Zeker twintig mensenrechtenorganisaties zijn sinds vorig jaar gestopt met hun samenwerking met het Internationaal Strafhof in Den Haag, of hebben die drastisch ingeperkt. Zij leveren belangrijk bewijsmateriaal of specialistische hulp aan het hof. Dat zij daarmee gestopt zijn, is een gevolg van de Amerikaanse sancties. Dit blijkt uit een rondgang van Investico en de Süddeutsche Zeitung langs honderd organisaties.

De mensenrechtenorganisaties zijn van groot belang voor nieuwe strafzaken. Zij zijn vaak als eerste ter plekke, leveren ooggetuigen en delen expertise over lokale wetgeving of nieuwe bewijsvormen. ‘Ze zijn een erg belangrijk deel van ons werk’, zegt voormalig hoofdaanklager Fatou Bensouda, die tot 2021 voor het Strafhof werkte. ‘Ze onderzoeken niet voor ons, maar voorzien ons wel van tips, waardoor we manieren kunnen vinden om bewijs te staven.’

Samenwerkingen gestaakt vanwege sancties

De organisaties zijn in stilte gestopt met hun werk vanwege de sancties die de Amerikaanse president Donald Trump eerder oplegde aan dertien (oud-)medewerkers van het Strafhof en een drietal Palestijnse organisaties. De onlangs aangekondigde sancties tegen het hele Strafhof gaan over vijf maanden in.

Grote organisaties zoals Human Rights Watch hebben hun samenwerking gestaakt. Ook onderzoeksplatform Forensic Architecture worstelt met de sancties. ‘We hebben meer dan tien jaar een werkrelatie onderhouden met het Strafhof’, zegt Eyal Weizman, directeur van Forensic Architecture. ‘Dat zijn we nu aan het heroverwegen.’ Ook Save the Children Nederland zegt moeite te hebben met het vinden van een nieuwe vorm van samenwerking, laat directeur Pim Kraan weten.

Meerdere organisaties vertellen dat hun Amerikaanse financiers het via nieuwe contracten hebben verboden om samen te werken met het Strafhof. Zelfs Europese organisaties, die niet direct onder de sanctie-wetgeving vallen, stoppen hun samenwerking. ‘Het risico om zelf gesanctioneerd te worden, en dat daarmee al ons andere werk in gevaar komt, kunnen we niet accepteren’, zegt een Duitse ngo.

Defence for Children Palestine, dat jarenlang het Strafhof steunde, heeft zichzelf afgelopen zomer opgeheven na een jarenlange intimidatiecampagne. Israël zette hen op een terreurlijst, plunderde hun kantoor en sloot hen uit van het financiële stelsel. De organisatie was een vooraanstaande bron van documentatie van het verminken, martelen of vermoorden van Palestijnse kinderen.

Nederland verantwoordelijk?

Nederland is als gastland verplicht het Strafhof in zijn functioneren te beschermen tegen ‘inmenging van welke aard dan ook’, daarmee heeft het ook een verantwoordelijkheid naar mensenrechtenorganisaties toe. Desgevraagd laat het ministerie van Buitenlandse Zaken weten dat Nederland wat betreft het beschermen van ngo’s tegen de gevolgen van sancties ‘geen speciale verantwoordelijkheid als gastland’ heeft, en geeft de voorkeur in gezamenlijk verband, zoals via de EU, uit te spreken tegen de sancties.

President Trump liet afgelopen zomer op een persconferentie weten dat de sancties vooral bedoeld zijn ter bescherming van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, waar het hof een arrestatiebevel voor heeft uitgevaardigd.

Tegelijkertijd raken de sancties ook onderzoeken die mensenrechtenorganisaties doen naar gebieden die niets met Israël of de VS te maken hebben. Zo werd het een Europese organisatie, die onderzoeken in Oost-Afrika, het Midden-Oosten en Oekraïne doet, door een Amerikaanse donor verboden om hun geld te gebruiken ten behoeve van het Strafhof.

De twintig organisaties die hebben bevestigd minder of helemaal niet meer met het hof te werken, vormen waarschijnlijk slechts een fractie van het totaal. Veel ngo’s weigeren on-record te spreken, en hebben in stilte de samenwerking stopgezet.

Met de zogeheten antiboycotverordening kan Brussel Europese bedrijven verbieden gehoor te geven aan Amerikaanse sancties, maar die is nog niet in werking gezet. Premier Rob Jetten ziet de komende zes maanden nog mogelijkheden voor ‘open gesprekken’ met de VS over het Strafhof.