Sparren met AI gaat niet altijd even gemakkelijk, zo weet René Claassen (Groep Markuszower) inmiddels. ‘Die chatbots zijn hartstikke links, we moeten ze soms echt corrigeren’, zo zegt de ex-PVV’er. Claassen vertelt hoe hij ‘een gevecht had’ toen hij aan AI vroeg om ziektekosten van asielzoekers uit te splitsen naar hun land van herkomst. Het apparaat had geantwoord: dat mag ik niet doen, gezien jouw eerdere vragen. ‘Maar ik wilde dat gewoon weten. Toen heb ik gezegd: dan vraag ik het aan een andere chatbot’. Na enig aandringen lukte het alsnog.

We spreken hem in de deuropening van zijn kantoortje in de Tweede Kamer omdat we willen weten waarom hij dit jaar in zeventien van zijn 33 debatten AI gebruikte bij het schrijven van zijn bijdrage – en wanneer hij daarmee begon. ‘Goh, hoe ontstaat liefde?’, zegt hij. Om vervolgens uit te leggen dat het ‘een handig hulpmiddel’ is om je eigen ideeën te ‘verrijken, te testen of te weerleggen’.

Al zou hij nooit klakkeloos zijn volledige tekst laten opstellen door AI, zegt hij. Er is altijd een ‘oorspronkelijke tekst’ maar daarna ga je met AI kijken. ‘Tekstueel he, loopt de zin vlot?’ Soms vraagt hij de software om een voorstel te doen om in te korten of om zinsconstructies te verbeteren. Maar uiteindelijk – hij wijst naar zijn hart – ‘moet je spreektekst altijd hiér zitten’.

Een dag na ons bezoek schuift hij aan bij een debat over ziekenhuiszorg en als na een kwartier de beurt aan hem valt, begint hij met een opmerkelijke disclaimer.¹ ‘De volgende bijdrage is mede mogelijk gemaakt door Keano mijn beleidsmedewerker, mijzelf en Claude. De vriendelijke groeten aan De Groene Amsterdammer, alvast’. Keano is een mens van vlees en bloed, Claude is een AI-chatbot.²

Verschillende reacties

René Claassen is geen uitzondering. Maar liefst 68 Kamerleden gebruikten dit jaar AI voor het opstellen van hun debatbijdrage. In ruim zestig procent van alle Kamerdebatten sinds januari sprak tenminste één Kamerlid een tekst uit die uit een chatbot was komen rollen.³

Dat blijkt uit onderzoek van Investico en De Groene Amsterdammer. In vrijwel het hele politieke spectrum komt het voor, al zijn de uiterst rechtse fracties oververtegenwoordigd.⁴ De enige partijen die er helemaal geen gebruik van lijken te maken zijn de SP, Partij voor de Dieren en Volt. Geen enkel Kamerlid dat wij confronteerden ontkende het gebruik, al lopen de reacties uiteen van een trots ‘in het bedrijfsleven juichen we het ook toe’ (Bart Bikkers, VVD), via een schouderophalend ‘het is heel handig’ (Fatimazhra Belhirch, D66) tot een schaamtevol ‘ik baal hier heel erg van’ (Harmen Krul, CDA).

Maar liefst twaalf Kamerleden gebruiken AI in meer dan de helft van al hun debatten, in die lijst neemt René Claassen de elfde plek in. Op één staat voormalig Kamerlid Esmah Lahlah (Pro), die nu wethouder in Amsterdam is, gevolgd door Rachel van Meetelen (PVV), Fatimazhra Belhirch (D66) en Wendy van Eijk (VVD).⁵

Wij verzamelden alle spreekteksten die Kamerleden voorbereiden en voordragen zodra zij aan de beurt zijn in een debat of commissievergadering.⁶ Interrupties, discussies over de Kameragenda, of bijvoorbeeld het voorlezen van moties hebben wij buiten beschouwing gelaten. Al die spreekbeurten analyseerden wij met AI-scanner Pangram, die tot een oordeel komt door patronen in de debatteksten te vergelijken met enorme datasets van menselijk geschreven en AI-gegenereerde teksten. Dat kunnen drieslagen zijn, of de gedachtestreepjes die vaak in AI-teksten opduiken, maar ook allerlei zwakkere signalen die voor het menselijk oog nauwelijks zichtbaar zijn zoals zinsritme, woordkeuze en zinslengte.⁷

Pangram is betrouwbaar, blijkt uit onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek.⁸ Bovendien richtten wij ons alleen op de teksten die volgens Pangram voor meer dan vijftig procent met AI zijn geschreven: alles daaronder lieten wij buiten beschouwing.⁹ Élk Kamerlid dat voorkomt op de lijst van 68 heeft de kans gekregen om te reageren op onze bevindingen, maar wij publiceren enkel de namen van de 47 volksvertegenwoordigers die meer dan één keer AI hebben gebruikt. Dit vanwege de theoretische kans op vals positieven, volgens de ontwikkelaars van onze analysetool en wetenschappers is die kans één op tienduizend.¹⁰

Eerder onthulde de Volkskrant al dat premier Rob Jetten chatbots veelvuldig inzet voor sociale media-uitingen.¹¹ De NOS voegde daaraan toe dat een kwart van de Kamervragen met behulp van AI is opgesteld¹² en nu blijkt hoe diep kunstmatige intelligentie inmiddels is doorgedrongen in de Tweede Kamer. ‘Dit is erger dan bij een tweet’, zegt Tom Dobber, universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Als volksvertegenwoordiger word je geacht om vanuit je eigen overtuigingen een debatbijdrage uit te spreken. Als je het formuleren daarvan uitbesteedt aan AI dan raakt dat de kern van onze democratie’.

‘Deze mensen zijn verantwoordelijk voor de belangrijkste beslissingen in de samenleving’, voegt Marc van Oostendorp, hoogleraar Nederlandse taal en communicatie aan de Radboud Universiteit, daaraan toe. ‘Wat heb je eraan als in ‘s lands vergaderzaal iemand teksten voorleest die uit een machine komen? Bovendien een machine die iedereen thuis ook eindeloos teksten kan laten genereren. Dat wordt wel heel zinloos.’

Een AI-debat

‘De volgende oorlog zal beginnen met een paar toetsaanslagen vanachter een scherm’, zegt Kamerlid Maikel Boon, eind januari in een commissiezaaltje van de Tweede Kamer. De PVV’er lijkt zelf ook een beetje te schrikken van de metafoor en struikelt over het woord ‘toetsaanslagen’.¹³ Hij vervolgt: ‘Geen waarschuwing, geen frontlinie, maar directe ontwrichting van vitale infrastructuur’. Boon wordt momenteel door de Rijksrecherche onderzocht vanwege de AI-nepbeelden die hij maakte van asielzoekers en een in de boeien geslagen Frans Timmermans. ¹⁴

Naast Boon zitten nog vijf andere Kamerleden. Tegenover hen zitten de minister en de staatssecretaris van Defensie en twee ambtenaren – waarvan eentje in militair uniform. Samen debatteren ze twee uur lang over een belangrijk onderwerp: de cyberstrategie van Defensie.¹⁵ Na Boons bijdrage is het de beurt aan Annabel Nanninga (JA21) om te vertellen wat er nodig is: ‘Dreigingen eerder onderkennen, eerder verstoren, en niet pas reageren als de schade al is aangericht.’ Peter van Duijvenvoorde (FvD) zit naast haar en zegt als op zijn beurt: ‘De nieuwe Defensie Cyberstrategie markeert echter een wezenlijke verschuiving van een reactieve naar een permanente, proactieve inzet, ook onder de drempel van gewapend conflict.’ ¹⁶

Als laatste krijgt D66-Kamerlid Fatimazhra Belhirch de microfoon: ‘Dit is geen ver-van-ons-bedschow. Dit waren geen technische storingen, dit waren digitale aanvallen met directe gevolgen voor het dagelijks leven.’ En: ‘Cyberveiligheid is niet alleen technisch, maar ook geopolitiek.’

