederlandse eigenaar, gevestigd in Monaco, klanten van over de hele wereld – zo internationaal opereert helpt ook niet mee, zegt Peter van Leusden, oud-rechercheur bij de FIOD. ‘Denk aan het Petrobras-schandaal’, zegt hij. ‘De Braziliaanse autoriteiten hebben het druk met hun eigen daders, die zijn veel minder geïnteresseerd in zo’n Nederlandse tussenpersoon. Nederland kon zo’n tussenpersoon tot voor kort alleen vervolgen als die in Nederland woonde, en Monaco heeft nauwelijks capaciteit.’

FIOD die promoveerde op misbruik van bedrijven in belastingparadijzen. ‘Offshore speelt zich per definitie buiten de eigen landsgrenzen af’, zegt hij. ‘En dus voelt niemand zich geroepen om de tussenpersonen aan te pakken.’

Pas sinds begin dit jaar mag het Openbaar Ministerie Nederlandse tussenpersonen vervolgen die vanuit het buitenland werken. Maar ook dan is het nog heel moeilijk, zegt Scholing van het anti-witwascentrum. ‘Wij hebben weinig informatie over wat zo iemand daar precies doet en informatie-uitwisseling is tijdrovend. Regelmatig krijgen we het bewijs gewoon niet rond. Witwassers doen er alles aan om te zorgen dat wij het hele speelveld niet overzien. Dat is hun core business.

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend