Een betrouwbare, Nederlandse test die Covid-19 in enkele minuten kan opsporen moest de Noord-Macedoniër Rodzer Zekirovski uitsluitsel geven. Hij had al vier dagen lang hoge koorts, spierpijn en een droge hoest, maar kon niet getest worden in het ziekenhuis. De Nederlandse test leek een goed alternatief.

Zekirovski, een 44-jarige marktkoopman, kocht de test voor twintig dollar van een lokale kliniek. Hij liet een druppel bloed op de teststrip vallen, wachtte enkele minuten, en haalde opgelucht adem toen op de strip een streepje oplichtte: negatief. ‘We waren zo blij’, zegt zijn vrouw Gjultena. ‘We omhelsden en kusten elkaar allemaal.’

Drie dagen later was Zekirovski dood. Officiële resultaten van het ziekenhuis toonden later dat hij besmet was met SARS-CoV-2, het virus dat Covid-19 veroorzaakt.1 De test had nooit aangeboden mogen worden om een definitieve diagnose te stellen.2

‘Onbetrouwbare tests vormen een groot gevaar voor de volksgezondheid’

Marien de Jonge, onderzoeker RadboudumcTweet dit

Toch heeft het Apeldoornse bedrijf Inzek sinds de uitbraak Covid-19 al ruim anderhalf miljoen3 van deze corona-sneltests verkocht. Het bedrijf belooft dat de tests ‘betrouwbaar’ en ‘zeer accuraat’ binnen tien minuten4 kunnen vaststellen of iemand corona heeft, maar twee onafhankelijke studies tonen aan dat de kans zeer groot is dat de test een verkeerde diagnose5 stelt. Volgens Marien de Jonge, onderzoeker in het Radboudumc die voor Investico de klinische studie van de test bekeek, ontbreken er belangrijke gegevens en zijn de beloftes van Inzek daarom misleidend.6 ‘Onbetrouwbare tests vormen een groot gevaar voor de volksgezondheid’, zegt hij.

Verkrijgbaar in honderd Nederlandse apotheken

De onbetrouwbare tests van het Nederlandse Inzek zijn al in zeker twintig landen7 verkocht, zo blijkt uit onderzoek van platform voor onderzoeksjournalistiek Investico in samenwerking met het journalistencollectief OCCRP voor Trouw. Distributeur Bipharma zegt de tests aan ongeveer vijftien Nederlandse ziekenhuizen en laboratoria en meer dan honderd Nederlandse apotheken te hebben verkocht. Waarvoor ziekenhuizen de tests gebruiken is onbekend, omdat Bipharma niet zegt wie haar klanten zijn.

Lees verder onder kader

Inzek werd opgericht door de van oorsprong Irakese Zeki Hamid. Hij begon in 2009 als distributeur van het Turkse cosmeticamerk Lapitak en met de verkoop van telefoons via royalphones.nl. Kort daarna legde hij zich toe op de verkoop van laboratoriumapparatuur zoals binoculaire microscopen of bloedafnamebuisjes. In 2015 zette Hamid het merk Biozek op, waarmee hij verschillende sneltests verkoopt, variërend van zwangerschaps- en vruchtbaarheidstesten tot tests voor infectieziekten zoals Zika en Covid-19. 

Zeki Hamid’s zoon Mustafa is kwaliteitsmanager bij Inzek en tevens biologieleraar op een middelbare school. 

Overheden en ziekenhuizen in onder meer Spanje, Rusland, Noord-Macedonië, Servië en Benin dachten een betrouwbaar Nederlands product8 te kopen. Inzek adverteert9 de tests als ‘Dutch-made’. Mustafa Hamid, kwaliteitsmanager bij Biozek, zei in een persbericht10 dat ‘de tests zijn ontwikkeld en geproduceerd onder zeer strikte Europese en Nederlandse regelgeving. Deze regelgeving laat geen ruimte voor fouten en zorgt voor een zeer betrouwbaar en veilig product.’

Biozek adverteert met een ‘in Nederland geproduceerde’ Covid-19 test. In werkelijkheid is de test van het Chinese ‘Alltest’ – dat met nagenoeg hetzelfde PR-beeld adverteert – en volgens experts onbetrouwbaar om de ziekte mee op te sporen.