Leg alle debatbijdragen van die ochtend in januari op een rij en er begint iets op te vallen. Het ritme van de zinnen is hetzelfde, metaforen eindigen in het niets en de tegenstellingen vliegen je om de oren. Verrassend is dat niet. Vier van de zes Kamerleden spreken tijdens dit debat teksten uit die grotendeels door AI zijn geschreven. Al is er van ‘debat’ overigens niet veel sprake, de Kamerleden draaien hun speeches af, en buiten één verduidelijkende vraag wordt niemand geïnterrumpeerd.¹⁷

Wie die dag wel zelf zijn debattekst heeft opgesteld is VVD’er Silvio Erkens, inmiddels staatssecretaris van Landbouw. Hij reageert verbaasd als we hem bellen dat hij een ochtend in gesprek is geweest met AI-teksten. ‘Het is een vervreemdend gevoel, want nu vraag ik mij af: met wie debatteerde ik daar?’, zegt hij. ‘En ik bespeur hier ook wel een flink emmertje ironie. We zaten te debatteren over artificial intelligence bij Defensie…’.

Verschillen tussen Kamerleden

Kamerleden van links tot rechts gebruiken AI bij het schrijven van hun debatteksten. Zo bevatten de debatbijdragen van de PVV en het CDA ieder vijftien procent AI-teksten¹⁸, bij de VVD is dat zestien procent terwijl het bij D66 ‘slechts’ om 7,5 procent gaat, bij Pro vier procent en bij de ChristenUnie twee procent¹⁹.

Vooral de BBB-fractie heeft AI consistent omarmd: fractievoorzitter Henk Vermeer sprak AI-teksten uit bij maar liefst 22 van de 58 debatten waar hij aan meedeed²⁰, en ook zijn fractiegenoten Caroline van der Plas en Femke Wiersma staan hoog op de lijst.²¹ In totaal komt ruim 30 procent van de BBB-teksten grotendeels uit ChatGPT of Claude. ‘Ja natuurlijk gebruiken wij AI, wij gebruiken ook rekenmachines, mobiele telefoons en zelfs koffiezetapparaten’, zegt Vermeer. ‘Als je een kleine fractie hebt waarbij relatief veel werk met een klein team verzet moet worden, dan is AI een hele goede tool’.

Toch zijn de verschillen tussen Kamerleden groter dan de verschillen tussen fracties. Waar PVV’ers Rachel van Meetelen en Annette Raijer bijvoorbeeld respectievelijk tien en twaalf keer AI-teksten uitspreken, gaat de scanner nooit af bij PVV-prominenten als Geert Wilders, Dion Graus en Martin Bosma.²²

En terwijl de Pro-fractie het nauwelijks gebruikt, staat het inmiddels vertrokken Kamerlid Esmah Lahlah bovenaan de top tien van veelgebruikers. Sinds de laatste verkiezingen gebruikte ze AI bij het schrijven van vier van de vijf debatten waar ze aan meedeed, bijvoorbeeld over armoedebeleid en de Participatiewet.²³ Lahlah is momenteel wethouder in Amsterdam en wil niet in gesprek, maar uitsluitend schriftelijk reageren: ‘Mijn spreekteksten voor debatten baseerde ik vaak op de gesprekken die ik met mensen had tijdens werkbezoeken. Die verhalen laten zich soms moeilijk vatten in enkele minuten spreektijd, dus gebruikte ik AI’.

Structureren met AI

Vooral backbenchers – de minder bekende, veelal nieuwere fractieleden – lijken vatbaar voor de verleidingen van AI. Met uitzondering van Lahlah wordt de top tien bevolkt door Kamerleden die niet vaak in het nieuws of op tv komen. De helft van hen zat een jaar geleden zelfs nog niet in de Kamer.²⁴

D66-Kamerlid Dion Huidekooper gebruikte zelfs een chatbot om zijn maiden speech te schrijven: de ceremoniële eerste toespraak van een Kamerlid die vaak een persoonlijke noot heeft.²⁵ Huidekooper heeft het bijvoorbeeld over zijn opgroeien in Twente, en of hij een ‘nuchtere tukker’ is of een ‘milieubewuste D66’er’ (antwoord: ‘allebei’). ‘Het klopt’, zegt hij in een reactie. ‘Maar het is een iteratief proces. Ik schrijf zelf staccato de punten op die ik wil maken met wat minder aandacht voor mooie brugzinnen. Debatten zitten vaak vol met technische taal en ik wil dat het ook begrijpelijk is voor mijn buurvrouw, dus helpt AI mij aan duidelijke taal en mooie metaforen’.

Ook Pro-Kamerlid Ani Zalinyan schreef haar maiden speech deels met AI. ‘Soms heb je gewoon even hulp nodig’, vertelt ze in haar werkkamer. Met een chatbot structureerde ze persoonlijke aantekeningen tot een lopend verhaal. ‘Maar mijn eigen emoties en ervaringen zijn daarbij het belangrijkste en die zijn er als ik die tekst uitspreek’. Als ze terugdenkt aan die eerste speech wordt ze opnieuw emotioneel. ‘Dit voel ik echt, in mijn hart.’

Het valt op dat er nauwelijks AI voorkomt in de grote, in het oog springende debatten, waar fractieleiders worden bijgestaan door speechschrijvers en andere menselijke adviseurs. Zo gaat de AI-scanner tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen rond Prinsjesdag niet af, en dat geldt ook voor het debat over de formatie. Juist in de minder prominente, technische debatten grijpen Kamerleden naar AI, lijkt het. Of het nu gaat over de Omgevingswet²⁶, digitale ontwikkelingen in de zorg²⁷, de bestaanszekerheid van Caribisch Nederland²⁸, of mensenhandel en prostitutie²⁹, Kamerleden grijpen naar de chatbot voor hun bijdrage.

‘Natuurverschijnsel’

AI is slechts een ‘hulpmiddel’, horen we ook vaak. Als je het beperkt inzet kan dat prima. ‘Ik schrijf al mijn teksten zelf’, zegt Fatimazhra Belhirch van D66, ‘maar die zijn vaak te lang, en als jurist gebruik ik hele lange zinnen. Dan vraag ik: maak het wat compacter.’ Rachel van Meetelen (PVV) is dat met haar eens: ‘Ik laat mijn teksten controleren of het allemaal wel klopt, en dan vraag ik om ze op lengte te maken. Maar ik zal nooit een tekst uitspreken waar ik niet achter sta.’

Wendy van Eijk, de financieel woordvoerder van de VVD en nummer drie op onze lijst van AI-veelgebruikers, heeft een vergelijkbaar verhaal. We treffen haar in haar werkkamer waar het wemelt van het papier. Er liggen vuistdikke dossiermappen op haar tafel, aan de muur hangt een poster van de miljoenennota.

‘Ik lees écht alles, maar in de laatste slag gebruik ik soms AI’, zegt ze. ‘Mijn teksten zijn altijd te lang, en dan gebruik ik ‘m wel eens om in te korten’. Dat vindt ze ‘heel nuttig’ al heeft het wel gevolgen, de chatbots beginnen in hun enthousiasme ook zinnen opnieuw te formuleren. De taal verandert dan voor haar ogen. ‘Daar probeer ik heel erg op te letten omdat het heel lelijk en super herkenbaar is’. Als ze daar niet op let dan valt het haar op hoe frases als ‘het is geen natuurverschijnsel’ in haar teksten landen. Het woord ‘natuurverschijnsel’ zien we inderdaad veel vaker in AI-teksten: gemiddeld zes keer zoveel als in spreekteksten waar geen AI aan te pas is gekomen.³⁰

Bij een plenair debat over toeslagenouders concludeert Pangram dat de tekst vrijwel volledig door AI is geformuleerd. Van Eijk schrikt even als ze dat hoort. ‘Voor mij is dit wel een signaal, dit vraagt alertheid’, zegt Van Eijk na een minuut of vijf in het gesprek. ‘Misschien moet ik hier kritischer op zijn’.

Sommige Kamerleden voelen zich betrapt. ‘Ik ben mij van geen kwaad bewust’, zegt Harmen Krul van het CDA, die bijvoorbeeld AI-teksten uitsprak in debatten over de uitbreiding van de EU en de publieke omroep.³¹ Maar als hij even nadenkt begint er iets te dagen. ‘Ja ik gebruik AI wel in mijn voorbereiding van debatten maar dan vraag ik vooral: hoe kun je dit puntiger neerzetten?’. Niet zelden laat hij teksten inkorten terwijl ‘de inhoud’ behouden moet blijven. ‘Het liefst doe je dat zelf natuurlijk’, zegt Krul. ‘Maar jullie onderzoek is vast goed. Al zou ik het heel erg vinden als nu het beeld ontstaat: zijn bijdragen rollen volledig uit Chat’.

Minstens zo schuldbewust is Peter van Duijvenvoorde van Forum voor Democratie die zijn eigen AI-gebruik ‘gênant en eerloos’ noemt. Naar aanleiding van ons onderzoek is hij een tekst van hemzelf gaan teruglezen die hij uitsprak tijdens een debat over de marine. ‘Ik moest erom lachen, ik voelde schaamte’. Hij vertelt hoe hij net nieuw was in de Kamer, op zoek was naar een eigen stijl en in die zoektocht naar een chatbot greep. ‘Toen gebruikte ik ineens woorden zoals “randvoorwaarden” en “randverschijnselen”, dat kan toch niet?’ Inmiddels is hij er al maanden mee gestopt, zijn medewerkers mogen het ook niet meer gebruiken. ‘Ik heb een streep getrokken: dit moet ik gewoon niet meer doen’.

Vooruitgang in teloorgang

‘AI kiest altijd een middle of the road-woordkeuze’, zegt Laurens Dassen in zijn kantoor. De Volt-leider heeft zichzelf in korte tijd opgeworpen tot AI-geweten van de Tweede Kamer. Tijdens Algemene Politieke Beschouwingen in 2023 vroeg hij er al aandacht voor, dit jaar deed hij dat opnieuw. ‘Het lijkt wel of we slaapwandelen’, zei hij. ‘Als we nu niet ingrijpen, verandert onze vooruitgang in teloorgang’.³²

Het afgelopen jaar sprak hij met experts uit binnen- en buitenland en concludeerde dat er een ‘vierde macht’ aan het opkomen was. Eén die door machtsconcentratie onder leiding van ideologisch gemotiveerde miljardairs allesbehalve neutraal is. ‘AI is een soort black box, we weten niet hoe keuzes zijn gemaakt, al weten we wel dat er een waardenkader onder ligt van de mensen die het hebben gebouwd’, zegt Dassen. ‘Als je die black box toestaat om wetgeving te schrijven dan verlies je controle’.

Nu zijn collega’s het zo driftig gebruiken vreest hij dat de controlerende functie van het parlement schaadt. ‘Kinderen die essays laten schrijven door AI scoren twintig punten lager in de PISA-scores, dat staat gelijk aan één jaar leren. Hetzelfde geldt net zo goed voor ons als politici: als je debatbijdrages of Kamervragen aan AI overlaat, dan mis je het kritische gedachteproces. Mensen hebben op mij gestemd omdat ze míjn weging willen, niet die van AI’.

De tegenwerping dat je als Kamerlid zelf de inhoud kunt bepalen vindt hij niet afdoende. ‘Je kunt wel zeggen dat je het gebruikt om in te korten, maar juist daarin zit de pijnlijke overweging: wat schrap ik wel en wat laat ik staan? Wat van al die informatie moet ík behouden? Je kunt die keuze niet door een Amerikaans bedrijf laten maken’.

Sinds het begin van de zomer heeft Dassen met zijn medewerkers afgesproken om AI helemaal niet meer te gebruiken voor debatbijdragen, het opstellen van Kamervragen en zelfs niet meer voor het samenvatten van Kamerbrieven. ‘Dat gebeurde nog wel eens maar ook daarvan zeggen wij nu: dat is onwenselijk. Niet zelden gaat het bij een Kamerbrief om wat er níét instaat, en dat vertelt de chatbot je niet’.

Uit een rondgang langs álle zeventien de Kamerfracties blijkt dat er slechts vijf fracties harde afspraken hebben gemaakt over het gebruik van AI. Dat zijn Pro, D66, SP, 50Plus en dus Volt. Bij het CDA worden zulke afspraken op dit moment gemaakt.³³

Eenduidiger klinken

In haar postuum verschenen boek De dichter en de duivel daalt Lieke Marsman af in de hel. Net zolang tot ze ‘door een hevige mist’ aankomt bij een ‘ouderwetse printer van het merk Epson’. Het apparaat schrijft al decennialang de teksten voor ‘bijna alle politici van links en rechts’. Ze pakt de A4’tjes op en leest zielloze teksten die zo generiek zijn dat ze niets meer betekenen. Het gaat over ‘samen optrekken’ en ‘stappen zetten’.³⁴

Die aanklacht tegen één anonieme machine die generieke teksten uitspuugt is inmiddels realiteit. Met de komst van chatbots begint een veelstemmig parlement plots veel eenduidiger te klinken, zo blijkt uit ons onderzoek. Als we de AI-delen uit Kamerdebatten naast de écht menselijke bijdragen leggen, zien we opmerkelijke verschillen.

Al sinds de Oude Grieken weten we dat opsommingen in drieën om een of andere reden bevredigend zijn, dus stoppen de taalmodellen overal drieslagen in. Waar de menselijke teksten gemiddeld iets meer dan één drieslag bevatten, zien we er bijna drie per bijdrage in de AI-teksten.³⁵ In een debat over de Defensiebegroting in maart zegt PVV’er Maikel Boon bijvoorbeeld dat onze krijgsmacht ‘robuust, slagvaardig en onafhankelijk’ moet worden. ‘Dit raakt Nederland, dit raakt onze economie, dit raakt iedere burger.’ Hij eist ‘Focus op Nederland. Focus op onze eigen grenzen. Focus op gevechtskracht, en niet op bijzaken.’³⁶

Daarnaast is bekend dat taalmodellen snel grijpen naar zinsconstructies waarin ze eerst zeggen wat iets níét is (‘Het is niet X, maar het is Y’). Ook die constructie, door taalkundigen een ‘negatief parallellisme’ genoemd, zien we vaker terug in de AI-spreekteksten. Gemiddeld ruim twee keer zo vaak zelfs.³⁷ In hetzelfde Defensiedebat in maart gebruikt Fatimazhra Belhirch (D66) de stijlfiguur maar liefst veertien keer: ‘Oekraïne verdedigt niet alleen zijn eigen vrijheid, maar ook die van Europa.’ ‘Prioriteit vraagt niet alleen om woorden, maar om duidelijke aansturing en voldoende capaciteit.’ ‘Veiligheid vraagt structurele inzet, niet tijdelijk, maar blijvend.’³⁸

‘Dit is duidelijk een bevestiging van het oordeel van Pangram’, zegt Suzan Verberne, hoogleraar taaltechnologie aan de Universiteit van Leiden. Bovendien laat dit zien dat de teksten niet alleen maar zijn ingekort, of verbeterd voor bijvoorbeeld een spellingscheck, zegt ze. ‘Zo’n stijlverandering krijg je alleen als je AI dus hele stukken van je tekst laat schrijven of herschrijven. Pas dan krijg je al die extra drieslagen.’

De chatbots kiezen ook voor andere woorden, blijkt uit onze analyse. De AI-teksten bevatten significant meer verbindingswoorden als ‘daarom’, ‘juist’, ‘daadwerkelijk’ en ‘tegelijkertijd’.³⁹ ‘Woorden als “tegelijkertijd” zie ik vaak in AI-teksten’, zegt hoogleraar Verberne. ‘Er zit nooit een abrupte overgang in, er moet altijd een signaalwoord bij staan. Ze zijn eigenlijk overgestructureerd.’ In de debatbijdragen waar geen AI aan te pas is gekomen, zien we juist vaker woordjes die menselijkheid verraden zoals: ‘nou’, ‘heel’, ‘eigenlijk’ en ‘natuurlijk’. ⁴⁰

Inhoudelijk valt er in de AI-teksten nog iets op: een zekere leegheid. Er staan wel woorden in een op het eerste oog logische structuur, maar er wordt nauwelijks een boodschap overgebracht. Ook dat is een gevolg van de neiging om teksten zo gestructureerd mogelijk te maken, zegt Verberne. ‘De AI-modellen hebben een neiging om symmetrie toe te voegen, omdat bekend is dat dat mensen dat prettig vinden. Maar als je dat per se wil, dan moet je dus dingen toevoegen die niet per se heel veel inhoud hebben.’ Zo drukken de chatbots het menselijke uit het debat, en krijgen we er teksten vol obligate signaalwoorden en lege metaforen voor terug.

De paus

Die ogenschijnlijk perfecte leegheid is hetgeen waar paus Leo XIV sinds een half jaar de wereld voor waarschuwt. Het hoofd van de katholieke kerk heeft zich in korte tijd ontpopt tot een van de scherpste en misschien wel invloedrijkste criticasters van AI. Eind mei kwam hij met zijn eerste encycliek, een pauselijk visiedocument, waarin hij schreef over ‘safeguarding the human person’ in tijden van artificiële intelligentie.⁴¹

Hij vergelijkt daarin de ontwikkeling van AI met het Bijbelse verhaal over de Toren van Babel, waarin mensen zich gedreven door hoogmoed storten op de bouw van een toren die tot in de hemel moet reiken. ‘Het was een indrukwekkende prestatie: één taal, één technologie, één richting’, schrijft de paus.

In het oorspronkelijke Bijbelse verhaal intervenieert God door de mensen in verschillende tongen te laten spreken, nu vraagt zijn plaatsbekleder op aarde zich af wat er gebeurt wanneer mensen van over de hele wereld massaal op dezelfde manier beginnen te formuleren en te spreken.

Zo zegt de paus in een recente toespraak dat die nieuwe steriele wereld niet eens per se lelijk is en soms zelfs ‘verbazingwekkend verfijnd’, maar het is niet langer meer het resultaat van menselijke worsteling, van eigen intellect of van ambacht. Zijn belangrijkste waarschuwing is deze: tijdens deze AI-revolutie is ‘het grote gevaar niet censuur maar uniformiteit’.

Toen de encycliek eind mei werd gepubliceerd, viel het CDA-leider Henri Bontenbal op dat ‘iedereen ermee bezig was behalve in het seculiere Nederland’. Hij en partijideologen keken er al maanden naar uit. Bontenbal vroeg via katholieke kennissen die ‘dicht op het vuur’ zaten wanneer het zover zou zijn. Zodra hij de datum hoorde, veegde hij preventief zijn agenda leeg. En toen de encycliek eenmaal verscheen appte hij zijn adviseurs: ‘Het is er’.

Urenlang las hij, met naast hem een laptop waarin hij de belangrijkste inzichten en citaten kopieerde. Toen dat allemaal af was verstuurde hij het naar de gehele fractie.

‘Als je het wil samenvatten dan gaat het om: ieder mens telt’, zegt Bontenbal. ‘Daar gaat een mensbeeld achter schuil waarin de mens een creatief wezen is, een sociaal wezen maar ook een politiek dier dat zich in gemeenschappen ontplooit’. AI kan op tal van manieren iets bijdragen aan die menselijke waardigheid door oplossingen te bieden rondom klimaat, energie en zorg. ‘Maar waar de paus ethische vragen bij stelt is: wat doet dit met de politieke gemeenschap waarin wij leven? Blijven we met elkaar in gesprek of vervreemd het ons van elkaar?’

Authenticiteit

Het grootste risico? ‘Verplatting’. De mens moet zich, zoals bij elke technologische omwenteling, actief inspannen om grip te houden op die nieuwe technologie. ‘De tweedeling die je kunt krijgen is tussen mensen die AI gebruiken als tool gebruiken waar ze regie op hebben, en je krijgt mensen die er iets te veel slaaf van worden. Beheers je de technologie of beheerst de technologie jou?’

Zelf weigert Bontenbal AI voor hem te laten formuleren en tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen kreeg hij zelfs complimenten van Pro-leider Jesse Klaver voor de manier waarop hij leest en schrijft. ‘Politici die dat zonder AI doen, zoals de heer Bontenbal, daar heb ik helemaal grote, grote bewondering voor’.⁴²

Bontenbal is inderdaad niet te betrappen op AI-gebruik. Al ligt dat binnen zijn eigen CDA anders. Maar liefst dertien van zijn fractiegenoten hebben zich tenminste één keer vergrepen aan de nieuwe technologie voor hun debatbijdragen. Van de 294 debatten die CDA’ers voerden duikt in vijftien procent AI op. Naast de eerder beschreven Harmen Krul verlaten ook Elles van Ark, Maes van Lanschot en Tijs van den Brink zich meerdere keren op de chatbot. ⁴³

‘Persoonlijk hecht ik erg aan authenticiteit, aan eigen stijl en aan eigen woorden en ik hecht er ook aan dat mijn fractie zo authentiek mogelijk de volksvertegenwoordigende rol kan pakken’, zegt Bontenbal. Tegen AI als researchtool of spellingscheck is hij niet. ‘Maar zeker als het over ideeën zou gaan dan zou ik er echt moeite mee hebben. Ik zou het heel moeilijk vinden als mijn fractieleden zoekopdrachten zouden hanteren als “verzin drie christendemocratische ideeën over het onderwerp X, Y of Z”.’ En als ze dat wel doen? ‘Dan zou ik zeggen: gooi je computer even opzij en denk zelf na’.

De verleiding voor Kamerleden in ‘tijdnood’ naar AI te grijpen ‘begrijpt hij’ al wil hij daar wel een ‘ontmoedigingsbeleid’ op gaan voeren. Er loopt al een gesprek in de fractie. ‘Wij denken na over richtlijnen’.

Bij het verlaten van zijn werkkamer wil Bontenbal nóg iets zeggen, iets dat geldt voor álle politici in het parlement. ‘Je bent niet een mindere volksvertegenwoordiger als je iets minder goed spreekt he?’, zegt hij. ‘Niet alles hoeft vlekkeloos. AI kan een soort perfectie suggereren, maar die bestaat niet. Wij zijn imperfecte mensen en je af en toe verspreken of een zin gebruiken die niet helemaal klopt is geen probleem, dat maakt ons mens’.

Met dank aan Jaco Wilschut en Sofyan El Bouchtili.

Over dit onderzoek

Voor dit onderzoek analyseerden we de spreekteksten in alle plenaire en commissiedebatten tussen 1 januari en 30 september van dit jaar. We kopieerden de eerste bijdrage van elk Kamerlid, zonder eventuele interrupties, en stuurden die geautomatiseerd naar AI-scanner Pangram. Pas als Pangram oordeelde dat de tekst voor meer dan de helft met AI geschreven was, telden we die mee als AI-tekst. In 297 van de 2715 van de spreekteksten was dit geval. Een volledige verantwoording is te vinden bovenaan deze pagina.