‘Een van de reeds aangekondigde onderwerpen is dat we zouden moeten benoemen dat hoofddoeken de emancipatie belemmeren.’¹ Dat mailt een ambtenaar van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) op 5 november 2024 aan collega’s over de brief over emancipatiebeleid.

Dat emancipatiebeleid gaat over de rechten en emancipatie van vrouwen en lhbtiq+-personen; er wordt al maanden gesleuteld aan de contouren ervan. De wens om hoofddoeken te noemen als belemmerend voor emancipatie komt niet vanuit het ministerie zelf, maar van de Zorgminister Fleur Agema (PVV) en Woonminister Mona Keijzer (BBB)². De ambtenaar wil dat niet opnemen omdat het ‘niet waar’, ‘polariserend’ en ‘stigmatiserend’ is. ‘Andere onderwerpen waarover we discussie verwachten liggen grotendeels ook op integratiegebied, in de sfeer van benoemen dat veel problemen met betrekking tot vrouwen/lhbtiq+ worden veroorzaakt door moslims.’

Het is één van de tekenende momenten in de bijna 600 vrijgegeven documenten met mails en enkele appjes tussen ambtenaren rondom de kamerbrief, die Investico opvroeg met een verzoek op de wet open overheid (WOO)³.

De mails gaan niet over het uiteindelijke emancipatiebeleid, maar over de ‘prioriteitenbrief’ waarin de staatssecretaris in grove streken neerzet wat ze van plan is met dat beleid. De tekst bevat geen definitieve beslissingen over verdeling van geld of aandacht, maar desondanks moet het departement maandenlang strijd leveren tot op zinsniveau.⁴ In die strijd probeerden ambtenaren te voorkomen dat emancipatie gebruikt kon worden om Islamitische burgers en mensen met een migratieachtergrond tot doelwit te maken, blijkt uit de documenten.

In september 2025 schreven Investico en De Groene Amsterdammer al dat Kabinet-Schoof het vooruitstrevende Nederlandse emancipatiebeleid uiteindelijk terugbracht tot een lijst met plannen die nauwelijks nieuw of progressief waren⁵. Hierin viel vooral op hoe sterk het taalgebruik veranderde Het woord ‘gender’ kwam net als ‘racisme’ en ‘inclusie’ nauwelijks nog terug. Inhoudelijk focuste de nota zich vooral op veiligheid en arbeidsparticipatie en zelfs daarover stonden er bijna geen nieuwe maatregelen in.

De nu vrijgegeven mails geven een inkijkje in zwaarbevochten symboolpolitiek en taalspelletjes van kabinet-Schoof. ‘In het kader van slecht gedrag benoemen worden toch weer heel consequent alleen moslims eruit gepikt en als bedreiging voor “onze” vrouwen en homo’s geprojecteerd.’⁶

Wars van ‘woke’

VVD’er Mariëlle Paul wordt in juli 2024 Staatssecretaris voor emancipatie onder kabinet-Schoof⁷. Voor de emancipatieambtenaren is het een betrekkelijke zegen⁸. Maar veel anderen in Schoof’s ministersploeg zijn wars van ‘woke’ en hebben een sterke anti-migratieagenda⁹, en het emancipatiebeleid moet langs hen allemaal¹⁰. Dus hoewel Paul hart lijkt te hebben voor de zaak, daalt bij ambtenaren al snel het besef in dat ze vooral moeten redden wat er te redden valt¹¹.

Op 21 augustus sturen de ambtenaren een eerste versie naar Paul. Een van hen schrijft daarover: ‘ik heb het woord “gender” zoveel mogelijk vermeden.’¹²

Het lijkt de tactiek van de ambtenaren: meebewegen in taalwensen, zonder te veel schade te doen aan de inhoud of bepaalde groepen weg te zetten. Een ambtenaar mailt dat het ‘key’ is om het ‘in VVD/Kab.Schoof-Speak te krijgen’¹³.

Toch maken ze zich ook al snel zorgen over de inhoud. Een ambtenaar mailt dat het belangrijk is dat ‘schadelijke praktijken’ (zoals eergerelateerd geweld, huwelijksdwang en genitale verminking) niet ‘geframed wordt als zijnde “gepleegd vanuit religie” of gekoppeld wordt aan etniciteit¹⁴,’ en waarschuwt een ander dat er te weinig aandacht is voor de rol die mannen spelen waardoort de brief dreigt bij te dragen aan het ‘voorzetten van stereotypen over vrouwen die gered moeten worden (door de overheid)’.¹⁵

In weer een nieuwe versie krabbelt Paul in de zijlijn: ‘3x gender is een rode lap voor sommigen’. Het gaat over de zin: ‘Er is in onze samenleving geen plaats voor geweld en discriminatie op basis van seksuele gerichtheid, geslachtskenmerken, gender, genderidentiteit en genderexpressie.’¹⁶ De opsomming wijzigt later naar ‘van vrouwen of Ihbtiq+ personen.’¹⁷ In de uiteindelijke brief zijn ook die uit de zin gehaald en staat er enkel nog ‘er is geen plaats voor geweld en discriminatie.’¹⁸

Het is opvallend hoe vaak de teksten heen-en-weer gaan. De hoge ambtenaren van verschillende ministeries overleggen meerdere keren over de brief.¹⁹ De planning wordt meerdere malen opgeschoven.²⁰ ‘We zijn inmiddels aan versie 6 van de brief bezig, waarbij we veel nieuw commentaar hebben gekregen op eerder goedgekeurde zinnen.’²¹

Bewapend met cijfers en argumenten

Uiteindelijk zijn de ambtenaren het eens. Het is begin oktober²² en nu begint het moeilijkste deel: de goedkeuring krijgen van andere bewindspersonen. Op 22 oktober buigen zij zich formeel voor het eerst over de brief.²³ Ambtenaren verwachten dat Paul strijd moet leveren met een aantal van hen. ‘Als BBB wil dat mensen met een islamitische achtergrond genoemd worden of mensen met niet-Nederlandse achtergrond. Kan op grond van cijfers dus niet zo gezegd worden.’ ²⁴

Staatssecretaris Paul wordt de ochtend van het overleg bewapend met cijfers en en argumenten: Nee, moslims zijn voor zover bekend geen uitschieter als het aankomt op lagere lhbtiq+-acceptatie onder religieuze personen, en nee, migratieachtergrond is geen doorslaggevende factor in het daderprofiel van femicides. Een mailer geeft ook mee dat ‘juist onder gesloten gemeenschappen de acceptatie van lhbtiq+ aan het stijgen is.’²⁵

Wanneer de ambtenaren de volgende dag hun mailbox openen, lezen ze: ‘Er is nog géén instemming’. ‘Verschillende bewindslieden zien graag nog wat aanpassingen in de tekst.’²⁶ Die verzoeken tot aanpassingen komen vooral vanuit Agema en Keijzer, zo blijkt uit meerdere documenten met wijzigingen die nog met hen moeten worden afgestemd.²⁷ Ook staatssecretaris Participatie en Integratie Jurgen Nobel wordt vaak genoemd, al is dat vergeleken met de twee vicepremiers meer voor de hand liggend voor het onderwerp emancipatie.

De gevraagde aanpassingen gaan bijvoorbeeld over ‘het minder uitgesproken’ opsommen van ‘lesbische, homoseksuele, biseksuele, transgender en queer personen’; zij worden een voetnoot.²⁸ Ook wordt nu een motie²⁹ van JA21-fractievoorzitter Joost Eerdmans, die vraagt om uitgebreider onderzoek naar de oorzaken en daders van discriminatie en geweld tegen de lhbtq+-gemeenschap, expliciet genoemd. Ambtenaren overwogen dit eerder al om ‘Eerdmans te vriend houden’³⁰, en voegen nu “migratieachtergrond” in de tekst toe bij de ‘opsomming factoren’ van het onderzoek.³¹

In de nieuwste versie staat verder: ‘Mensen die uit angst voor de reacties van islamitische mannen niet meer zichtbaar durven zijn.’ Op het departement is dat ‘slikken’, schrijven meerdere ambtenaren in hun mails naar elkaar. ‘Dit is waarschijnlijk wel de concreetheid waar naar gevraagd wordt, “het beestje bij de naam noemen”’, schrijft er een beduusd. Twee van hen noemen de wijzigingen ‘stigmatiserend’. Volgens deze ambtenaren worden ‘heel consequent alleen moslims eruit gepikt en als bedreiging voor “onze” vrouwen en homo’s geprojecteerd, zonder dat daar een feitelijke basis voor is.’³²

‘Geen goed gevoel bij’

Gedurende het weekend begint het geweten toch te knagen. Op maandag besluiten de ambtenaren de staatssecretaris te mailen: ‘Hoewel we vrijdag met de collega’s een oplossing hebben gevonden voor het invoegen van een tekst over de veiligheid van lhbtiq+ mensen en de islam, hebben we er na het weekend geen goed gevoel bij.’ Ze leggen uit dat ze de het punt stigmatiserend en polariserend vinden, zeker omdat andere ‘signalen’ over lhbtiq+-veiligheid niet in de brief worden genoemd, zoals ‘witte mannen op het platteland of bepaalde streng gereformeerde groepen in Katwijk en Volendam’. Paul mailt terug: ‘Dag. Ik deel het gevoel. Laten we ‘Islamitische mannen’ verwijderen.’³³

Ook de hoofddoekdiscussie laait nu op.³⁴ Ook hier zijn het Agema en Keijzer die vragen om hoofddoeken te benoemen als probleem voor emancipatie, maar de ambtenaren slaan inmiddels een fellere toon aan.³⁵ Een hoofddoek dragen is niet schadelijk voor de emancipatie van vrouwen, maar hoofddoekdragende vrouwen zijn juist een groep die extra te maken krijgt met discriminatie, zo luidt hun betoog. ‘Als het kabinet nu de hoofddoek gaat problematiseren of gaat benoemen als teken van ongeëmancipeerdheid, zal dit alleen maar toenemen.’³⁶ De ambtenaren winnen deze strijd: in de uiteindelijke brief wordt de hoofddoek niet expliciet genoemd.³⁷

De regeerperiode van kabinet-Schoof fungeerde volgens hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Leiden Kutsal Yesilkagit als een ’stress-test’ voor de relatie tussen ambtenaren en bewindspersonen. ‘Onder Schoof zag je op meerdere dossiers dat de ideologie van de politiek tegenover de expertise van ambtenaren kwam te staan.’

Bij deze emancipatiebrief is sprake van wat Yesilkagit ‘functionele politisering’ noemt: ‘Ambtenaren denken mee met de politieke krachten waarin hun bewindspersoon zit. Bijvoorbeeld door bepaalde taal al aan te passen.’ Het is daarin aan ambtenaren zelf om te bedenken waar ze de grens trekken. ‘Wanneer is iets tegen de wet, of onwaar?’

Het is volgens Yesilkagit ook ongebruikelijk dat de vicepremiers zich op dit niveau met het beleid bemoeien. ‘In Nederland is het de bedoeling dat bewindspersonen zich niet bemoeien met de portefeuilles van collega’s. Als het hoog oploopt, kan de minister-president ingrijpen, maar Schoof was een zwakke minister-president, en dus hadden de vicepremiers vrijer spel.’³⁸

‘Eenzijdig beeld op emancipatie’

Voormalig minister Agema laat in een reactie weten dat ze voornamelijk vanuit haar rol als vicepremier handelde. ‘De vicepremiers hadden tot taak om van de stukken die op de agenda kwamen (…) te inventariseren of die gedragen konden worden door de fracties in de Tweede Kamer, los van wat een vicepremier persoonlijk ergens van vindt.’ Ze zegt dat ze al vrij snel concludeerde dat de brief niet door de PVV gesteund kon worden, ‘vanwege een eenzijdig beeld op emancipatie. Dat vond ik zonde want een gezamenlijke, evenwichtige lijn leek mij wel mogelijk.’

Over wat er precies over de emancipatiebrief besproken is wil ze inhoudelijk weinig zeggen: ‘Het is strafbaar om uit de ministerraad te lekken. Daarnaast is het ook niet mijn karakter om dat te doen.’³⁹

Voormalig minister Keijzer was niet bereikbaar voor commentaar.

Voormalig staatssecretaris Paul wil niet inhoudelijk reageren op de mails. Over haar tijd in kabinet-Schoof zegt ze: ‘Het was een unieke politieke realiteit. Ik wilde niet als een Don Quichot aan het werk gaan, maar kijken naar wat mogelijk was in die realiteit. De emancipatienota is daar de weerslag van.’⁴⁰

Op de ochtend van de ministerraad van 15 november maakt Paul zich op voor een felle discussie, maar de beslissende vergadering loopt anders dan verwacht. Staatssecretaris Nora Achahbar (NSC) kondigt aan uit het kabinet te stappen, vanwege ‘polariserende omgangsvormen’.⁴¹ De raad wordt onderbroken en pas laat op de avond afgerond.⁴² Bijna alle agendapunten schuiven door naar de volgende raad, behalve de emancipatienota.⁴³

Om 23:05 uur ‘s avonds ontvangt een ambtenaar het verlossende woord via een appje van Paul: ‘En! We hebben net nog op mijn verzoek de emancipatiebrief in de MR vastgesteld. Die mag uit. Maandagochtend zo vroeg mogelijk’.⁴⁴

Premier Schoof geeft iets voor middernacht een persconferentie over de ontspoorde ministerraadsvergadering en het vertrek van Achahbar. Volgens de premier hebben bewindspersonen er “alle vertrouwen in dat er in de fracties en in het kabinet geen sprake was of is van racisme.”⁴⁵