In werkelijkheid zijn de tests niet Nederlands, maar worden ze in China gemaakt, ontdekten Investico en OCCRP. De Chinese fabrikant produceert een identieke test onder haar eigen merknaam, Alltest.11 In een reactie ontkent Inzek dat het de tests als Nederlands aanprijst. ‘Misschien staat er op de website één woordje verkeerd’, zegt hij. Even later is de website aangepast en staat er niet langer dat de tests in Nederland geproduceerd zijn.

Slechter dan een gok

In tegenstelling tot de reguliere coronatests, die in keel- en neusvocht zoeken naar genetisch materiaal van het SARS-CoV-2-virus,12 zoekt deze test naar twee soorten antilichamen in bloed. Bloedonderzoek heeft niet veel zin als je wil weten of je besmettelijk bent, zegt Marien de Jonge van het Radboudumc, die nu onderzoek doet naar antistoffen tegen SARS-CoV-2 in neusvocht. De belofte van Inzek dat de tests in 92,9 procent van de gevallen betrouwbaar zijn, vindt De Jonge13 misleidend. Hij maakt zich vooral zorgen om de groep mensen die geïnfecteerd is waarbij de test zal uitwijzen dat ze geen corona hebben. ‘Zij zullen onterecht met een veilig gevoel de straat op gaan.’

Claire Standley,14 expert infectieziekten aan de Georgetown Universiteit in Washington, noemt de klinische studie ‘rotzooi’. ‘We weten niet of de geteste patiënten in het ziekenhuis lagen, we weten niet of ze willekeurig zijn gekozen, we weten niet of ze milde symptomen hadden. Dat zijn allemaal fundamentele dingen’, zegt Standley tegen OCCRP.

Spaanse universitair onderzoekers ontdekten dat de test in de eerste week nadat iemand klachten krijgt in minder dan de helft van de gevallen een juiste diagnose stelt. De test werkt dan dus nog slechter dan een gok.15 Een van de auteurs van die studie, Juan Cuadros-González, zegt dat de test vier weken na de eerste symptomen veel betrouwbaarder is. ‘Maar dat staat niet op de bijsluiter, en dat is het probleem’, zegt hij tegen OCCRP.

Volgens de Europese Commissie16 en het Outbreak Management Team17 bestaan er momenteel nog geen betrouwbare sneltests.

De eigenaar van het Nederlandse Inzek, Zeki Hamid, weerspreekt18 de bevindingen. ‘Ik heb begrepen dat mijn product meer dan negentig procent betrouwbaar is.’ Hij verwijst naar een onderzoek van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam. Uit navraag blijkt dat ze daar nog bezig zijn met hun onderzoek en nog niets kunnen zeggen over de betrouwbaarheid van de Biozek-tests.19

Zelfregulering

Desondanks kan de test in Nederland ongecontroleerd de markt op. De inspectie controleert enkel tests die direct aan particulieren worden verkocht, terwijl Inzek zegt alleen aan zorgprofessionals te verkopen. ‘Dat is een vorm van zelfregulering. Het is aan de inkopende partij om het product te beoordelen’, zegt Frank Wassenaar van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.20

Maar via tussenpersonen komen de tests wel degelijk bij particulieren terecht. De Nederlandse Maya van der Steenhoven kocht vijftien tests van een vriend die in de medische sector werkt. Hij kon als zorgprofessional de tests bestellen. ‘Ik heb een vriendin en mezelf getest’, zegt Van der Steenhoven. ‘Mijn vriendin was heel ziek geweest, we dachten dat het corona was. Toen zei ik: “dan vind ik het wel leuk om je te testen.”’ Dat is precies wat volgens de inspectie niet mag. ‘Als een fabrikant aan zorgprofessionals levert en die zorgprofessional levert weer aan de klantenkring, dan mag dat niet. Daar houden we toezicht op.’ Of de inspectie Biozek al in de smiezen heeft, wil de woordvoerder niet zeggen.

DJ Erro

In 2017 werd een nieuwe Europese wet aangenomen die bepaalt dat tests zoals die van Biozek enkel nog na strenge controles de markt op mogen. De bestaande wet uit 1998 was al jaren flink verouderd.21 Maar de nieuwe wet wordt pas over twee jaar van kracht. Vanaf dan vallen tests zoals die van Biozek waarschijnlijk in de zwaarste risicocategorie.22

De ‘Nederlandse’ tests worden over de hele wereld verkocht via een opmerkelijk netwerk van tussenpersonen. De Larense DJ Erro Verschoor zorgde dat honderdduizenden testkits naar Indonesië werden verzonden.23 Honderden tests werden verkocht aan het Vaticaan24 via een Italiaanse diplomaat25 die bevriend is met Donald Trump en hem aan Melania Trump introduceerde.26 Een Azerbeidzjaanse stichting die gesteund wordt door de president van dat land27 doneerde tests aan een Franse senator.28 Oud-voetballer Roberto Carlos gaf enkele exemplaren aan de Spaanse politie.29

De tussenhandelaren richten zich op klanten die niet willen of kunnen wachten op een test van de overheid.30 Een Pakistaanse tussenpersoon31 verkoopt de test als ‘je eerste stap naar een veilige heropening na Covid-19.’

De Macedonische kliniek waar marktkoopman Zekirovski de test kocht kreeg die geleverd van het Zwitsers bedrijf Spring Healthcare. Zij hebben de relatie met Inzek inmiddels verbroken. Een consultant van het Zwitserse bedrijf, Wasay Bhatti, zegt dat Inzek hen heeft misleid door te stellen dat de tests in Nederland zijn gemaakt. ‘Het staat zelfs op de doos dat het Nederlands is’, zegt Bhatti.32 ‘Nu hebben we al onze klanten verteld dat het niet in Nederland, maar in China is gemaakt.’

Toen eenmaal werd ontdekt dat de Macedonische Zekirovski wél besmet was met Covid-19, moesten 72 zorgverleners in isolatie, omdat zij Zekirovski in het ziekenhuis zonder beschermingsmiddelen hadden behandeld. Tien van hen werden positief getest33 op het virus.

Een buitenlands lesvliegtuigje landde afgelopen maand op sportvliegveld Teuge, om dozen met Covid-19 tests op te halen die zouden zijn geproduceerd door het Apeldoorns bedrijf Biozek. Ruim een miljoen onbetrouwbare testen, in werkelijkheid afkomstig uit China, zijn door Biozek geëxporteerd Beeld door: Copyright Flight School Teuge

In Oekraïne werken autoriteiten aan een onderzoek naar smokkel van de Inzek-tests. De testkits werden het land ingevoerd in een zeecontainer met kleding, om zo buiten het oog van de douane te blijven.34 Op een klein vliegveld in Teuge vlakbij Apeldoorn is eerder deze maand een vliegtuigje gesignaleerd waar dozen met tests werden ingeladen en naar een onbekende bestemming zijn gevlogen. ‘Ik vond het vreemd’, zegt de vliegtuigspotter die de vracht zag opstijgen.35 ‘Het vliegtuig dat ze gebruikten is een lesvliegtuig,36 dat wordt normaal gesproken niet gebruikt om producten mee te vervoeren.’ Zeki Hamid van Inzek zegt dat de Duitse afnemer een vliegtuig gebruikte, omdat dat sneller gaat dan een auto.37

De douane controleert niet op smokkel van coronatests, zegt een woordvoerder38 in reactie op vragen van Investico. ‘In de huidige wetgeving is er voor zover bekend geen vergunningplicht voor de uitvoer van Covid-19 testen. De douane heeft daar in ieder geval geen taak in.’ Maar dat klopt niet: bedrijven die tests buiten Europa willen exporteren moeten wel degelijk een vergunning39 hebben. Biozek heeft zo’n vergunning aangevraagd bij het Ministerie van Volksgezondheid, waarvan er één is goedgekeurd en een ander in behandeling is.40

Lees hier bijbehorend nieuwsbericht. Dit onderzoek, in samenwerking met OCCRP, verscheen ook in Trouw.

  1. Verslaggeving OCCRP ↩︎
  2. De Wereldgezondheidsorganisatie, de Europese Commissie en het Nederlandse Outbreak Management Team stellen dat er nog geen accurate antilichaamtesten op de markt zijn die gebruikt kunnen worden voor individuele definitieve diagnoses ↩︎
  3. Telefonisch interview Investico met eigenaar van Inzek, Zeki Hamid, op 28 april 2020 ↩︎
  4. Zie website Biozek ↩︎
  5. Een niet-peer-reviewed onderzoek van negen in de handel verkrijgbare snelle tests die begin april zijn uitgebracht, noemde de test van Alltest (dezelfde test als de test van Biozek) de minst effectieve van alle beoordeelde tests: Uit een afzonderlijke niet-peer-reviewed Spaanse studie bleek dat de Alltest in de eerste week minder dan 50% betrouwbaar is en na twee weken 73,9% ↩︎
  6. Telefonisch interview Investico met Marien de Jonge op 24 april 2020 ↩︎
  7. Onder andere in: Zwitserland, Noord-Macedonië, Servië, Indonesië, Vaticaan, Verenigde Staten, Verenigd Koninkrijk, Mexico, Irak, Litouwen, Frankrijk, België, Duitsland, Azerbeidzjan, Rusland, Benin, Spanje, Oekraïne, Pakistan, Somalië, Bulgarije, Italië, Oostenrijk ↩︎
  8. Advertenties bevatten omschrijving Dutch-made ↩︎
  9. Website biozek.com (bezocht op 24 april 2020) ↩︎
  10. Persbericht van Mach-E, 8 april 2020 ↩︎
  11. De klinische studies van Alltest en Inzek zijn identiek; en uit telefoongesprek met eigenaar van Inzek, Zeki Hamid ↩︎
  12. Meest gebruikte test, om te kijken of er genetisch materiaal (RNA) van het virus in neus- of mondholte zit. Met een wattenstaaf wordt een uitstrijkje genomen uit de neus en keel. Lees hier meer (pagina bezocht op 30 april 2020) ↩︎
  13. Telefonisch interview Investico met Marien de Jonge op 24 april 2020 ↩︎
  14. Telefoongesprek OCCRP met Claire Standley, Assistant Research Professor bij het Center for Global Health Science and Security van Georgetown University, op 21 april 2020 ↩︎
  15. De Biozek-test is identiek aan de AllTest. De Spaanse studie gaat over de AllTest. In de eerste 11 dagen testten de onderzoekers een betrouwbaarheid van 47,1%. Zie hier ↩︎
  16. Communication from the Commission - Guidelines on COVID-19 in vitro diagnostic tests and their performance (15 april 2020) en advies n.a.v. 65e OMT COVID-19 (20 april 2020) ↩︎
  17. Advice on the use of point-of-care immunodiagnostic tests for COVID-19 - Scientific Brief (8 april 2020) ↩︎
  18. Telefonisch interview Investico met eigenaar van Inzek, Zeki Hamid, op 28 april 2020 ↩︎
  19. Telefoongesprek Investico met Academisch Medisch Centrum in Amsterdam op 29 april 2020 ↩︎
  20. Telefoongesprek Investico op 21 april 2020 ↩︎
  21. New EU rules to ensure safety of medical devices (5 april 2017) ↩︎
  22. Zie hier ↩︎
  23. Verschenen in Indonesische media. Zie hier en hier ↩︎
  24. Verschenen in Italiaanse media. Zie La Stampa. Ook door een manager van Biozek op LinkedIn geplaatst ↩︎
  25. Zie hier ↩︎
  26. Zie hier ↩︎
  27. Zie hier en hier ↩︎
  28. Telefonisch interview Investico met Nathalie Goulet, april 2020. Lees ook hier en hier ↩︎
  29. Biozek heeft dit gedeeld op Facebook ↩︎
  30. Zie Twitter ↩︎
  31. Zie Twitter ↩︎
  32. Telefoongesprek OCCRP met Spring Healthcare op 29 april 2020 ↩︎
  33. Verslaggeving OCCRP ↩︎
  34. Blijkt uit verslaggeving door collega’s van OCCRP en uit berichtgeving in Oekraïne ↩︎
  35. Column Twee meter is beter, Goof Bakker (26 maart 2020) ↩︎
  36. Uit telefoongesprek Investico met vliegtuigspotter op 22 april 2020 ↩︎
  37. Uit telefonisch interview Investico met eigenaar van Inzek, Zeki Hamid, op 28 april 2020 ↩︎
  38. Uit mail van woordvoerder van de douane aan Investico op 23 april 2020 ↩︎
  39. Zie exportverklaring hier ↩︎
  40. Uit mail van communicatieadviseur van het CIBG aan Investico, waar Farmatec onderdeel van is, op 21 april 2020 ↩︎

Auteurs

54-Investico-07-06-201700996

Karlijn Kuijpers

Karlijn studeerde milieuwetenschappen en criminologie en deed voor SOMO onderzoek naar de relatie tussen bedrijven en landconflicten in …
Profiel-pagina

Michelle Salomons

Michelle Salomons studeerde journalistiek in Utrecht en kunst en politiek aan Goldsmiths University in Londen. Eerder werkte ze als …
Profiel-pagina