De belastinconstructie van minister Hoekstra

Hoe Hoekstra’s investering op de Maagdeneilanden belandde

Wopke Hoekstra (CDA), september 2021. ANP / Sem van der Wal

Nieuws

Wopke Hoekstra had verborgen aandelen in belastingparadijs

CDA-leider Wopke Hoekstra had jarenlang een verborgen belang in een bedrijf op de Britse Maagdeneilanden. Hoekstra bezat voor ruim dertigduizend euro aan aandelen in een brievenbusbedrijf in het belastingparadijs, dat op zijn beurt weer aandeelhouder is van een safaribedrijf in Kenia en Tanzania. Hoekstra verkocht zijn belang een week voor zijn benoeming tot minister in oktober 2017, maar meldde dit nooit aan de Tweede Kamer. Evenmin maakte hij melding van zijn aandelenportefeuille toen hij in de jaren daarvoor Eerste Kamerlid was. Premier Rutte is tijdens de formatie in 2017 wel geïnformeerd, zegt Hoekstra in reactie op vragen. Hoekstra is als minister verantwoordelijk voor het bestrijden van misbruik van belastingparadijzen en was in de Eerste Kamer vice-voorzitter van de Commissie voor Financiën.

Hoekstra kocht in 2009 aandelen in Candace Management Limited op de Britse Maagdeneilanden, een notoir belastingparadijs in de Cariben, samen met Tom de Swaan, president-commissaris bij ABN Amro, en andere ABN-prominenten. Dit blijkt uit de Pandora Papers, een nieuw lek van zo’n twaalf miljoen documenten uit belastingparadijzen die in handen kwamen van het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ), dat het deelde met 151 media wereldwijd, waaronder Platform Investico, Trouw en Het Financieele Dagblad

Belangenconflict

Candace is een vehikel waarmee een groep van ruim veertig investeerders belegt in Asilia, een safaribedrijf met zo’n 900 werknemers dat zich richt op natuurbescherming en verschillende prestigieuze prijzen won. Hoekstra investeerde omdat hij goed bevriend is met een van de oprichters. De Maagdeneilanden zijn een notoir belastingparadijs omdat het land geen belasting heft en aandeelhouders anoniem kunnen blijven. Hoekstra zegt nooit een fiscaal motief te hebben gehad bij zijn investering. 

Christoph Demmke, integriteitsadviseur voor de Raad van de Europese Unie, de Europese Commissie en het Europees Parlement, vindt het verwijtbaar dat Hoekstra de Kamer niet liet weten dat hij tot een week voor zijn ministerschap nog aandelen had in een belastingparadijs. ‘Het is onethisch, en dan druk ik me mild uit. Politici zijn op dit moment bezig belastingparadijzen aan te pakken. Als hij als individu ondertussen gebruik maakte van het feit dat die belastingparadijzen nog steeds bestaan, dan is dat absoluut onacceptabel.’

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

Als senator was Hoekstra vice-voorzitter van de Commissie voor Financiën, die zich onder meer bezighield met wetsvoorstellen om belastingontwijking tegen te gaan. Volgens Integriteitsadviseur Demmke, tevens hoogleraar ethiek in publieke ambten aan de Finse Vaasa Universiteit, had Hoekstra daarbij een serieus belangenconflict. ‘Het feit dat Hoekstra zijn belang niet heeft gemeld is onacceptabel en beneden alle internationale standaarden.’ Hoekstra zegt dat hij zijn aandelen nooit bij de Eerste Kamer heeft opgegeven omdat dit niet verplicht was en dat een andere CDA-senator het woord voerde over fiscale zaken. 

Volgens Leo Huberts, emeritus hoogleraar bestuurskunde en integriteitsonderzoeker aan de Vrije Universiteit, illustreert de casus nonchalance met betrekking tot integriteit. ‘Ook als er geen regel wordt overtreden, moet je nadenken over wat moreel verantwoord is. Alleen zeggen “het was volgens de regels” vind ik mager. Hoekstra staat daarin niet alleen, die nonchalance delen velen in de landelijke politiek.’

Geen inhoudelijke reactie ABN AMRO

Naast Hoekstra en ABN-commissaris De Swaan investeerden ook Alexandra Schaapveld, tot voor kort commissaris van staatsbank FMO; Maarten Muller, commissaris bij Van Lanschot Kempen; en Joost Kuiper, tot 2016 commissaris bij ING. Hoekstra is de enige die zijn aandelen verkocht; alle anderen zijn nog altijd aandeelhouder. In reactie op de vraag of De Swaan zijn belang heeft gemeld bij ABN, zegt de bank: ‘ABN AMRO ziet geen noodzaak om te reageren. Er valt niets uit te leggen of te verantwoorden.’

Hoogleraar Huberts snapt die reactie niet, zegt hij. ‘Het is klip en klaar: als je een belang hebt in een belastingparadijs en je moet beslissen over het beleid van de bank over belastingparadijzen, dan is er sprake van belangenverstrengeling, of minstens de schijn daarvan. De reactie van ABN roept vragen op over het integriteitsbeleid en -bewustzijn van deze bank.’

Candace nog altijd gevestigd op Maagdeneilanden

Alle investeerders die wij vragen voorlegden zeggen hun aandelen in de Maagdeneilanden altijd te hebben opgegeven bij de Belastingdienst. Asilia’s CEO Jeroen Harderwijk laat weten dat Candace nooit dividend heeft ontvangen, en dat de aandeelhouders geen financieel voordeel hebben gehad bij de route via de Cariben. 

De oprichters van Asilia zeggen dat verschillende aandeelhouders er sinds 2016 voor hebben gepleit om Candace weg te halen uit de Maagdeneilanden. Hoekstra deed dat niet: hij zegt in reactie op vervolgvragen dat hij zich er niet van bewust was dat Candace op de Maagdeneilanden staat geregistreerd. De zeven andere aandeelhouders die Investico hierover sprak wisten dat wel: een enkeling vertelt dat ze formulieren moesten tekenen waarop ‘Britse Maagdeneilanden’ staat. Na vijf jaar is het er in ieder geval nog niet van gekomen om Candace te verhuizen, volgens Harderwijk als gevolg van het vele papierwerk.

Speurwerk

Achter de schermen van de Pandora Papers

Platform Investico onderzocht de Pandora Papers voor Nederland samen met Trouw en Het FD

Luister de aflevering

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

Hoe Hoekstra’s investering op de Maagdeneilanden belandde

Wopke Hoekstra (CDA), september 2021. ANP / Sem van der Wal

Wopke Hoekstra heeft zich vlak voor zijn ministerschap ontdaan van aandelen in een bedrijf dat via een belastingparadijs opereert. Dat hij dit verzweeg is legaal, maar wel degelijk problematisch.

“‘Ik moet er nú vanaf”, zei Wopke.’ Bas Hochstenbach krijgt in oktober 2017 een telefoontje van zijn vriend Wopke Hoekstra, die dan net is gevraagd om minister van financiën te worden in het kabinet Rutte III. Hoekstra moet af van zijn aandelen in Asilia, een safaribedrijf in Kenia en Tanzania dat zijn vriend Hochstenbach begin deze eeuw had opgezet. Sinds 2009 had Hoekstra 26.500 euro geïnvesteerd om het bedrijf op weg te helpen, maar een minister mag geen aandelen in z’n persoonlijke portefeuille hebben.

‘De landsadvocaat zei: “natuurlijk zie ik wel dat dit een prijswinnend ecotoerismebedrijf is dat het verschrikkelijk goed doet. Maar voor ministers geldt gewoon: no shares.”’ Hochstenbach en Hoekstra draaien snel een drieregelig documentje in elkaar waarmee Hoekstra de aandelen aan zijn vriend verkoopt, ‘en even later stond Wopke op het bordes’, zegt Hochstenbach. ‘Een uiterst vermakelijke episode in onze vriendschap.’

Afgelopen september belde Hoekstra opnieuw, zegt Hochstenbach. ‘“Even voor de goede orde: kan je me nog even het bewijsje sturen dat de hele aandelentransactie is afgerond? En hoe komt het nou dat Asilia opeens in zo’n Panama Papers-achtige file terechtkomt?”, vroeg Wopke.’

Hoekstra duikt op in de Pandora Papers omdat hij in het safaribedrijf investeerde via de Britse Maagdeneilanden, een van de meest beruchte belastingparadijzen ter wereld. Hoekstra meldde zijn zakelijke belangen niet toen hij tussen 2011 en 2017 Eerste Kamerlid was en vice-voorzitter van de commissie financiën, die zich onder meer bezighield met wetsvoorstellen om belastingontwijking tegen te gaan. Ook toen hij als minister van financiën de taak kreeg1 om belastingparadijzen te bestrijden, liet hij nooit aan de Tweede Kamer weten dat hij tot enkele dagen daarvoor zelf nog aandelen had in een belastingparadijs. Hij meldde dat niet omdat het niet verplicht was, zegt Hoekstra in reactie op vragen.

Hoekstra’s investering is van een totaal andere orde dan alle schandalen rondom corrupte machthebbers die de Pandora Papers nu onthullen. Hij ontdook geen belasting, zegt zijn belang altijd te hebben opgegeven bij de fiscus, en wilde vooral een buitenlands avontuur van zijn studievriend steunen. Veel meer dan over financiële criminaliteit, gaat dit verhaal over een onderliggend probleem: de vanzelfsprekendheid waarmee vooraanstaande ondernemers nog altijd via een belastingparadijs investeren.

Politici en topbankiers zijn degenen die een einde kunnen maken aan misbruik van belastingparadijzen, maar investeren ondertussen achteloos en zelfs met de beste bedoelingen via de Maagdeneilanden. Anderhalve maand nadat hij zijn aandelen van de hand deed, vergaderde Hoekstra in Brussel over de vraag of diezelfde Maagdeneilanden op de zwarte lijst van belastingparadijzen thuishoren. Zolang politici en topbankiers de Cariben als een normale en acceptabele investeringsroute beschouwen, blijft de route open, ook voor criminelen en witwassers.

Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland

Steun ons

Duurzaam toerisme

Jeroen Harderwijk, investment banker bij ABN Amro, gooit in 2002 het roer om. Samen met zijn Tanzaniaanse vrouw Jane verhuist hij naar haar moederland. ‘Zijn vrouw had tien jaar in Nederland in de modder en kou gezeten, en nu moest Jeroen het in Tanzania proberen’, zegt Bas Hochstenbach. Ook hij had net een carrièreswitch gemaakt. ‘Ik werkte met veel plezier bij McKinsey, maar ik wilde iets doen waarmee ik meer begaan ben, iets met purpose.’ Hochstenbach verhuist naar Tanzania en daar brengt iemand van McKinsey hem in contact met Harderwijk. ‘Ik dacht: that sounds like my kinda guy.’ 

De twee richten in 2004 het safaribedrijf Asilia op, Swahili voor ‘authentiek’. Wanneer enkele jaren later de financiële crisis toeslaat heeft het duo meer geld nodig. ABN Amro is op dat moment net uiteen gevallen na een mislukte overnamestrijd, waarna veel directeuren met een riante gouden handdruk worden weggestuurd. ‘Ik denk dat Jeroen die oud-ABN’ers op het juiste moment gepaaid heeft’, zegt een investeerder die we op achtergrondbasis spreken. Aan zijn coterie van investeerders voegt Harderwijk meerdere oud-directieleden van ABN toe.

Hochstenbach gaat in zijn eigen netwerk rond en haalt onder andere Hoekstra binnen. ‘Ik ken hem van McKinsey, maar we hebben ook allebei in Leiden gestudeerd en waren jaargenoten bij studentencorps Minerva.’ In 2006 beklom2 Hoekstra met een groep vrienden de Kilimanjaro en gingen ze na afloop een avond eten bij Hochstenbach thuis in Tanzania. ‘We beseften toen eens te meer: “lachen, we komen elkaar alweer tegen.” Toen is het idee geboren dat Wopke bij een volgende ronde mee wilde investeren.’

Zijn eerste investering doet Hoekstra in 2009. ‘Ik deed mee omdat het ondernemerschap van Bas en het concept van duurzaam toerisme in Afrika me aanspraken’, meldt Hoekstra daar nu over. Met die investering treedt hij toe tot de ‘Friends of Asilia’, zoals de investeerders zichzelf noemen. ‘Aandeelhouders rekenden op een serieuze waardestijging’, zegt Jeroen Harderwijk. Maar naast een belegging was het ook een sociale investering. ‘We komen geregeld bij elkaar, meestal bij iemand thuis in Amsterdam’, zegt een van hen. Hoekstra bevestigt ook één keer bij zo’n bijeenkomst te zijn geweest. ‘Jeroen Harderwijk vertelt dan hoe het gaat met Asilia. Dat is een geweldig leuk verhaal’, zegt Alexandra Schaapveld, voormalig ABN-directeur die ruim een halve ton investeerde. ‘Vertellen over aandelen in Asilia, ook al zijn ze nog zo klein, is een stuk leuker dan praten over je aandelen Shell.’

Investeren via een brievenbusbedrijf

Deze ‘Friends of Asilia’ investeren niet direct in Afrika, maar nemen een Caribische omweg. De groep koopt aandelen in Candace Management Limited, een brievenbusbedrijf op de Britse Maagdeneilanden dat weer aandeelhouder is van het safaribedrijf. Een opmerkelijke route, want de Maagdeneilanden staan bovenaan de lijsten van meest notoire belastingparadijzen.

De eilandengroep ten oosten van Puerto Rico, kleiner dan Schiermonnikoog, heeft slechts dertigduizend inwoners maar telt een half miljoen ondernemingen. De ministaat leeft van het beheren van bedrijven voor mensen die nooit een voet in het land hebben gezet. Het land kent geen belastingen, bedrijven hoeven geen jaarverslagen in te leveren en aandeelhouders kunnen geheim blijven. Het is daarom een geliefd oord onder criminelen en mensen die iets te verbergen hebben.

Het vehikel Candace bestond al voordat de ‘Friends of Asilia’ besloten erin te investeren. ‘Jeroen had nog zo’n ding staan’, zegt Hochstenbach, die sinds 2019 niet meer voor Asilia werkt. ‘Destijds was het een makkelijke en goedkope manier om een internationaal bedrijf te starten’, laat CEO Harderwijk weten. Het had ook via Nederland gekund, maar dat zou duurder en ingewikkelder zijn, zegt hij. Harderwijk stelt dat de aandeelhouders geen financieel voordeel hebben gehad bij de route via de Cariben.

Belangenverstrengeling

In 2009 was de naam Britse Maagdeneilanden nog niet besmet. ‘Twaalf jaar geleden hielden we ons daar gewoon niet zo mee bezig’, zegt ex-ABN’er Schaapveld. Een andere aandeelhouder, die niet met z’n naam in de krant wil, ziet er nog steeds geen kwaad in: ‘de structuur is volledig transparant, daar is geen issue mee. Ik bedoel: voor ons als investeerders is het transparant.’

Maar na de economische crisis en onthullingen zoals de Panama Papers, waarin werd blootgelegd hoe politici, oligarchen en criminelen misbruik maakten van belastingparadijzen, zijn deze landen in een ander daglicht komen te staan. ‘De Britse Maagdeneilanden hebben een zweem van belastingontwijking’, zegt hoogleraar corporate governance Leen Paape aan de universiteit Nyenrode. ‘Ook al mag het, dan willen we het niet. Het gaat vooral over maatschappelijke betamelijkheid.’

Christoph Demmke, integriteitsadviseur voor de Raad van de Europese Unie, de Europese Commissie en het Europees Parlement, benadrukt dat Nederland op het gebied van integriteit ver achterloopt op andere Europese landen. ‘Hoekstra heeft geen regel overtreden’, maar het is ‘beneden alle internationale standaarden’ dat hij nooit aan de Kamer liet weten dat hij aandelen had in een belastingparadijs. ‘Politici zijn op dit moment bezig belastingparadijzen aan te pakken. Als hij als individu ondertussen gebruik maakte van het feit dat die belastingparadijzen nog steeds bestaan, dan is dat onacceptabel.’

Volgens Leo Huberts, emeritus hoogleraar bestuurskunde en integriteitsonderzoeker aan de Vrije Universiteit, illustreert de casus nonchalance met betrekking tot integriteit. ‘Ook als er geen regel wordt overtreden, moet je nadenken over wat moreel verantwoord is. Alleen zeggen “het was volgens de regels” vind ik mager. Hoekstra staat daarin niet alleen, die nonchalance delen velen in de landelijke politiek.’

Huberts vindt het ook problematisch dat bankencommissarissen investeren via de Maagdeneilanden. ‘Het is klip en klaar: als je een belang hebt in een belastingparadijs en je moet beslissen over het beleid van de bank in belastingparadijzen, dan is er sprake van belangenverstrengeling, of minstens de schijn daarvan.’

Candace nog altijd gevestigd op Maagdeneilanden

Toch lijken slechts enkele investeerders in Candace zich dat te realiseren. Ook na de Panama Papers blijft het bedrijf in de Maagdeneilanden geregistreerd staan. ‘We hebben wel eens tegen elkaar gezegd: “dit gaat een keer vragen oproepen”’, vertelt een anonieme investeerder. ‘En dat blijkt nu.’  Enkele aandeelhouders pleitten ervoor om hun bedrijf weg te halen uit de Maagdeneilanden. 

Wopke Hoekstra niet. In antwoord op vragen zegt hij aanvankelijk dat hij investeerde via de Maagdeneilanden omdat die route er al lag. Een week later, in reactie op vervolgvragen, zegt hij nooit te hebben voorgesteld om uit de Maagdeneilanden weg te gaan omdat hij zich er niet bewust van was dat Candace daar gevestigd is. De zeven andere aandeelhouders die we hierover spraken wisten dat wel: een enkeling vertelt formulieren te hebben getekend waarop ‘Britse Maagdeneilanden’ stond. Hoogleraar corporate governance Paape noemt het verweer van Hoekstra ‘ongeloofwaardig. Je kunt je in die positie niet verschuilen achter: “ik heb het niet gelezen”. Deze mensen weten beter.’

Ondertussen staat Candace nog steeds op de Maagdeneilanden geregistreerd, en hebben meerdere bankencommissarissen nog altijd aandelen in het belastingparadijs. ‘Om eerlijk te zijn was er voor ons geen harde noodzaak om te verhuizen’, zegt Harderwijk, omdat er tot nu toe geen betalingsstromen naar de Maagdeneilanden gingen, en er dus ook geen belastingvoordelen waren.

Het toont dat zelfs voor politici die een einde moeten maken aan misbruik van belastingparadijzen, en bankiers die dagelijks te kampen hebben met verdachte betalingsstromen uit fiscaal aantrekkelijke oorden, privéinvesteringen in die landen nog altijd doodnormaal zijn.

‘Je kunt je eindeloos bezighouden met structureren, maar het is veel belangrijker dat de directeur zich bezighoudt met Asilia en de duizenden gezinnen die afhankelijk zijn van het bedrijf’, zegt ex-FMO-commissaris Alexandra Schaapveld. ‘Dat is het mooie van Asilia, niet of de aandeelhouders nu wel of niet via de Maagdeneilanden hebben geïnvesteerd.’


  1. Kamerbrief 1 november 2017, kabinetsformatie 2017 (34700, nr. 51) 

  2. Wopke Hoekstras vergezichten, Het Financieele Dagblad, 13 september 2019 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend