Ongeoorloofde lozingen

Industrie in de knel door Europese waterregels

Nieuws

Tata, Dow en Shell riskeren rechtszaeken met giflozingen

De watervergunningen van zeker 12 bedrijven zijn in strijd met Europese waterregels. Deze bedrijven, waaronder staalproducent Tata Steel en chemiereus Dow Chemical, lozen giftige stoffen in wateren die nu al veel te sterk vervuild zijn. Experts waarschuwen dat hun vergunningen kwetsbaar zijn: ‘Dit gaat geheid in de rechtszaal komen.’

Waterkwaliteit is de nieuwe stikstofcrisis. Deskundigen waarschuwen al een poosje dat Nederland opnieuw ‘op slot’ gaat als het de Europese doelen voor schoner water niet haalt. De industrie gaat daar als eerste last van krijgen, omdat veel lozingsvergunningen niet stroken met de eisen van de Kaderrichtlijn Water, zo blijkt uit onderzoek van Platform Investico, in samenwerking met het Financieele Dagblad, mede voor Trouw.

Tenminste twaalf grote bedrijven hebben verplichte milieu-onderzoeken niet gedaan of , hebben een verouderde vergunning, of voldoen niet aan de toets naar de waterkwaliteit, die ondanks lozingen op peil moet blijven. Burgers en milieugroepen kunnen daar nu al bezwaar tegen maken, en de vergunningen uiteindelijk bij de rechter aanvechten.

Investico vergaarde openbare informatie over waterkwaliteit, uitstootgegevens van bedrijven en tientallen lozingsvergunningen. Zo loost Tata Steel in IJmuiden zoveel kwik in het Noordzeekanaal dat de waterkwaliteit hier achteruit gaat. Dow Chemical in Terneuzen loost te veel zink op de Westerschelde, het Rotterdamse verfbedrijf Tronox te veel kwik op de Nieuwe Waterweg. De drie bedrijven kregen toch een vergunning van Rijkswaterstaat.

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

Loze vergunningen

De vergunning voor Tata is volgens Rijkswaterstaat niet in strijd met de Europese regels, omdat de staalproducent geen normen zou overschrijden, hoewel Tata zelf erkent dat het te veel kwik loost. Dow kreeg de vergunning omdat het weliswaar te veel zink loost, maar daarbij water bespaart; zou het bedrijf dat niet doen, dan zou de zinkverontreiniging mogelijk zodanig zijn verdund dat hij aan de normen voldoet.

Bij de Rotterdamse raffinaderij van BP (arseen), het Twentse chemiebedrijf KLK Kolb (zink), gelatinebedrijf Trobas uit Dongen en suikerbedrijf Cosun Beets Company bij Dinteloord (beiden stikstof en fosfor) is de verplichte immissietoets naar mogelijke verslechtering van de waterkwaliteit nooit uitgevoerd. Bij zetmeelproducent Cargill (zink) in Sas van Gent is die toets niet goed uitgevoerd.

De vergunningen van de Shell-raffinaderij en olie-overslagbedrijf VPR Energy in de Rotterdamse haven, de Amsterdamse afvalverwerker AEB en de Groningse zoutfabriek Nedmag (allemaal kwik-uitstoters) zijn achterhaald doordat de normen intussen zijn aangescherpt. In dat geval moet Rijkswaterstaat de vergunning opnieuw toetsen, zegt de Utrechtse hoogleraar omgevingsrecht Frank Groothuijse.

Voor de bedrijven geldt net als in de stikstofcrisis dat “de ruimte om nog een klein beetje extra te vervuilen als het ware op is”, zegt de Utrechtse hoogleraar nationaal en Europees waterrecht Marleen van Rijswick. De overheid heeft de naderende nieuwe crisis over zichzelf en de bedrijven afgeroepen door de slechte waterkwaliteit lang te negeren, vindt zij.

De twaalf bedrijven vormen het topje van de ijsberg. Investico verzamelde informatie uit de databanken voor waterkwaliteit (het Waterkwaliteitsportaal) en voor lozingen van afvalwater (de Emissieregistratie), die zijn gebaseerd op gegevens die bedrijven zelf doorgeven. Als een bedrijf iets loost wat niet is vergund, zoals Chemours recentelijk deed, staat dat niet in de databanken. De landbouw is de grootste watervervuiler, door uitspoeling van meststoffen en bestrijdingsmiddelen, maar dit geldt niet als lozing.

Daarnaast lozen veel bedrijven hun afvalwater doorgaans op het riool, waarna het bij de rioolwaterzuivering terecht komt. De Omgevingsdiensten verlenen hiervoor de vergunning, maar kampen al jaren met tekorten om hier ook toezicht op te houden. Zo kon het Venlose bedrijf Claessen Tankcleaning jarenlang ongemerkt benzeen via het riool lozen op de Maas. Het milieuschandaal kwam deze zomer door onderzoek van NRC aan het licht.

De Kaderrichtlijn Water stamt uit 2000, en stelt dat de kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater in Europa in 2015 ‘in een goede toestand’ moet verkeren. Lidstaten hadden de mogelijkheid om die einddatum twee keer met zes jaar uit te stellen en Nederland heeft dat ook gedaan: in 2027 moet het Nederlandse water dus aan de KRW-doelen voldoen.

Speurwerk

Gif lozen met goedkeuring van de overheid

In 2019 stond Nederland op zijn kop: er ging een streep door alle vergunningen van veehouders en bouwprojecten

Luister de aflevering

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

Nederlandse industrie in de knel door Europese waterregels

In de EU geldt al veertien jaar een verbod op verslechtering van de waterkwaliteit. Toch lozen grote Nederlandse bedrijven nog steeds vervuilende stoffen.

‘Zo blauw als de Middellandse Zee, maar ik zou er niet in zwemmen. Het is zo zout, je kunt er nog net niet overheen lopen.’ Bert Jan Bruning1 wijst naar een 20 meter breed bassin onder ons, gevuld met hemelsblauw water. De ijzeren leuningen die we vasthouden en de trappen waar we overheen lopen, zijn wit uitgeslagen door het zout. De zoutaanslag op het fabrieksterrein is zo hardnekkig dat alle deuren en trappen om de paar jaar volledig moeten worden vervangen.

Bruning is directeur van magnesiumfabriek Nedmag, in het Groningse Veendam. Op 1600 meter diep zitten daar magnesiumzouten in de bodem, die Nedmag oppompt. Het zout verkoopt Nedmag aan de voedingsindustrie, maar het bedrijf maakt er bijvoorbeeld ook vuurvaste stenen voor hoogovens van. Om het zout te wassen gebruikt Nedmag een enorme hoeveelheid water: ruim 2 miljard liter per jaar2. Het water stroomt vervolgens weg via de zogenoemde ‘Veenkoloniale Afvalwaterleiding’, een grote pijp die 60 kilometer verderop uitmondt in de Eems-Dollard.

Het afvalwater van Nedmag bevat flinke hoeveelheden van de zware metalen arseen en kwik3. ‘Arseen zit al in het water dat we uit het kanaal oppompen’, zegt Bruning, ‘en kwik zit in onze grondstoffen.’ Maar in de Eems-Dollard zit, net als in de hele Waddenzee, al te veel arseen en kwik, en in principe mag er dan niets meer bij. Bruning zegt dat Nedmag volledig volgens de vergunning handelt, maar sinds het bedrijf vijftien jaar geleden die vergunning kreeg is de milieu-impact van de lozing niet goed onderzocht. Dat maakt Nedmag’s operaties kwetsbaar: het zou kunnen dat de vergunning wordt aangevochten.

Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland

Steun ons

Een rechtszaak aangespannen door een milieugroep draaide in 2019 het land op slot. Toen oordeelde de Raad van State dat het Nederlandse stikstofbeleid in strijd was met de Europese natuurbeschermingswetten. De zaak, gestart door Johan Vollenbroek van milieuclub MOB, zette een streep door de vergunningen van veehouders en bouwprojecten. Nederland dreigt nu nog wat verder op slot te gaan. Dit keer niet vanwege stikstofuitstoot, maar door watervervuilling.

Bijna geen enkel4 stukje water in Nederland voldoet namelijk aan de Europese regels voor waterkwaliteit, de Kaderrichtlijn Water (KRW) die opmerkelijk genoeg als sinds 2000 van kracht is. Vanaf 2027 kan Nederland boetes 5verwachten van de Europese Commissie, maar nu al kunnen milieugroepen of burgers rechtszaken aanspannen om lozingen van bedrijven stil te leggen. Dit kan grote gevolgen hebben voor de vergunningen van bedrijven die dicht bij het water opereren, en dat zijn er in Nederland nogal wat.

Demissionair minister Harbers van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) probeert de gemoederen te kalmeren: ‘De mogelijke consequenties rondom vergunningverlening en projecten lijken minder groot dan in het stikstofdossier’, schreef hij eerder dit jaar aan de Tweede Kamer6. Maar hoeveel bedrijven of projecten dan wél in de problemen komen, daar kan het ministerie ‘geen inschatting’7 van geven.

Platform Investico maakte die inschatting wel. In samenwerking met Het Financieele Dagblad, mede voor Trouw en de Groene Amsterdammer, brachten we voor het eerst in kaart welke bestaande bedrijven juridische problemen kunnen krijgen door hun waterverontreiniging. De vergunningen van 12 van Nederlands grootste industriële bedrijven blijken niet in de haak omdat hun lozingen de milieukwaliteit verslechteren8, verplichte milieu-onderzoeken niet of niet goed gedaan zijn9, of omdat de vergunningen sterk verouderd10 zijn. Staalproducent Tata Steel in IJmuiden bijvoorbeeld, net als chemiebedrijf Dow in Zeeuws-Vlaanderen en de Shell-raffinaderij in de Rotterdamse haven.

Experts11 zijn vooral kritisch op Rijkswaterstaat, dat volgens hen te langzaam is met het op orde brengen van de vergunningen. Traag overheidsbeleid zorgt er daarnaast al decennia voor dat de landbouw het water te veel blijft vervuilen. Maar omdat de Europese regels in landbouwvergunningen geen rol spelen, zullen boeren niet snel in de rechtszaal moeten verschijnen.

‘Chef Mossel’, zo staat Marjolein de Hart bekend bij haar collega’s van Wageningen Marine Research. Voorzichtig maar routinematig laat de onderzoeker vanaf de Julianasluisbrug12 in Gouda acht rode netjes mosselen in het bruine water van de Hollandsche IJssel zakken. Niet tot op de bodem, want dan eten de krabbetjes ze op. Op haar knieën bindt De Hart het touw aan het hekwerk en hangt er een geplastificeerd kaartje aan: ‘Laten hangen a.u.b., milieuonderzoek voor Rijkswaterstaat.’

Over zes weken komt ze de mosselen weer ophalen. ‘In het laboratorium malen we ze met een soort staafmixer tot een grijs papje.’ Ook vissen uit de omgeving worden vermalen, en vervolgens meet De Hart de hoeveelheid schadelijke stoffen zoals kwik en dioxines. ‘In het water zijn die stoffen slechts aanwezig in nanogrammen, een miljardste van een gram’, zegt ze. In een mossel, die dag en nacht water filtert om aan z’n eten te komen, hopen de stoffen op tot hogere concentraties. Zo kunnen zelfs kleine hoeveelheden kwik al schadelijk zijn voor waterdieren, en voor wie die waterdieren eet13.

De metingen aan mosselen zijn een klein onderdeel van de controle of Nederland voldoet aan de Kaderrichtlijn Water, de Europese regels voor waterkwaliteit. Meer dan 70014 ‘waterlichamen’ worden jaarlijks beoordeeld: polders, kanalen, beken, rivieren en stukken zee. Enerzijds moeten allerlei ecologische kenmerken op orde zijn: in al die wateren moeten bijvoorbeeld voldoende algen, watervlooien en vissen voorkomen. Aan de andere kant zijn er ruim 100 chemische stoffen waarvan de concentratie niet te hoog mag zijn, en dan staan meer recente chemische probleemstoffen zoals als de meeste PFAS-verbindingen nog niet eens op de lijst.

De metingen wijzen uit: geen enkel van de ruim 700 Nederlandse wateren voldoet momenteel aan de eisen. Vanaf 2027 kan de Europese Commissie boetes opleggen als Nederland de waterdoelen dan nog steeds niet haalt. Die kunnen oplopen tot 80 miljoen euro per jaar, schatten experts15. Dat is slecht voor de Nederlandse reputatie in Europa, maar er is nog een ander, groter risico: burgers en milieuorganisaties kunnen bij het waterschap of Rijkswaterstaat eisen dat de vergunningen van bedrijven worden aangepast of ingetrokken als bedrijfsactiviteiten de waterkwaliteit verslechteren. En die procedures kunnen nu al worden aangespannen, die hoeven niet te wachten tot 2027.

Verspreide vergunningen

‘Daar zien we de hoogovens. Die draaien 24 uur per zag, ze gaan nooit uit.’ Persvoorlichter Martin van de Velde wijst16 uit het raam naar de rokende torens op het enorme industrieterrein van Tata Steel. In de Hoogovens worden ijzererts en kolen verhit, om zo vloeibaar ijzer te maken, waar Tata grote plakken staal van maakt. In die grondstoffen komen arseen en kwik voor. Weliswaar in kleine hoeveelheden, maar omdat Tata miljoenen17 tonnen staal produceert, loost het bedrijf jaarlijks flinke hoeveelheden van deze zware metalen.

We zitten in een vergaderkamer in een van de kantoorgebouwen van Tata om het over die lozing te hebben. Volgens de Europese waterregels mag een bedrijf geen vergunning krijgen voor een lozing die de waterkwaliteit verslechtert. Investico wilde daarom onderzoeken voor welke bedrijven dat geldt.

De lozingen van grote bedrijven zijn openbaar en worden bijgehouden door het RIVM in de zogenoemde Emissieregistratie18. Die gegevens konden we vergelijken met de jaarlijkse metingen van de waterkwaliteit19. Zo identificeerden we de bedrijven die stoffen lozen in wateren waar die stoffen volgens de Europese normen nu al te veel voorkomen, en waarvan Rijkswaterstaat en de waterschappen denken dat die problemen ook niet snel zullen zijn opgelost (zie platform-investico.nl voor een volledige onderzoeksverantwoording).

Een daarvan is dus Tata Steel. Er stroomt arseen en kwik uit hun pijp het Noordzeekanaal in, en dat bevat al meer arseen en kwik dan van Europa mag. In principe is zo’n lozing dus niet toegestaan, maar er is een uitweg. Als Tata kan aantonen dat de waterkwaliteit door de lozing niet verder verslechtert, dan kan Rijkswaterstaat alsnog een vergunning geven. Daarvoor is een standaardonderzoek ontwikkeld, de zogenoemde 'immissietoets'20. Die houdt rekening met de specifieke eigenschappen van de lozing, de grootte van het water, en de verontreiniging die al in het water zit.

Om uit te vinden of die procedures goed zijn uitgevoerd vroeg Investico de vergunningen en immissietoetsen van bedrijven op die stoffen lozen in wateren waar al te veel van die stoffen in voorkomen. Die vergunningen blijken niet bepaald geordend in een la te liggen. Ze liggen verspreid bij Rijkswaterstaat, waterschappen en omgevingsdiensten. Zeker Rijkswaterstaat heeft soms maanden nodig om de vergunningen en milieu-onderzoeken van lozende bedrijven te delen, terwijl die informatie in principe openbaar moet zijn.

Loze vergunningen

We zijn bij Tata op kantoor om naar de immissietoets te kijken: een stapel papier ligt voor ons klaar. De verplichte toets blijkt pas heel recent21 voor het volledige complex uitgevoerd, terwijl het bedrijf wel jarenlang vergunningen voor lozingen kreeg van Rijkswaterstaat22. De conclusie van het onderzoek is helder: ‘De immissietoets voldoet niet voor kwik.’ Toch grijpt Rijkswaterstaat niet in: Tata mag onverminderd kwik blijven lozen23.

De vergunningen van 12 andere bedrijven blijken eveneens niet in de haak24. Zo slaagt ook chemiebedrijf Dow uit Terneuzen niet voor de immissietoets. Het bedrijf loost grote hoeveelheden zink in de Westerschelde, terwijl daar al te veel zink in het water zit. Toch krijgt Dow een vergunning van Rijkswaterstaat, zolang het bedrijf ‘onderzoekt’ hoe die hoeveelheid kan worden verminderd. Dat geldt ook voor de kwiklozing van verfbedrijf Tronox 25Pigments, in de Rotterdamse haven. Uit de immissietoets blijkt in 2021 dat die het milieu schaadt, maar Rijkswaterstaat paste de vergunningen niet aan. Bij 9 bedrijven is de immissietoets te lang geleden, onvolledig, of überhaupt nooit uitgevoerd. Dat geldt bijvoorbeeld voor olieraffinaderij BP in de Rotterdamse haven, net als voor de Zeeuwse vestiging van voedselfabrikant Cargill, en de Groningse zoutfabriek Nedmag, de grootste kwik-uitstoter van Nederland (zie kader voor reacties bedrijven).

Ten slotte blijkt een aantal vergunningen verouderd. Die van BP26 stamt uit 1995 en ook Shell27 kreeg bijvoorbeeld in 2009 een vergunning voor het lozen van kwik in de Nieuwe Maas. Maar in 2016 werd de milieunorm voor kwik scherp naar beneden bijgesteld28. Het is sterk de vraag of Shell de benodigde milieutoetsen nog zou halen, maar Rijkswaterstaat heeft in de tussentijd nooit een nieuwe toets gedaan29. Dit geldt bijvoorbeeld ook voor de Amsterdamse afvalverwerker AEB30.

Rijkswaterstaat stelt in een reactie dat de vergunningen wél in overeenstemming zijn met de Europese waterregels. Terwijl Tata Steel zelf zegt dat ze niet voldoet aan de immissietoets, zegt Rijkswaterstaat toch dat er ‘geen reden is om te denken dat niet aan de immissietoets wordt voldaan’. Ook dat Dow te veel zink mag blijven lozen mits het die uitstoot ‘onderzoekt’, zou volgens de Europese regels zijn31.

Rijkswaterstaat concludeerde in een eigen onderzoek32 in 2019 al dat driekwart van alle vergunningen op de korte of middellange termijn moet worden aangepast. Toch zegt de dienst dat het ‘geen beleid’ is om vergunningen opnieuw te toetsen als er in de tussentijd strengere normen worden ingevoerd33. In algemene zin zegt Rijkswaterstaat wel dat vergunningen die in het verleden niet volgens de Europese regels zijn verleend, kwetsbaar kunnen zijn voor rechtszaken. ‘Of dergelijke rechtszaken ook succesvol zullen zijn, valt nu echter niet te zeggen.’

De waterschappen Vechtstromen34 en Brabantse Delta35 geven wel toe dat er bij de vergunningen van chemisch bedrijf KLK Kolb en voedselbedrijven Cosun Beets Company en Trobas Gelatine onterecht geen immissietoetsen zijn uitgevoerd. Die vergunningen moeten worden herzien.

Mogelijke rechtsgang

‘Dit gaat geheid in de rechtszaal komen’, zegt hoogleraar nationaal en Europees omgevingsrecht Frank Groothuijse36 wanneer we hem de resultaten van ons onderzoek voorleggen. Burgers of milieugroepen kunnen bij Rijkswaterstaat of het waterschap een verzoek indienen om de vergunning strenger te maken, legt hij uit. En als dat niet succesvol blijft, dan kunnen ze naar de rechter stappen. ‘Als een lozing de waterkwaliteit significant verslechtert, kan de rechter Rijkswaterstaat dwingen om de vergunning aan te passen. Tenzij Rijkswaterstaat of het waterschap kan aantonen dat de concentratie van die stof op een andere manier onder de norm kan worden gebracht.’

‘Als een bedrijf de immissietoets niet haalt, dan moet een vergunning voor een nieuwe lozing daarom in principe worden geweigerd’, zegt hij. Milieugroepen zullen daarom sterk staan in procedures tegen bedrijven als Dow en Tata. En ook als een bestaande vergunning is verouderd en verplichte milieutoetsen niet zijn uitgevoerd, dan is die kwetsbaarder. ‘De wet eist dat vergunningen actueel zijn, zeker als de norm tussendoor strenger is geworden.’

Ook zijn collega Marleen van Rijswick, hoogleraar Europees en nationaal waterrecht, hamert op die actualiseringsplicht. ‘Vergunningen voor het lozen van gevaarlijke stoffen moet je elke vier jaar opnieuw bekijken.’ En ook zij zegt dat de vergunningen van bedrijven die de verplichte immissietoets niet hebben gehaald, of waar die niet is uitgevoerd, kwetsbaar zijn. Dat probleem is bovendien niet nieuw, zegt ze: ‘Rijkswaterstaat had dit allang in kaart moeten brengen.’

‘Dit zijn allemaal bedrijven waartegen iemand een kansrijke zaak zou kunnen aanspannen’, zegt jurist en waterexpert Simon Handgraaf die MOB-voorman Johan Vollenbroek geregeld van advies voorziet. Handgraaf voorziet bovendien nog veel meer rechtszaken in de toekomst. Dat heeft te maken met een maas in de Nederlandse regelgeving, zegt hij, waardoor veel bedrijven vooralsnog buiten schot blijven. Een lozing is toegestaan als deze het water niet verslechtert, dus als deze een beetje minder vies is dan het water zelf. ‘Dus hoe viezer het water, hoe meer een bedrijf daarin mag lozen’, zegt Handgraaf. ‘Maar zo halen we de doelen natuurlijk nooit.’

De lozingen die wij konden onderzoeken vormen dan ook het topje van de ijsberg. Zo worden bij lozing van kleinere bedrijven de Europese waterregels vaak niet eens meegenomen37. De problemen zullen daarnaast groot zijn voor bedrijven die in en om het water een nieuw project starten en daar een vergunning voor aanvragen. Zo vreest belangenvereniging Bouwend Nederland na stikstof en PFAS voor een ‘nieuw drama38’. De Vereniging van Waterbouwers maakt zich zorgen over dijkversterkingen en nieuwe bruggen39. ‘Klimaatadaptief bouwen komt hiermee in gevaar.’

Terwijl de verantwoordelijkheid voor de industrie verdeeld ligt over waterschappen, omgevingsdiensten en Rijkswaterstaat, en die diensten dikwijls hun eigen administratie niet op orde hebben, is de landelijk politiek de afgelopen twintig jaar wel degelijk heel druk geweest met de waterregels. Al leefde in Den Haag niet zoveel bezorgdheid om vervuiling door de industrie; daar ging de aandacht vanaf het begin af aan vooral uit naar de landbouw.

Te vroeg rijk gerekend

‘We zouden die vieze Fransen en Walen eens aanspreken en aan het werk zetten. Daarom wilde Nederland destijds Europese waterregels.’ Ecoloog Bas van der Wal40 moet glimlachen als hij aan die tijd rond de eeuwwisseling terugdenkt. Hij werkt al ruim 25 jaar voor STOWA, het wetenschappelijk adviesbureau van de waterschappen en was destijds betrokken bij het opstellen van de waterdoelen voor Nederland. Wandelend langs het Valkenburgse Meer in de buurt van Leiden waar hij in zijn vrije tijd graag fietst, blikt hij terug. Het meer is een toevluchtsoord voor trek- en weidevogels -we zien onder meer Canadese ganzen met hun jongen-, maar op deze zonnige dag ook veel zwemmende kinderen. Nederland klaagt vaak over verontreiniging uit het buitenland, zegt hij: ‘Dan hoor je altijd dat we het “afvoerputje van Europa” zijn.’

Dat was ook niet zonder reden: in de jaren 80 en 90 kwam ook heel veel watervervuiling de grens over drijven. In Frankrijk werd zoveel zout in de Maas geloosd dat zelfs de tuinders in het Westland er last van hadden41, en in Wallonië stroomde het rioolwater ongezuiverd de rivieren in. Tijdens het Nederlandse voorzitterschap van de EU in 1997 pleitten premier Wim Kok en minister van Buitenlandse Zaken Hans van Mierlo42 voor Europese regels over de waterkwaliteit. Met succes: in december 2000 lag daar de Kaderrichtlijn Water43. Alle Europese lidstaten kregen drie jaar de tijd44 om de regels vast te leggen in hun eigen wetten, maar Nederland had geen haast, zegt ecoloog Van der Wal. ‘Wij hadden ons watersysteem allang op orde, dachten we: wij hadden de waterschappen.’

In 2003 blijkt het tegenovergestelde. Onderzoekers van de Wageningen Universiteit publiceren een rapport45 over de impact van de nieuwe waterregels op de landbouw46. Het document staat vol met rode kaartjes van Nederland. Zelfs met een laag ambitieniveau zou een derde van de landbouw niet mogelijk zijn, vanwege de uitstoot van mest en pesticiden.

‘Na de publicatie van ons rapport ontstond er veel gedoe’, zegt zoetwaterecoloog en mede-auteur Piet Verdonschot47. Nu werd duidelijk dat het grote invloed kon hebben op de samenleving in het algemeen, en de landbouw in het bijzonder. ‘Wij, vanuit Wageningen nota bene, toonden aan dat de landbouw veruit de grootste speler was in het hele waterkwaliteitsprobleem. Het ministerie vroeg ons daarna nooit meer om vervolgonderzoek te doen.’

‘Voor de buitenwereld kwam dat hard binnen, maar bij LTO waren we achter de schermen allang begonnen met lobbyen’, zegt Geart Benedictus. Hij zat tussen 2003 en 2006 in het bestuur van de landbouwlobby als portefeuillehouder Water. Benedictus is van oorsprong veearts, en zat later namens het CDA in de Friese Provinciale Staten en de Eerste Kamer. Bij hem thuis in Joure48 bladert hij door de archiefstukken die hij uit zijn LTO-tijd nog heeft.

‘Wij vonden dat al die ecologen met veel te vergaande plannen bezig waren’, zegt hij, wijzend op een interne LTO-notitie uit 2003. Dus zijn we erop gaan hameren dat er geen generieke normen voor de landbouw zouden komen, maar alles op gebiedsniveau beoordeeld zou worden. Normen die per gebied anders zijn worden eerder afgezwakt’ Twee begrippen kwamen steeds terug, zegt hij: ‘Haalbaar en betaalbaar. 'De staatssecretaris was van de VVD, dus je snijdt die kreten daarop toe.’

Investico werkt altijd samen met andere media. Zo versterken we de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Lees meer over ons

In 2004 komt staatssecretaris, Melanie Schultz van Haegen met nieuwe plannen voor het invoeren van de Kaderrichtlijn Water. De nieuwe regels moeten leiden tot ‘haalbare en betaalbare doelen’, schrijft ze49. Nederland kiest daarbij voor een ‘pragmatische aanpak’, zal ‘optimaal’ gebruikmaken van uitzonderingen50, en alle mogelijkheden voor uitstel benutten. De wet wordt in juli 2004 aangenomen, waarna de Nederlandse aanpak in regionale organisaties51 verder werd opgetuigd.

‘We hadden ook allemaal mensen die die overleggen in de gaten hielden’, zegt Benedictus terwijl hij een A4’tje over de tafel schuift. In een keurige tabel staan de namen van LTO-medewerkers en de verantwoordelijke regionale bestuurders en ambtenaren, compleet met telefoonnummers. ‘We hebben er heel veel mensen en denkkracht tegenaan gezet.’ En met succes, vindt hij: ‘Er zijn geen generieke normen aan de landbouw opgelegd.’

Wanbeleid van waterkwaliteit

In 2007 neemt de Tweede Kamer een motie52 aan van de SGP, VVD, CDA en PVV die de regering verzoekt om de landbouw geen extra lasten op te leggen als gevolg van de invoering van de Kaderrichtlijn Water. In het eerste kabinet Rutte bezuinigt staatssecretaris Henk Bleker 600 miljoen op natuurbeleid53, waaronder op het invoeren van de KRW-regels54.

‘En sindsdien zegt de regering steeds dat we met nieuwe maatregelen er wel zullen komen’, zegt Guus Beugelink55. Hij werkte lang bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en schreef verschillende rapporten56 over hoe Nederland de doelen voor waterkwaliteit niet zou halen. ‘De minister heeft nu weer een nieuw Impulsprogramma aangekondigd, maar we zijn al 14 jaar bezig. Ik zou zeggen: kijk naar de cijfers.’

Die liegen inderdaad niet. In bijna 200 wateren worden de normen voor stikstof en fosfaat overtreden, en in meer dan 200 wateren komen te veel bestrijdingsmiddelen voor57. Je kunt de Bollenstreek en het Westland zo aanwijzen op de waterkaart, omdat er te veel middelen in het water voorkomen die vooral voor bloemen of kassen worden gebruikt58.

Toch lopen boeren niet zoveel risico om in de rechtszaal te belanden als de grote bedrijven die afvalwater lozen. Het afspoelen van water met daarin te veel mestresten of bestrijdingsmiddelen geldt namelijk juridisch gezien niet als ‘lozing’. Een boer hoeft daar dus ook geen vergunning voor aan te vragen, waardoor milieugroepen ook niets hebben om aan te vechten.

‘Niet alles kan overal’

En zo is na 13 jaar VVD-kabinetten niet de landbouw, maar het grootbedrijf waarschijnlijk het eerste slachtoffer van de Kaderrichtlijn Water. ‘Nederland was altijd het gidsland voor ons, maar het is schrikken dat het bij jullie ook zo slecht gaat’, zegt Isabelle Larmuseau59. De Belgische advocate is expert op het gebied van milieurecht en spande zaken aan tegen grote PFAS-lozers in België en Nederland. ‘Als de overheid toestaat dat bestaande bedrijven het milieu vervuilen, raakt daarmee de ruimte voor nieuwe, schonere, bedrijven op, zegt ze. ‘Milieuwetten niet handhaven is funest voor innovatie.’

Waterkwaliteit is de zoveelste grens waar Nederland de afgelopen jaren tegenaan loopt. Het blijkt enorm ingewikkeld om intensieve veehouderij, zware industrie en bijna 18 miljoen mensen te herbergen, en tegelijkertijd het water schoon te houden. En net als bij stikstof, klimaatverandering, en het vollopen van het elektriciteitsnet60 heeft de overheid te lang gedaan alsof de problemen wel zouden verdwijnen. ‘Niet alles kan overal’, schreef Johan Remkes61 over de stikstofcrisis, maar een discussie over wat we waar dan wel willen, wordt nauwelijks gevoerd. En als burgers of milieugroepen het gevoel hebben dat ze de overheid daar niet in kunnen vertrouwen, zoeken ze hun heil in de rechtszaal. Johan Vollenbroek heeft de eerste procedures al aangespannen62, zijn milieuclub zoekt momenteel mensen met juridische kennis van de Europese waterregels63.


  1. Investico bezocht Nedmag en sprak met Bert Jan Bruning op 5 september 2023. 

  2. Op 8 september liet Nedmag Investico weten dat het bedrijf jaarlijks ongeveer twee miljard liter water gebruikt 

  3. Het bedrijf loost ieder jaar 4.81kg kwik en 11.20kg arseen, blijkt uit data die Nedmag zelf doorgeeft aan de [Emissieregistratie]{.underline}. Alle bedrijven die lozen boven een bepaalde drempelwaarde, moeten jaarlijks hun uitstoot doorgeven aan de Emissieregistratie. 

  4. Geen enkel van de 739 waterlichamen voldoet momenteel. In 8 waterlichamen is het vrijwel zeker dat de toestand in 2027 wordt gehaald. Deze data komt van het [Waterkwaliteitsportaal]{.underline} van het Informatiehuis Water. 

  5. Dit blijkt onder meer uit een [rapport]{.underline} van Ecorys. 

  6. Als [antwoord]{.underline} op de vragen van de leden Minhas en Van Campen (beiden VVD) aan de Ministers van Infrastructuur en Waterstaat, van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en voor Natuur en Stikstof over het bericht «Schoon water is in Nederland nog ver weg» (ingezonden 23 maart 2022). 

  7. Minister Mark Harbers van IenW in de [vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat]{.underline} op 7 juni 2023. 

  8. Tata Steel, haalt de immissietoets niet voor kwik, Dow, immissietoets faalt voor zink, Tronox, immissietoets slaagt niet voor kwik. 

  9. Cargill onjuiste immissietoets, KLK Kolb geen immissietoets voor zink, Trobas, geen immissietoets voor stikstof en fosfor, BP geen immissietoets arseen, Suiker Unie geen immissietoets voor stikstof en fosfor. 

  10. VPR Energy verouderde immissietoets uit 2013 (de regels voor kwik zijn strenger sinds 2016),

    AEB verouderde immissietoets voor kwik uit 2013, Shell verouderde recente immissietoets kwik, Nedmag verouderde immissietoets voor arseen en kwik uit 2008. 

  11. Waterexperts Marleen van Rijswick en Frank Groothuijse 

  12. Investico was erbij toen het experiment werd uitgevoerd op 4 september 2023. 

  13. Een mens mag volgens het EFSA 1,3 microgram kwik per kilogram lichaamsgewicht innemen, zie onderaan pagina twee van [dit rapport]{.underline}

  14. Er zijn 743 waterlichamen voor de KRW. 

  15. Dit op basis van een [rapport]{.underline} van Ecorys, zie pagina 21. 

  16. Investico bezocht Tata Steel op 14 september 2023. 

  17. Tata Steel in IJmuiden produceert en levert jaarlijks meer dan 7 miljoen ton, staat op de [website]{.underline} 

  18. De [Emissieregistratie]{.underline} is een samenwerking tussen verschillende instituten, onder regie van het RIVM. Deze databank bevat de emissies naar lucht, water en bodem van de meest vervuilende bedrijven van Nederland. 

  19. Terug te vinden via het [waterkwaliteitsportaal]{.underline} van het Informatiehuis Water 

  20. De uitwerking van deze toets staat beschreven in het [Handboek Immissietoets]{.underline}

  21. Volgens Tata zelf is de immissietoets in april 2023 uitgevoerd. 

  22. Tata heeft verschillende bedrijfseenheden die elk een eigen vergunning hebben. In totaal heeft Tata zeventien lozingsvergunningen. In verschillende vergunningen staat dat er een immissietoets moet gebeuren en “Rijkswaterstaat en Tata daarover in gesprek zijn.” Dat is het geval in bijvoorbeeld de vergunningen van de Kooks en Gasfabriek (2021), de warmwalserij (2020) en de Site Facilities Waste Management (2017). Maar die verplichte milieuonderzoeken zijn volgens Tata nooit uitgevoerd. 

  23. Rijkswaterstaat claimt dat de immissietoets die Tata Steel op eigen initiatief heeft gedaan niet geldig is voor de huidige lozingssituatie, maar voor een fictieve lozing wanneer Tata een extra zuiveringsstap zou invoeren. Dit wordt tegengesproken door Tata zelf, zowel toen Investico bij Tata op bezoek was op 5 september, als in mailwisseling op 5 oktober. 

  24. Dit zijn: Tronox, Dow, Tata Steel, AEB, VPR Energies, Shell, BP, Cargill Benelux Bv, KLK Kolb Specialties, Trobas Gelatine, Nedmag, Cosun Beet Company. 

  25. De vergunning van Tronox werd in 2021 herzien, en de immissietoets voor kwik blijkt niet te voldoen, zegt RWS. “Daarom moet de lozing van kwik worden teruggebracht. Voor kwik is derhalve een onderzoekverplichting met bijbehorende implementatie van maatregelen opgenomen in de aankomende revisievergunning, om de emissie te van kwik reduceren en zo aan de KRW toets te gaan voldoen”, schreef RWS op 2 oktober 2023 via mail. 

  26. Daarover zegt Rijkswaterstaat: “In het dossier is geen immissietoets voor arseen aanwezig. Het betreft een oude vergunning (1995). Deze wordt op dit moment door het project “Inhaalslag bezien watervergunningen” bezien en wanneer daar aanleiding voor is ook herzien.” 

  27. Bij de vergunningaanvraag door Shell is in 2009 wel een immissietoets uitgevoerd, maar Rijkswaterstaat bevestigt dat dit sinds de invoering van de nieuwe kwiknorm niet is gedaan. Rijkswaterstaat stelt momenteel wordt onderzocht of de vergunning van Shell moet worden aangepast: ‘De resultaten van het bezien geven aanleiding om de vergunning te herzien/actualiseren.’ 

  28. Niet langer 0.7 microgram/L, maar wel 0.7 nanogram/L, duizend keer strenger. 

  29. Bevestigd door RWS op 2 oktober 2023 via mail. 

  30. De meest recente immissietoets dateert van 2013. Sindsdien is de norm voor kwik duizend keer strenger, toch is de lozing van AEB nooit opnieuw getoetst. In 2023 verlengde Rijkswaterstaat de vergunning van het bedrijf met achttien maanden, zonder de immissietoets uit te voeren. Het Ministerie van I&W laat Investico schriftelijk weten: “In die verlenging is de vergunning niet opnieuw beoordeeld en is dus geen rekening gehouden met de inmiddels aangescherpte kwiknormen. Er is gekozen om dit te zien als overgangsperiode tot medio 2025, wanneer AEB bedrijfsprocessen zal hebben aangepast en de lozing zelf ook wijzigt.” 

  31. Over DOW zegt het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat dat “door een significante drinkwaterbesparing door Dow Chemical, als bij-effect een concentratieverhoging van de zinklozing optrad. Daartoe heeft RWS begin dit jaar een vergunningvoorschrift gesteld, op grond waarvan binnen vijf jaar de lozing van zink gestopt moet zijn of worden teruggebracht in een mate die aan de immissietoets voldoet. Een dergelijke overgangstermijn om een bestaande lozing binnen de KRW-normen te brengen is gerechtvaardigd, mede om de drinkwaterbesparing niet ineens teniet te doen.” 

  32. Zie Rijkswaterstaat WVL, [“Pilot bezien watervergunningen”]{.underline}, 11 juli 2019 

  33. “Sinds 1 januari 2016 gelden andere normen, het is geen beleid om de bestaande lozing opnieuw ambtshalve te toetsen”, Rijkswaterstaat in antwoorden op vragen aan Investico en het Financieele Dag in een mail van 29 september 2023. Vergunningen voor de lozing van zwartelijststoffen zoals kwik moeten elke vier jaar bezien worden ([art. 6.2 Waterregeling]{.underline}), geeft de dienst zelf wel toe. 

  34. Waterschap Vechstromen zegt daarover: ‘Het klopt dat destijds geen immissietoets is uitgevoerd voor zink’. Met de wetenschap van nu en gezien de jurisprudentie van de afgelopen jaren had dit uitgevoerd moeten worden. We zijn ons bewust dat ons vergunningenbestand nog niet geheel KRW-proof is. De komende jaren zetten wij ons in om ons vergunningenbestand wel KRW-proof te krijgen. In dit traject zal ook de vergunning van KLK Kolb worden meegenomen. 

  35. Op dit moment voldoet de vergunning van Trobas niet aan de huidige kaders voor KRW. Het is dus noodzakelijk dat er een actualisatie van die vergunning plaatsvindt. Het stond al op de planning om het vergunningenbestand te actualiseren. De gesprekken met Cosun over actualisatie zijn volgens het waterschap al ‘lopende’. 

  36. Gedurende het onderzoek interviewde Investico meermaals Frank Groothuijse. 

  37. Bedrijven die op het riool lozen moeten een vergunning aanvragen bij de Omgevingsdienst, maar omdat die geen rekening hoeven te houden met de Kaderrichtlijn Water, blijft onzichtbaar wat het effect hiervan is op de waterkwaliteit. 

  38. In gesprek tussen beleidsadviseur van Bouwend Nederland Martijn Verwoerd en Investico. Bouwend Nederland [onderzocht]{.underline} samen met Witteveen Bos wat de mogelijke gevolgen van de Europese waterregels voor bouwprojecten zijn. 

  39. Volgens een [bericht]{.underline} op de website 

  40. Investico interviewde Bas van der Wal op 16 augustus 2023. 

  41. Kalimijnen / Geen rechter kon de lozingen stoppen, [Trouw]{.underline}, 29 juni 2006. 

  42. Dit staat in dit [rapport]{.underline} van TU Delft 

  43. De wet is [hier]{.underline} te vinden. 

  44. Zie [brief]{.underline} van de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat aan de Tweede Kamer, 23 april 2004: “Uiterlijk 22 december 2003 had de richtlijn in de nationale wetgeving verankerd moeten zijn." 

  45. Dit is het zogenoemde [Aquarein-rapport]{.underline}

  46. In het rapport werden ook de gevolgen voor natuur, landschap, recreatie en

    visserij onderzocht. 

  47. Investico videobelde met Piet Verdonschot op 9 augustus 2023. 

  48. Investico bezocht Benedictus bij hem thuis in Joure op 4 september 2023. 

  49. De volledige zin is: “De insteek van de regering is realistisch en pragmatisch: implementatie van de richtlijn moet leiden tot haalbare en betaalbare doelen”. 

  50. In haar brief schrijft Schultz: “De KRW biedt de mogelijkheid voor differentiatie van doelen en maatregelen, bijvoorbeeld door deze kwetsbare gebieden als aparte waterlichamen te benoemen. Om tot haalbare doelen te komen, zal Nederland deze mogelijkheid optimaal benutten”. 

  51. Rijkswaterstaat maakt met provincies, waterschappen en gemeenten de [Stroomgebiedbeheerplannen]{.underline} 

  52. [Motie]{.underline} van het lid van der Vlies, voorgesteld 28 juni 2007. 

  53. [Rapport]{.underline} van PBL: De praktijk van vernieuwingen in het provinciaal natuurbeleid. 

  54. Zie ook [PBL]{.underline}

  55. Guus Beugelink in een interview met Investico op 25 juli 2023. 

  56. Onder andere: [Bezuinigingen belemmeren verdere verbetering waterkwaliteit]{.underline} voor PBL, november 2012 en [Kwaliteit voor later: ex ante evaluatie Kaderrichtlijn Water 2008]{.underline}, voor PBL, juni 2008 

  57. Mest en bestrijdingsmiddelen zorgen voor waterverontreiniging in bijna 400 Nederlandse wateren, blijkt uit cijfers verzameld door het eerder genoemde Informatiehuis Water. 

  58. Het gaat om esfenvaleraat en carbendazim. 

  59. Isabelle Larmuseau in een interview met Investico op 8 september 2023 

  60. Zie eerder [onderzoek]{.underline} van Investico. 

  61. [Eindadvies van het Adviescollege Stikstofproblematiek over een structurele aanpak van stikstof op lange termijn]{.underline}, 08 juni 2020 door 

  62. Vollenbroek gebruikte de Europese waterregels om de bouw van een [yoghurtfabriek]{.underline} aan te vechten. Ook zette hij juridische stappen om de overheid te dwingen de waterkwaliteit in de [Waddenzee]{.underline} te verbeteren. 

  63. Dit [tweette]{.underline} Johan Vollenbroek op 24 augustus 2023. 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend