Gemeenten weigeren steeds meer dakloze mensen voor de volle opvang. De opvangplekken zijn niet meegegroeid met het almaar toenemende aantal daklozen. Zelfs kwetsbare mensen worden de deur gewezen. Afgelopen jaar namen daarom minstens 122 daklozen een sociaal advocaat in de arm. Via de rechter proberen zij toch een plek in de opvang te bemachtigen.

Dit blijkt uit een uitvraag onder sociaal advocaten door Investico en De Groene Amsterdammer in samenwerking met Trouw. De advocaten vertellen hoe het beleid voor opvang de laatste jaren is verhard, terwijl het aantal plekken stokt en het woningtekort blijft toenemen. Ze procederen soms tot aan de hoogste rechter voor een bed voor hun cliënt.

‘Vroeger was de opvang relatief open’, zegt sociaal advocaat Else Weijsenfeld. ‘Als je geen plek had, mocht je naar binnen. Tegenwoordig is er niet alleen bezuinigd, het is ook veel strenger geworden.’ Weijsenfeld staat dakloze gezinnen in het land bij. ‘Een zwangere cliënt van mij werd uit huis gezet door haar vader. Toen ze aanklopte voor opvang, werd ze geweigerd.’

‘Te zelfredzaam’

Gemeenten wijzen daklozen vaak af op het criterium van ‘zelfredzaamheid’: volgens de wet moeten zelfredzame dakloze mensen zelf onderdak kunnen vinden. Maar toen deze wet in 2015 inging, was de woningnood nog niet zo groot, vertelt Maico Hoefs, advocaat in Alkmaar. Loketmedewerkers moeten inmiddels vaak binnen een half uur besluiten of iemand aan dat criterium voldoet. Daarvoor zijn lange vragenlijsten en is zelfs een ‘zelfredzaamheidsmatrix’ opgesteld, waarbij mensen op opvallende aspecten worden afgewezen.

Zo noteerde een medewerker in een screeningsverslag ingezien door Investico, dat een dakloze vrouw in staat was om met Google Maps een route te plannen. In een ander verslag staat dat het een vrouw lukte om brieven mee te nemen naar haar hulpverlener om die te laten verduidelijken. Dat maakte beide vrouwen volgens de gemeente te zelfredzaam voor opvang.

Uit 125 rechterlijke uitspraken die Investico analyseerde, blijkt bovendien dat gemeenten als Rotterdam, Amsterdam en Den Haag ook de meest kwetsbare daklozen voor opvang weigeren. Zo werden daklozen met zware psychische problematiek, zoals PTSS of een persoonlijkheidsstoornis na screening weggestuurd. Net als dakloze mensen met ernstige lichamelijke ziektes, zoals HIV of kanker. De rechter concludeerde vaak dat er niet afdoende onderzoek was gedaan, of dat er tijdens de screening belangrijke signalen over het hoofd werden gezien.

Voorzichtige verschuiving

Dat betekent niet dat deze dakloze mensen allemaal opvang of een huis kregen. De wet die bepaalt wanneer mensen recht hebben op opvang, is niet bedoeld om een huisvestingsprobleem op te lossen. De Centrale Raad van Beroep schrijft in een uitspraak in 2024 dat rechters de wet dan ook niet zó mogen interpreteren dat het wel – enkel – dakloosheid oplost. Toch lijkt bij sommige rechtbanken, zoals in Amsterdam en Den Haag, een voorzichtige verschuiving zichtbaar: zij leggen in hun afwegingen bijvoorbeeld meer nadruk op kwetsbaarheden of de belangen van het kind. In 41 procent van de geanalyseerde zaken werd besloten dat iemand toch tijdelijk opvang moest krijgen of dat er nieuw onderzoek moest komen.

Gemeenten stuurden sinds 2023 minstens 8 zwangere daklozen en bijna honderd dakloze kinderen, waaronder een slachtoffer van huiselijk geweld en kinderen met een ontwikkelingsstoornis, weg bij het loket. ‘Dat is heel kwalijk’, zegt advocaat Lina Veenman. Ook zij doet opvangzaken door het hele land. ‘Er wordt niet eens gecheckt: hé, kan je ergens naartoe, waar kom je terecht?’

Doorgaans is de daklozenopvang de laatste plek waar dakloze mensen aankloppen voor hulp. Een afwijzing kan grote gevolgen hebben. Investico sprak met mensen die, soms met kinderen, op straat of in een portiek, achtertuin of garage sliepen. Enkelen verkochten hun lichaam om die avond ergens te kunnen slapen. Ook waren mensen genoodzaakt om terug naar een gewelddadige relatie te gaan.

‘Mensen die écht zelfredzaam zijn, vinden zelf wel een plek. Die kloppen niet aan: niemand wil graag de opvang in’, vertelt advocaat Hoefs. ‘Juist de mensen die het zelf niet lukt, zijn de dupe van deze strikte voorwaarden.” Daarbij is het aan daklozen zelf om aan te tonen dat ze geen huis kunnen vinden. “Maar ga maar eens aantonen dat je iets niet kunt,’ zegt Hoefs. ‘Gemeente wijzen hen af, zonder dat er een reële oplossing voor hen is.’