De anti-abortusbeweging in Nederland

De stille successen van conservatief-christelijk rechts

Haarlem, 24 februari 2021. Anti-abortusdemonstranten van Donum Domini protesteren bij de abortuskliniek Beahuis & Bloemenhove. Beeld door: Olaf Kraak / ANP

Nieuws

Pro-lifebeweging zet vrouwen tijdens abortus aan tot gevaarlijke ‘spijtpil’

Vrouwen die een abortus ondergaan door het slikken van een abortuspil, worden door anti-abortusactivisten overgehaald om die behandeling met spoed ongedaan te maken door het slikken van een medisch riskante ‘spijtpil’. Anti-abortusdemonstranten bij abortusklinieken proberen vrouwen ter plekke over te halen, of door te verwijzen naar de evangelische organisatie ‘Er is Hulp’. Een huisartsenpraktijk op Urk schrijft de recepten vervolgens uit.

Dat blijkt uit onderzoek van Platform voor onderzoeksjournalistiek Investico voor De Groene Amsterdammer. Het gebruik van de anti-abortuspil wordt vrijwel unaniem afgewezen door apothekers en artsen. Apothekersvereniging KNMP noemt de verstrekking ‘schandalig’.

Het gebruikte medicijn, met het vrouwelijke geslachtshormoon progesteron, is niet geregistreerd als abortuspilstopper, zegt het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen. De behandeling kan volgens het College ernstig effect hebben op zowel de vrouw als haar foetus.

Omstreden spijtpil overgewaaid uit de VS

De ‘spijtpil’ wordt aangeboden vanuit de pro-lifebeweging, die ernstige bezwaren heeft tegen abortus. De toepassing is overgewaaid vanuit de Verenigde Staten, waar de pil eveneens omstreden is. Een studie naar de pil eind 2019 van de universiteit van Californië werd voortijdig afgebroken vanwege de medische risico’s voor de deelnemende vrouwen.

In Nederland wordt de pil vooral gepropageerd door de evangelische stichting ‘Schreeuw om Leven’ en daaraan verbonden hulplijn ‘Er is hulp’. Volgens een van de activisten is nog onlangs zeker één vrouw bij een abortuskliniek overtuigd om de abortuspilstopper te nemen.

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

Huisartsenpraktijk de Steenbank op Urk schrijft de pil jaarlijks uit aan ongeveer vijftien vrouwen, blijkt uit een verklaring van de betrokken huisarts Peter Hildering. Volgens hem is het gebruik medisch verantwoord en doen zich geen complicaties voor. Hildering overleed onlangs aan de gevolgen van Covid-19.

Ook ‘Er is Hulp’ houdt vol dat het niet onverantwoord is om vrouwen ‘met spijt’ aan een adres te helpen waar ze de abortuspilstopper voorgeschreven kunnen krijgen. Na het overlijden van de Urker huisarts is dat voorschrijven wel moeilijker geworden, zegt woordvoerder Chris Develing. Het aanbod om vrouwen te helpen is volgens hem om die reden onlangs van de website gehaald. De actiegroep zoekt volgens hem een nieuwe arts om het middel voorgeschreven te krijgen.

De Urker huisartsenpraktijk schreef de omstreden medicatie ook voor na het overlijden van Hildering, blijkt uit het Investico-onderzoek. Een redacteur die zich telefonisch voordeed als vrouw-met-spijt, kreeg het recept zonder veel vragen; ook al kende de huisarts haar niet en werd niet geïnformeerd naar eventueel ander medicijngebruik of medische geschiedenis. Van bedenktijd was evenmin sprake: een half uur na het telefonisch consult kon de anti-abortuspil via de apotheek worden afgehaald.

De praktijk schreef het recept voor op naam van de inmiddels overleden huisarts. Dat is strafbaar, zegt Annemieke Horikx van de apothekersvereniging. ‘Niemand, ook geen arts, mag voorschrijven onder de naam van een andere arts.’ Waarnemend huisarts Wilco Bloed op Urk wil geen vragen over de handelswijze beantwoorden.

Veel vrijheid voor artsen in voorschrijven geneesmiddelen

Volgens de Apothekersvereniging betreft het voorschrijven van de pil in feite een overdosis progesteron. ‘Dit is zonder goed onderzoek geen middel dat zomaar in het veld op deze vrouwen losgelaten mag worden.’

Huisartsen hebben veel vrijheid in het voorschrijven van geneesmiddelen, ook voor toepassingen die niet standaard zijn. Het ‘off-label’ voorschrijven, zonder gedegen klinische studie, is toegestaan wanneer uit de praktijk voldoende bewijs komt dat het middel helpt en het ‘voor de patiënt op dat moment de best denkbare behandeling is’, aldus de richtlijn van het Nederlands Huisartsen Genootschap. Het Genootschap heeft echter nog nooit van de abortuspilstopper gehoord, zegt de woordvoerder, ook niet als ‘off label’ toepassing.

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd van het ministerie van VWS wijst het voorschrijven af: ‘Op dit moment is er geen aanleiding om het ‘off-label’ gebruik hiervan toe te staan’. Aanwijzingen dat de pil op grotere schaal dan via de evangelische hulpverleners en Urker huisartsenpraktijk wordt voorgeschreven, heeft de dienst niet. Voor het uitschrijven op andermans naam ‘kan de Inspectie overwegen aangifte te doen’, aldus de woordvoerder.

Speurwerk

De Nederlandse anti-abortus lobby

Undercover als ‘vrouw met spijt’: in Speurwerk vertellen Investico-onderzoekers over de successen van conservatief-christelijk rechts - en hoe ze daar onderzoek naar deden

Luister de aflevering

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

De stille successen van conservatief-christelijk rechts

Haarlem, 24 februari 2021. Anti-abortusdemonstranten van Donum Domini protesteren bij de abortuskliniek Beahuis & Bloemenhove. Beeld door: Olaf Kraak / ANP

Christelijke partijen en organisaties boeken steeds meer succes in hun strijd tegen abortus. En daar maken ze, heel strategisch, niet te veel ophef over.

‘Ik kom een pil ophalen,’ zegt Aimee tegen de assistent in de Haagse apotheek. Ze noemt haar naam en geboortedatum. De medewerker loopt naar achter en komt even later terug met een papieren zakje. Driemaal daags twee pillen is het voorschrift van de huisarts. ‘Gedurende veertien dagen, en u moet ze vaginaal inbrengen.’ Aimee vraagt of de arts heeft vermeld waarvóór het recept is bedoeld. ‘Nee, dat staat er niet bij,’ zegt de assistent. Het zijn pillen met het vrouwelijke geslachtshormoon progesteron. ‘Er zit trouwens ook geen verwijsbrief bij, zie ik nu. Zullen we de bijwerkingen nog even doornemen?’

Is het echt zo makkelijk? Gisteren nam Aimee een eerste abortuspil om haar zwangerschap af te breken. In de twijfel die haar kort daarna overviel, was één telefoontje naar een hulplijn genoeg om die in gang gezette abortus weer terug te draaien. Via een kleine christelijke hulporganisatie schreef een huisarts haar de progesteron voor. Buiten de apotheek haalt Aimee de bijsluiter uit het doosje. Daaruit blijkt dat de huisarts haar twee keer de maximaal toegestane dosering heeft voorgeschreven.

Ondergrondse strijd tegen abortus

Het christelijk geloof in Nederland dooft langzaam uit. De Protestantse Kerk verliest gemiddeld 150 leden1 per dag. Het aantal Nederlanders dat zichzelf christelijk noemt zakte naar ruim een derde van de bevolking en ook daarvan komt een groot deel nauwelijks meer in de kerk.2 Één op de vijf kerken heeft inmiddels een andere bestemming gekregen.3 In de Tweede Kamer blijven de drie christelijke partijen samen steken op achttien procent van de zetels; een schamele minderheid.

Gert-Jan Segers, lijsttrekker van de ChristenUnie, zegt zichzelf als christen een minderheid te voelen in eigen land.4 In het regeerakkoord werden naast LHBTI’ers óók christenen als kwetsbare groep benoemd.5 Net als SGP en CDA vindt de ChristenUnie dat de wereldwijde vervolging en onderdrukking van christenen wordt verzwegen.6 Belangrijke speerpunten van het geloof, zoals een verbod op abortus of euthanasie, zijn volgens lijsttrekker van de SGP Kees van der Staaij ‘taboeonderwerpen’ geworden voor progressief links, die als voldongen feit moeten worden aangenomen. Dat er überhaupt gediscussieerd wordt over zaken als abortus, is te danken aan een kleine groep volhardende demonstranten die bij de deur van de abortuskliniek aandacht vragen voor de ‘rechten van het ongeboren kind.’

Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland

Steun ons

Maar dat beeld van onmacht in de marge is onjuist, blijkt uit onderzoek van Platform voor de onderzoeksjournalistiek Investico voor De Groene Amsterdammer. We spraken met kopstukken en voetsoldaten uit de anti-abortusbeweging, volgden hun internationale netwerk en plozen initiatiefwetten uit. Wetten die in Nederland voorzichtig maar gestaag knagen aan het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen, en het recht van de foetus hoger op de politieke agenda duwen. En we stuitten op een haast ondergrondse strijd die wordt gevoerd om vrouwen te bewegen hun abortus ongedaan te maken. Christelijke activisten kunnen bij dat alles rekenen op buitenlandse fondsen, politiek geschoolde strategen, een leger aan vrijwilligers en een internationaal netwerk van juristen.

 Verdrukt en gemarginaliseerd; dat is het beeld dat de christelijke minderheid graag over zichzelf schetst, en progressief Nederland gelooft maar al te graag dat ze zich ophouden in de kantlijn. Maar conservatief christelijk rechts in Nederland boekt in stilte wel degelijk successen, blijkt uit ons onderzoek. Een belangrijk onderdeel van dat succes is dat daar niet teveel ophef over wordt gemaakt.

‘Pro-life is springlevend, dankzij u’

‘Welkom bij de Mars voor het Leven 2020, alweer de 28e keer dat we samenkomen voor het ongeboren leven. Dit jaar lopen we niet met tienduizenden door een stad, maar zijn we hier in het klein.’ Zo’n twintig mensen staan buiten in de kou, om ‘Schreeuw om Leven’-woordvoerder Chris Develing heen. ‘Pro-life is springlevend. Dankzij u, dankzij de SGP en de ChristenUnie die in de politiek de nek uitsteken voor ons en natuurlijk dankzij de Here God, die alles overziet, die alles leidt.’

Vanwege COVID wordt een gedeelte van het programma vandaag digitaal uitgezonden vanuit Nieuwspoort, via de zogenoemde Pro-Livestream.7 Een onherkenbaar in beeld gebrachte ‘vrouw met reformatorische achtergrond’ betuigt met vervormde stem spijt over haar abortus. Volgens Amsterdamse advocaat Don Ceder, de eerste zwarte ChristenUnie-fractievoorzitter in de Amsterdamse gemeenteraad en nummer vier op de landelijke kieslijst, kan het lijken ‘alsof iemand een weloverwogen keuze maakt.’ Maar het zou volgens hem goed kunnen dat iemand in werkelijkheid onder druk gezet wordt door ‘een partner, ex-partner, een ouder of de abortusarts zelf.’ Hulpverlener Arianne Vroegindeweij wijdt verder uit over de ‘gevolgen van abortus’: ‘angst, paniek, alcoholisme, nachtmerries, overal kinderen horen huilen, niet meer tegen de aanblik van een zwangere buik kunnen.’

Buiten, naast de Haagse Hofvijver, staat Tineke. Net als veel andere ‘Schreeuw om Leven’-vrijwilligers is Tineke ‘waker’ geweest. Wakers ‘informeren’ vrouwen voor de ingang van abortusklinieken over mogelijke alternatieven voor een abortus met flyers, informatieboekjes en ‘plastic foetussen’. Maar het waken werd Tineke na verloop van tijd emotioneel te zwaar, vertelt ze. Nu is ze vooral betrokken achter de schermen. Het gesprek wordt even onderbroken door een man met een witte cowboyhoed die tegen Tineke zegt dat wij, onbekende journalisten, voor de geheime dienst werken. ‘Hij komt’ staat op zijn hoed. ‘Eerst stond er “Jezus komt”,’ vertrouwt hij ons toe, ‘maar dan zijn minder mensen bereid het gesprek aan te gaan’. ‘Amen’, zegt Tineke.

Buiten staat ook Hendrika, coördinator van de wakers. Wekelijks ontvangt ze nieuwe aanmeldingen, vertelt ze. Daarnaast is ze bestuurder van de paarse ‘Er-is-Hulp’-bus van Schreeuw om Leven waarmee ze dikwijls bij klinieken staat. Hendrika ‘informeert’ daar over de alternatieven voor abortus, bijvoorbeeld het nemen van een spijtpil. Hendrika noemt het de ‘abortuspilstopper’, een pil die je na de eerste abortuspil neemt als je spijt krijgt van je zwangerschapsafbreking. ‘Ze knallen dat hormoon erin en dan krijgt de baby echt een oppepper.’ En: ‘De kinderen zijn daarna altijd gezond.’ Met een glimlach vertelt ze8 dat er recent nog een vrouw is geweest, uit Irak of Iran, dat weet ze niet meer, die nauwelijks Nederlands sprak. Ze is door een waker overtuigd bij de kliniek om de abortuspilstopper te nemen en is nu nog steeds zwanger.

Spijtpil

Toen Aimee koos voor een medicinale abortus, net als ruim achtduizend Nederlanders per jaar, moest ze een aantal stappen doorlopen. Eerst een gesprek bij de Haagse abortuskliniek, toen vijf dagen bedenktijd, waarna ze de eerste abortuspil innam in de kliniek. Die eerste pil stopt de aanmaak van het hormoon progesteron, waardoor het embryo door de baarmoeder wordt afgestoten. De tweede serie pillen, 48 uur later, wekken weeën op waardoor de vrucht wordt afgedreven.9 De ‘abortuspilstopper’ die ze na het telefoontje met de christelijke hulpverleners ophaalt bij de apotheek in Den Haag, zou de werking van de eerste abortuspil tegengaan en ervoor zorgen dat het embryo zich weer in de baarmoeder nestelt. Daarom moet deze spijtpil zo snel mogelijk na de eerste abortuspil ingenomen worden.

De hulplijn van de spijtpil bracht haar direct in contact met een haar onbekende huisartsenpraktijk. Die kent haar medische geschiedenis niet, en de huisarts zelf kreeg ze niet te spreken. Desondanks werd meteen een spijtpil voorgeschreven. Nog geen twee uur na het telefoontje staat ze met die pil in haar hand.

Neutraal gezicht

Dertig jaar geleden riepen de felste abortusactivisten nog ‘babymoordenaars’, maar inmiddels is een groot deel van de anti-abortusbeweging overgegaan op een zachter ogende aanpak en heeft ze zichzelf omgedoopt10 tot ‘pro-life’. Als het even kan, zet de beweging alleen al in de naam een neutraal gezicht op. Zo is er de ‘Nederlandse Patiënten Vereniging’ (NPV)11, die net als andere patiëntenverenigingen subsidie ontvangt,12 en regelmatig aanschuift bij medisch-ethische adviestafels.13 ‘Onze wetenschappelijke afdeling leest zich een slag in de rondte, we hebben heel veel kennis in huis op dat gebied’ vertelt voorzitter Diederik van Dijk14 trots. Maar aan welke ziekte lijden de patiënt-leden van Van Dijks patiëntenvereniging? Een antwoord vinden we op de website. ‘Het leven is een gave van de schepper zelf: de NPV komt op voor het mensenleven’. 

Als SGP-senator15 met een uitvoerig politiek netwerk komt Van Dijk makkelijk aan tafel: ‘Het is eigenlijk een ons-kent-ons-wereldje. Formeel zet het ministerie een openbare uitnodiging uit en kan iedereen intekenen. In de praktijk wordt er even een telefoontje gepleegd en worden wij vaak gevraagd; we zijn op medisch-ethisch terrein een bekende partner.’ 

Aan het feit dat de NPV niet omwille van patiëntenbelangen, maar eigenlijk als religieuze organisatie aan tafel komt zitten, neemt schijnbaar niemand aanstoot. Het ministerie van Volksgezondheid erkent dat de NPV ‘strikt genomen’ niet voldoet aan de subsidiecriteria voor patiëntenverenigingen, maar, zo zegt een woordvoerder, er is ‘coulance’ toegepast omdat de NPV al ‘van oudsher’ subsidie krijgt.16 De tolerantie jegens ideologische organisaties werkt overigens niet twee kanten op. Toen het ministerie van Volksgezondheid het Humanistisch Verbond vroeg de discussie te leiden17 over het ‘genezen van homoseksuelen met gebed’ wierpen de ChristenUnie en SGP onmiddellijk op dat het Verbond geen neutrale partij18 zou zijn. Wanneer de NPV wordt gevraagd aan te zitten bij ‘de embryodialogen’ – het overleg19 over dna-onderzoek bij embryo’s van minister Hugo de Jonge – blijft het echter stil. Ook aan de kant van seculiere en progressieve partijen. Maar de NPV is er ook voor haar leden. Zo krijgt elk lid collectiviteitskorting bij Pro Life Zorgverzekering.20 Deze christelijke polis bestaat al sinds 1986. Onder het bewind van Abwin Luteijn,21 die er tot 2018 directeur was, vervijfvoudigde het aantal leden tot ruim honderdduizend22 en werd het een financieel bloeiend bedrijf. ‘Ach, christenen hebben vaak een behoudende levensstijl, wat de zorgkosten ten goede komt. En misschien is zo’n kind de trap op tillen goed voor je rug, zodat je minder fysio nodig hebt. Bovendien komen hele dure behandelingen voor bijvoorbeeld aids en geslachtsverandering in onze doelgroep eigenlijk niet voor.’ 

Pro Life Zorgverzekering vergoedt geen abortus (een voornamelijk lege belofte, want in Nederland wordt abortus in de kliniek door de staat23 betaald) en ook geen euthanasie, koperspiraaltje, geslachtsverandering of IVF-behandelingen waarbij ‘de zaadcellen niet van de wettige partner zijn.’ Dat geldt uiteraard ook voor meeverzekerde kinderen. Opmerkelijk, omdat de meeste van deze behandelingen gewoon in het basispakket zitten dat iedere verzekeraar wettelijk verplicht is te vergoeden.24 Maar bij het invoeren van het wettelijke basispakket in 2006 dienden de SGP en ChristenUnie met succes een amendement25 in dat stelde dat ‘verplichte solidariteit voor prestaties die zo sterk omstreden zijn, ongewenst is.’ Oftewel: deze behandelingen passen niet in de levensovertuiging van de achterban van deze partijen, dus hoeven ze er niet aan mee te betalen.

Korte lijntjes tussen politiek en maatschappelijke instituties komen vaker voor in de anti-abortusbeweging. Siriz, een hulpverlener die ongewenst zwangere vrouwen chathulp en huisvesting biedt, werd in 2017 door Gert-Jan Segers een ‘partnerorganisatie’ van de ChristenUnie genoemd.26 Een jaar later raakte de organisatie in opspraak toen De Groene Amsterdammer onthulde27 dat zij in hun keuzehulpgesprekken met ongewenst zwangere vrouwen sturend handelden — terwijl ze subsidies ontvingen voor nadrukkelijk neutrale hulpverlening. De organisatie, opgericht door de Vereniging ter Bescherming van het Ongeboren Kind, bleek daarnaast medische desinformatie te verspreiden en de Mars van het Leven mede te organiseren.28

In de Tweede Kamer werden vragen gesteld over Siriz’ jaarlijkse subsidie, die in 2013 dankzij een amendement29 van Van der Staaij (SGP) was verdrievoudigd tot ruim anderhalf miljoen euro. Op aandringen van PvdA en GroenLinks beloofde ChristenUnie-staatssecretaris van Volksgezondheid Paul Blokhuis meer transparantie en scherpere kwaliteitscriteria voor organisaties zoals Siriz,30 maar beklaagde zich wel over het toppunt van wantrouwen tegenover christelijke organisaties. Gewantrouwd of niet, Siriz kon in 2019 gewoon weer op 1,7 miljoen euro subsidie31 rekenen.

Onder leiding van ChristenUnie-staatssecretaris Blokhuis kreeg ‘pro-life’ meer politieke steuntjes in de rug, en wordt zelfs het academisch debat daarvoor gebruikt. Binnen een jaar na zijn aantreden presenteerde hij32 een plan om vijftien miljoen euro33 te investeren in onderzoek naar de preventie en ondersteuning van onbedoelde zwangerschappen. Dat klinkt weinig controversieel; iedereen wil wel helpen bij preventie van onbedoelde zwangerschappen. Maar in de praktijk werd het belastinggeld deels ingezet34 voor onderzoek dat uitgaat van ernstige ‘psychische gevolgen’ van een onbedoelde zwangerschap.35 Een uitgangspunt dat past bij de ideologische achtergrond van de staatssecretaris maar al was besproken in een eerder onderzoeksprogramma van zijn eigen ministerie.36 De conclusie van dat eerdere onderzoek was helder: Een abortus leidt, in tegenstelling tot wat de waslijst met wetenschappelijk bedenkelijke kritiek van de SGP beweerde,37 niét tot psychische aandoeningen.

Jenneke van Ditzhuijzen, die het onderzoek deed, is verbaasd: ‘Van abortus is in elk geval bekend dat het het risico op psychische aandoeningen niet verhoogt. Ik ben uitgebreid in de media geweest en heb mijn bevindingen breed gedeeld met professionals en politici. Apart, dat hier toch weer aangenomen wordt dat het problematisch zou zijn.’ Gepensioneerde gynaecoloog-onderzoeker Douwe Verkuyl vergelijkt het nieuwe onderzoek van de staatssecretaris met alternatieve geneeskunde, waar men steeds maar blijft zoeken naar feiten die wél passen bij het eigen wereldbeeld. 

‘Onderzoek’ is ook de basis voor een vaak herhaalde bewering van de christelijke en klein-rechtse partijen: ‘Jongeren worden steeds conservatiever’ was de boodschap in oktober 2019, van Radio 138 tot Hart van Nederland.39 Een studie40 door de universiteit van Tilburg had een trendbreuk opgemerkt in de progressiviteit van Nederlandse jongeren. Zij zouden nu negatiever staan tegenover zaken als abortus, homoseksualiteit en euthanasie dan voorheen. Kees van der Staaij noemt het onderzoek in een recent opiniestuk in het NRC41 ‘een bemoedigende trendbreuk.’ Maar dat was helemaal niet de conclusie, zegt socioloog Quita Muis42 die het onderzoek deed, bij navraag. ‘Jongeren zijn nu iets conservatiever dan ouderen. Maar de jongeren van nu zijn nog stééds progressiever dan de jongeren van dertig jaar geleden; de stijgende lijn blijft.’

Ongeregistreerd medicijn

We gaan online op zoek naar de spijtpil, en vinden hem op de vrolijke felgroen en roze-gekleurde website abortuspilstop.nl.43 Tussen de bloederige beelden van ‘geaborteerde embryo’s’ door, zien we dat het gaat om het middel Utrogestan, merknaam voor het synthetisch geproduceerde hormoon ‘progesteron’. De website zegt te kunnen helpen met het verkrijgen44 van de pil. 

Dat de spijtpil in Nederland verkrijgbaar zou zijn is opmerkelijk. Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen laat desgevraagd weten dat ‘dat medicijn niet als abortuspilstopper bij ons is geregistreerd.’ En voegt daar aan toe: ‘Een medicamenteuze abortus bestaat uit twee medicijnen die men na elkaar moet innemen. Op basis van beperkte gegevens blijkt dat het stoppen na inname van het eerste medicijn een ernstig effect kan hebben op zowel de vrouw als haar foetus. Dat is niet te voorkomen door het innemen van een zogenaamde “abortuspilstopper”.’ Het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik is ‘niet bekend met het gebruik van dit middel.’ 

In de VS ‘bewees’ een klinische studie45 met slechts zes vrouwen, gedaan door een ‘pro-life’ huisarts die deed alsof46 hij bij de universiteit van San Diego werkte, dat de abortuspilstopper de zwangerschap ‘kon redden’. Een herhaalstudie eind 2019 vanuit de (daadwerkelijke) universiteit van Californië moest voortijdig worden afgebroken omdat een kwart van de deelnemende vrouwen levensgevaarlijke bloedingen ontwikkelde.47 Voor conservatieve Amerikaanse politici in onder meer Arkansas, Idaho en Kentucky vormde dat geen beletsel om abortusartsen bij wet te verplichten vrouwen te wijzen op de pil, mochten ze nog spijt48 krijgen.

Kan het dan zijn dat Nederlandse artsen van christelijke huize dit middel ‘off-label’ voorschrijven? Zoiets mag in Nederland, ook zonder gedegen klinische studie, wanneer er genoeg bewijs uit de praktijk komt dat het middel helpt, en het ‘voor de patiënt op dat moment de best denkbare behandeling is.’ Zo staat in de richtlijn49 van het Nederlands Huisartsen Genootschap. Datzelfde Genootschap heeft echter ook nog nooit van de abortuspilstopper gehoord, ook niet als ‘off label’ toepassing. 

Miljoenen subsidie voor pro-lifebeweging

‘Ik kan me er geen voorstelling van maken hoe erg het is om mee te maken, maar ook bij verkrachting zijn wij tegen abortus’, zegt Wilco Kodde vanuit zijn woonkamer in een aangeharkte straat ergens in de Drechtsteden.50 De voormalig mbo-docent is tegenwoordig regionaal directeur Benelux van ProLife Europe, een organisatie die zich inzet om een nieuwe, jonge generatie Europese anti-abortusactivisten op te leiden.51 ‘ProLife Europe is niet zo bezig met politiek,’ vervolgt Kodde. ‘Wij zetten in op een cultuurverschuiving.’ Terwijl hij opstaat om koffie te zetten, gaan zijn dochtertje en zoontje aan de eettafel knutselen. Op één van onze mokken staat ‘Liefde doet Leven’. 

Journalistiek onderzoek naar de anti-abortusbeweging focust veelal op schimmige geldstromen vanuit de VS, die door gebrekkige openbaarheidsregelingen52 zelden worden vastgesteld. ProLife Europe ontvangt Amerikaanse donaties, erkent Kodde (‘ik weet niet precies hoeveel’), maar ook zonder die steun kan de organisatie prima bestaan. Dat geldt ook voor zijn afdeling. Op eigen bodem is voor de anti-abortusbeweging ook genoeg te halen: Siriz en de Nederlandse Patiënten Vereniging, bijvoorbeeld, hebben in het afgelopen decennium meer dan vijftien miljoen euro aan subsidie ontvangen – van de Nederlandse staat, welteverstaan. 53

Conservatief-christelijk Europa redt het financieel simpelweg zelf steeds beter. Veel belangrijker dan geld, is strategische raadgeving uit Amerika, blijkt uit ons onderzoek. De grote ‘denktank voor de Europese prolifebeweging’ Agenda Europe organiseert elk jaar een strategische top.54 Daar scholen activisten, juristen en politici elkaar bij met praktische adviezen in de strijd tegen de christelijk-conservatieve drie-eenheid van moreel verval: abortus, euthanasie en het homohuwelijk.55

Aan de hand van een 140 pagina’s tellend manifest zet Agenda Europe in op een nieuwe strategie naar Amerikaans model: vermijd religieuze argumenten, gebruik de taal van mensenrechtenactivisten, presenteer christenen vooral als slachtoffer van discriminatie en sluis subsidies weg met legitiem ogende instituties.56 Één van de hoofdfinanciers van deze bijeenkomsten is de Europese politieke partij de European Christian Political Movement (ECPM), opgezet door de ChristenUnie.57 Dat blijkt uit geheime opnames van een strategische top van Agenda Europe in handen van Investico. 58

‘Laten we niet vergeten onze gulle sponsoren te bedanken,’ zegt de Duitse voorzitter op die opname in Warschau in 2016. ‘Allereerst Ordo Iuris,’ de organisatie achter het recente Poolse abortusverbod. ‘Natuurlijk ook CitizenGo,’ de Spaanse aanjager van handtekeningenacties tegen homorechten. ‘En als laatste, niet te vergeten, de ECPM.’ Een gezette, bebrilde man ontvangt het applaus met een lichte buiging.

Het is Leo van Doesburg,59 de stille kracht achter de kleine, christelijke Europese partij. Hij is verantwoordelijk voor de opmerkelijke ontstaansgeschiedenis van de partij, vijftien jaar geleden.  Van Doesburg wist dat, om te kwalificeren als zelfstandige partij in het Europees parlement, een beweging in minimaal een kwart van de EU-lidstaten parlementair vertegenwoordigd60 moet zijn. Alleen dan kan je ook aanspraak maken op Europese subsidies. In 2006, één jaar voor de uitbreiding van de EU naar het oosten, ging Van Doesburg daarom op pad met een politiek uiterst vernuftig plan. 

De voormalige Oostbloklanden die Van Doesburg bezocht,61 hadden veelal parlementaire regels om representatie van etnische minderheden te verzekeren.62 Zo is er bijvoorbeeld een politieke partij van Hongaren in Slovenië63 of juist weer van Bulgaren in Roemenië.64 Zij kunnen standaard aanspraak maken op een gereserveerde zetel in het nationale parlement.65 Van Doesburg trok daarom van de Balkan over de Karpaten tot aan de Baltische zee om precies die zetels bij elkaar te sprokkelen.66 Met succes: in 2010 werd de ECPM officieel een Europese partij,67 met bijna driekwart van haar lidpartijen in voormalige Oostbloklanden.68

Juridische strijd

Inmiddels strijken de ECPM en haar stichting, waar Gert-Jan Segers in 2011 nog penningmeester69 was, jaarlijks meer dan een miljoen euro subsidie70 op. Volgens Europese wetgeving staat het ze vrij dit uit te geven aan evenementen en campagnes die stroken met hun missie.71 Het ECPM, dat ondanks herhaaldelijke verzoeken weigert72 ons te woord te staan, spendeert het geld onder meer aan internationale conferenties zoals Agenda Europe, een vergelijkbare bijeenkomst met evangelisten en ultra-katholieken in Colombia73 en aan een cursus homobekeringstherapie in Slowakije.74 

Zo laten de Nederlandse partijen in Brussel hun ware gezicht zien, bevestigt75 D66-europarlementariër Sophie in ‘t Veld. Europese politici beginnen weliswaar langzaam te begrijpen hoe de beweging te werk gaat, ‘maar bij onze collega’s in Den Haag zie je nog weinig besef. Iedereen weet dat de SGP vrij radicaal tegen abortus is, maar ook de ChristenUnie is veel reactionairder dan mensen denken.’ In de contactenlijst van Agenda Europe staat in 2016 één jurist uit Nederland:76 Don Ceder, aspirant-Kamerlid voor de ChristenUnie, gespecialiseerd in de bescherming van het ongeboren leven, die we eerder tegenkwamen in de Pro-Livestream van de Mars voor het Leven 2020. Ceder zegt bij navraag het e-mailadres77 in de contactenlijst niet meer te gebruiken. ‘Zover ik weet, heb ik me hier niet zelf voor aangemeld.’ 

Agenda Europe zet ook in op juridische strijd. De Amerikaanse Alliance Defending Freedom, sinds 2010 in Europa78 actief, leidt rechters en juristen op voor de strijd tegen abortus en rechten79 voor vrouwen en LHBTI’ers. De grootste extremisme-waakhond in de VS heeft ADF aangewezen80 als ‘hate group’, in hetzelfde rijtje als de KuKluxKlan. In Europa behaalt ADF overwinningen bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Uit ons onderzoek blijkt dat de organisatie al in zeker 26 zaken bij het Europese Hof juridische steun verleend81 heeft. 

Ook Nederlandse anti-abortusactivisten weten de weg naar het Europese Hof inmiddels te vinden. De eerste zaak betreft demonstratiebeperkingen rondom abortusklinieken die de gemeente Heemstede oplegde aan een Duitse partnerorganisatie van katholieke anti-abortusclub Stirezo.82 ‘De organisatie kwam naar mij toe,’ vertelt advocaat Max Vermeij,83 die in januari de zaak in Straatsburg aanmeldde.84 Hij staat wel vaker anti-abortusdemonstranten in Nederland bij, maar ‘het kost nogal wat om een zaak voor het Europese Hof te brengen, en niet iedere organisatie heeft daar zin in en geld voor.’

Foetusmodelletjes

‘Ik ben mensenrechtenactivist.’ Salome van der Wende85 is de oprichter van abortuspilstop.nl en AbortusInformatie.nl, de Nederlandse tak van het Amerikaanse Center for Bio-ethical Reform. De organisatie demonstreert in de VS door uitvergrote foto’s van bloederige stukjes foetus te vertonen op drukke locaties. Tegen journalisten en critici die wijzen op de medische onjuistheid van die beelden, dreigt de organisatie met juridische actie.86 In Europa ondersteunen ze een netwerk van zusterorganisaties met materialen en juridisch advies. Zo werd Salome ook benaderd om een Nederlandse tak op te zetten: ‘Alles wat ik doe, doe ik omdat ik gevraagd ben.’ Ze kan bij het Amerikaanse hoofdkantoor terecht voor advies bij zaken zoals een recent ‘akkefietje’ met de gemeente Zwolle, die bepaalde dat zij in het openbaar ‘geen aanstootgevende beelden’ mocht tonen. 

Salome wil vrouwen slechts ‘alle informatie geven’ over abortus, legt ze uit terwijl ze een aantal tupperware doosjes uit haar tas haalt en voor zich op tafel zet. ‘De keuze is aan de vrouw zelf.’ Alweer lang geleden heeft Salome zelf een abortus gehad, maar ze kreeg later spijt. Met de informatie van nu zou ze anders hebben besloten, zegt ze.

Uit de tupperwares komen boterhamzakjes met siliconen foetusmodelletjes, één voor elke tweede week van de zwangerschap. Gewoon op internet te bestellen; volgens Salome zijn sommigen echte medische modellen. Het model van een embryo van zes weken oud – in werkelijkheid ongeveer zo groot als een pompoenpit87 – meet enkele centimeters. De laatste foetus zit los in haar tas: 24 weken, de wettelijke grens voor abortus,88 aangekleed en met een blauw mutsje, toegestopt in een poppenwiegje. 

Salome heeft ook de abortuspilstopper naar Nederland89 gehaald, vertelt ze. ‘Ik kende de behandeling uit Amerika. Je had er alleen een lokale arts voor nodig.’ Na jaren proberen vond ze vier jaar geleden eindelijk animo voor het concept bij het ‘Nederlands Artsenverbond’, op Urk. ‘Daar waren enkele artsen bereid het voor te schrijven, met hen besprak ik de veiligheid.’

Dode huisarts schrijft spijtpil voor

De belangrijkste organisatie in Nederland die informatie verstrekt over de spijtpil is het evangelische ‘Er is Hulp’, onderdeel van de stichting Schreeuw om Leven. Volgens haar  website is het simpel:90 ‘Na het innemen van de eerste abortuspil kun je in veel gevallen nog terug!’ De stichting biedt aan om voor vrouwen met spijt de abortuspilstopper te regelen. We mailen woordvoerder Chris Develing, maar die wil geen vragen beantwoorden.91 ‘De Groene Amsterdammer is pro-choice en derhalve niet neutraal.’ 

Nadat Develing de deur heeft dichtgegooid zit er weinig anders op dan de procedure zelf te doorlopen om te achterhalen of en hoe de spijtpil in de praktijk wordt voorgeschreven. Dat doen we als de fictieve, zwangere ‘Aimee’. Vanaf de redactie bellen we ‘Er is Hulp’ en vertellen we de eerste abortuspil een dag eerder in de abortuskliniek te hebben ingenomen en het effect daarvan ongedaan te willen maken. 

Investico werkt altijd samen met andere media. Zo versterken we de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Lees meer over ons

Een begripvolle vrouw van de hulplijn zegt te gaan overleggen. Daar is haast bij: de abortuspilstopper werkt alleen binnen 48 uur na de eerste abortuspil. Een half uur later volgt spijtig nieuws: de dokter is dood. Peter Hildering, een christelijke huisarts op Urk, was de enige arts in Nederland die de spijtpil wilde voorschrijven. Naar eigen zeggen deed hij dat zo’n vijftien keer per jaar, vertelt hij in een interview92 tijdens de Mars voor het Leven. Twee weken voordat we bellen, is hij echter overleden93 aan de gevolgen van Covid-19. Het enige dat we kunnen proberen, zegt de vrouw, is de praktijk van Hildering bellen om te vragen of iemand anders het middel kan voorschrijven. 

‘Wij schrijven de abortuspilstopper nog steeds voor,’ verzekert een assistent van de Urker huisartsenpraktijk terwijl ze Aimee’s gegevens noteert. Op de valreep wordt gevraagd hoe lang ze eigenlijk zwanger is. De overgebleven abortuspillen moet Aimee ‘gewoon weggooien.’ En hoe zit met de gezondheidsrisico’s? De pil is ‘volkomen veilig,’ zegt ze stellig. Ze zullen binnen een uur klaarliggen bij een apotheek bij Aimee in de buurt. Vlak voordat we de telefoon ophangen, komt er nog een vraag: ‘Zouden we je mogen volgen? We schrijven dit middel niet zo vaak voor en houden graag even contact.’

‘Ik wil ook in het BRP!’

Het gaat om kleine stapjes, weet de SGP. Zo heeft de partij sinds 2019 een initiatiefwet94 op de plank liggen om de Wet afbreking zwangerschap aan te passen. Op het eerste oog valt de wetswijziging het recht op abortus niet aan: er worden slechts eisen gesteld95 aan de informatieverstrekking door artsen. Naast basale informatie over abortus zal de arts ook alternatieven moeten bieden en checken of de vrouw haar besluit neemt ‘in het besef van haar verantwoordelijkheid voor het ongeboren leven.’ 

Hiermee trekt de wet echter twee zaken in twijfel: de beslissingsbekwaamheid van de vrouw en de betrouwbaarheid van de arts. De indirecte aanpak spiegelt zich aan de VS, waar de anti-abortusstrijd al vijftig jaar in kleine stappen successen boekt. Er is nooit voldoende steun geweest om het in 1973 verworven recht op een veilige abortus terug te draaien. Wél heeft een conservatief hooggerechtshof sindsdien bepaald dat er restricties aan dit recht mogen worden opgelegd.96 Inmiddels hebben wetgevers in tientallen Amerikaanse staten wetten ontworpen om ja te zeggen en nee te doen: verplichte wachttijden, verplichte keuzebegeleiding en verplichte verschaffing van medische desinformatie over risico’s als borstkanker en depressie.97 Ook wordt het bestaan van de abortuspilstopper verplicht vermeld. Dit alles in het kader van ‘de veiligheid van de vrouw.’ 

Maar soms hoeft de SGP niet af te kijken bij haar Amerikaanse ideologische broeders, dan worden de Staatkundig Gereformeerden zomaar geholpen door een nietsvermoedend D66. 

Voor ouders die ooit tijdens de zwangerschap of bij de geboorte een kind hadden verloren was het een hartverwarmend moment: met ingang van februari 201998 kregen ze dankzij een initiatiefwet van D66-Kamerlid Vera Bergkamp99 de mogelijkheid om een doodgeboren kind alsnog een naam te geven, en in te schrijven bij het bevolkingsregister. Ongeveer één op de honderd kinderen overlijdt aan complicaties tijdens de zwangerschap of rond de bevalling.100 Veel ouders voelen na die traumatische gebeurtenis de behoefte dat kind alsnog te erkennen met een naam. De petitie101 ‘Ik wil ook in het BRP!’ werd door meer dan 82 duizend mensen getekend. 

Hoewel de initiatiefwet kwam van D66, en het parlement afsprak de wet als ‘hamerstuk’ aan te nemen en niet te bediscussiëren, neemt SGP-Kamerlid Roelof Bisschop tijdens de Kamerbehandeling tóch het woord.102 ‘Deze wet raakt nadrukkelijk aan de erkenning van de waarden van het ongeboren kind’ zegt hij. ‘Dat zeg ik niet omwille van de politieke discussie, maar om het historische moment te benadrukken.’ Staatssecretaris Knops (CDA) rondt het geruststellend af: ‘Hier gaat niemand misbruik van maken.’

Nog geen twee maanden later wordt ChristenUnie-politicus Don Ceder, die van de Pro-Livestream, door de anti-abortusbeweging Schreeuw om Leven gevraagd103 om een vrouw104 te helpen haar geaborteerde foetus in te schrijven in het persoonsregister. De wetswijziging biedt daar ruimte voor, zag ook advocaat Ceder, want daarin staat dat de duur van de zwangerschap er niet toe doet: een toevoeging105 van de ChristenUnie. Zo krijgt de foetus een naam en ‘heeft het bestaan’ – precies zoals ChristenUnie en SGP het principieel zien. Ook voor Ceder is het een principekwestie. We moeten ons afvragen, zegt Ceder,106 of abortus zoals het nu in de wet staat ‘nog wel past in onze samenleving’.

‘Deze inschrijving is de eerste in het land. Misschien ook wel van de wereld, want in veel landen kan dit niet; dus Nederland is daarin trendsettend’ zegt Ceder. Het is niet bij dat ene geval gebleven. Sindsdien heeft hij nog een vrouw na haar abortus geholpen met een inschrijving in het BRP, vertelt hij desgevraagd.107

De SGP ziet de wetswijziging als overwinning: ‘We hebben dat bewust stil gehouden. We wilden geen slapende honden wakker maken, maar hadden altijd onze abortusagenda in het achterhoofd’ zegt Ardjan Boersma,108 beleidsmedewerker zorg en medische ethiek van de SGP. Dat bleek ook twee weken geleden. Toen dienden SGP-senatoren Diederik van Dijk en Peter Schalk een motie in met het verzoek om abortus bij gehandicapte embryo’s te verbieden, met als argument109 dat de BRP-wetswijziging ‘de bescherming van hun menselijke waardigheid onderstreept.’

Dat alles dankzij de initiatiefwet van Bergkamp; deze Kamerverkiezingen als derde geplaatst op de kandidatenlijst van D66. Erkenning van een kind in het bevolkingsregister heeft volgens haar geen juridische of medische consequenties, zegt ze in de EO-documentaire NieuwLicht. ‘De wetten hebben niets met elkaar te maken. Sterker, abortus is niet eens ter sprake gekomen in de Kamer.’ Maar was dat niet naïef? Had ze het niet moeten voorzien, bijvoorbeeld door de wettelijke termijn voor abortus in het voorstel op te nemen? Dat christelijke partijen het debat gebruikten om de rechten van het ongeboren leven te benadrukken110  had een waarschuwing kunnen zijn. Maar Bergkamp wil er niet over praten. Na weken bedenktijd zegt ze ‘geen tijd’ te hebben om vragen te beantwoorden. 

Maar Bergkamps wetswijziging heeft wel degelijk gevolgen voor de juridische status van de foetus, zegt Nicole Withuis,111 advocaat familierecht. ‘Ik schrik hiervan,’ zegt ze terwijl ze door haar wetbundel bladert. ‘Voor de Nederlandse wet heeft een doodgeboren vrucht niet bestaan. Volgens deze initiatiefwet nu wel.’

In het Nederlandse recht staan nu tegenstrijdige duidingen voor de juridische status van een doodgeboren foetus. Jurist Lisette ten Haaf112 promoveert aan de VU op de juridische status113 van het toekomstige kind: ‘De wetswijziging draagt eraan bij dat het juridisch begrip van het “bestaan” van een foetus paradoxaal is geworden.’ Abortus is in Nederland mogelijk omdat een foetus niet als een ‘juridische persoon’ wordt aangemerkt,114 maar door deze registratie in het persoonsregister wordt er wél een stukje persoonlijkheid erkend. ‘Zo raakt de juridische status van ongeboren leven steeds meer gefragmenteerd.’

Recht van het ongeboren leven

Ook op andere vlakken lijkt er een recht van het ongeboren leven te ontstaan. De in januari 2020 ingevoerde wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz)115 is in de toelichting expliciet over de bescherming van ongeborenen: op grond van deze wet kan een zwangere vrouw gedwongen ggz worden opgelegd als zij door een psychische stoornis een ernstig nadeel116 kan toebrengen aan zichzelf of een ander. En na jaren pleiten door CDA-Kamerleden behandelt deze wet een foetus vanaf dag één nu ook als ‘een ander’ en dus als beschermwaardig.117

Bovendien geldt de nieuwe wet niet alleen bij een psychische stoornis maar ook bij verslaving aan drugs, alcohol of medicijnen. De verslaving kan mede een reden zijn voor verplichte zorg of opname van een zwangere vrouw. Een foetus in je buik kan daarmee grond zijn voor dwangopname, vanaf het moment van conceptie. Hoewel een vrouw tijdens haar opname nog altijd mag kiezen voor een abortus kan de gedwongen opname-maatregel overlappen met de 24 weken abortustermijn.118

Women on Waves

Rebecca Gomperts is icoon van de internationale abortusbeweging. Ze is arts en directeur van de organisatie Women on Waves119 die vrouwen helpt met toegang tot veilige abortus. Time Magazine120 riep haar in 2020 uit tot een van de honderd meest invloedrijke vrouwen ter wereld. Maar ook Gomperts was de stille uitbreiding van ongeboren-jeugdrechten in Nederland ontgaan. ‘Ik ben erg geschrokken dat dit aan mijn aandacht was ontsnapt. Dat ik dit niet heb gezien toen het wetsvoorstel speelde,’ zegt ze.121 ‘Dit grijpt heel ver in in de rechten van de zwangere vrouw.’ 

Ze herkent de nadruk die christelijke partijen leggen op de ‘spijt’ die vrouwen zouden hebben na een abortus. ‘Dat is absoluut een strategie. Het doel is om de beslissingsbekwaamheid van de vrouw om over haar eigen leven te beschikken in twijfel te trekken.’ Ook dat heeft de Nederlandse anti-abortusbeweging geleend uit de Verenigde Staten. Norma McCorvey, de zwangere vrouw wiens verhaal centraal stond in de Amerikaanse abortuswetgeving in de baanbrekende rechtszaak Roe versus Wade, heeft kort voor haar dood toegegeven dat ze na de zaak decennialang is betaald door de anti-abortusbeweging om zich tegen abortus te keren.122 De Nederlandse pro-lifebeweging maakt ook dankbaar gebruik van het argument van berouw, terwijl wetenschappelijk onderzoek consequent aantoont dat spijt123 nauwelijks voorkomt na abortus.

Aan de hoogste galg

Nadat we als Aimee de spijtpil hebben opgehaald, bellen we de apothekersvereniging KNMP. Wat vinden zij van deze hoge dosis Utrogestan, de manier van voorschrijven en het gebrek aan wetenschappelijk onderzoek naar deze toepassing van het middel? ‘Echt schandalig’ zegt Annemieke Horikx van de KNMP. ‘Zonder goed onderzoek is dit geen middel dat zomaar in het veld op deze vrouwen losgelaten mag worden.’

Ze kijkt in de receptengeschiedenis: ‘Ik zie nergens voorgeschreven doseringen hoger dan 800 milligram.’ Dat is ongeveer de helft van het recept uit Urk. ‘Met de wetenschap dat bijwerkingen als bloedingen kunnen optreden, kunnen er gevaarlijke situaties ontstaan wanneer vrouwen dit thuis in hun eentje gaan innemen.’ Bij zo’n hoge dosering had volgens Horikx ook bij de apotheek een belletje moeten gaan rinkelen. 

Op het doosje van de spijtpil staat een code die begint met de eerst vier letters van de naam van de overleden huisarts Peter Hildering. We bellen de Haagse apotheek waar we de pillen ophaalden, en die bevestigt dat de medicatie is voorgeschreven door dokter Hildering, voorletters P.C, van huisartsenpraktijk Steenbank. Dat is een wonder, want Hildering was al overleden toen de huisartsenpraktijk het recept naar de apotheek stuurde. Dat betekent dat iemand anders het middel op zijn code heeft voorgeschreven. ‘Dat is strafbaar’ zegt Horikx van de apothekersvereniging.  ‘Niemand, ook niet een arts, mag voorschrijven onder een naam van een andere arts’ .

Inmiddels is Wilco Bloed waarnemend huisarts in de Urker praktijk. Hij wil geen enkele vraag beantwoorden en wordt woedend als we vragen hoe het bewuste middel door een inmiddels overleden collega kan zijn voorgeschreven. ‘En wat is daarmee je probleem?’ Ook in vragen over de te hoge dosering van het middel heeft hij ‘geen zin’ en een verdere toelichting zit er niet in. ‘En o wee als jullie de praktijk nog een keer benaderen, dan gaan jullie aan de hoogste galg!’, briest de huisarts. 

Met kleine overwinningen kom je het verst

Zo’n uitbarsting hoor je niet vaak. Als de anti-abortusbeweging de afgelopen jaren iets heeft geleerd dan is het wel dat ze het best opereert in stilte. De buitenwereld mag denken dat de strijd om het zelfbeschikkingsrecht van wie ongewenst zwanger is al lang geleden is beslecht – zij die dat anders zien, werken in alle rust aan hun eigen ideaal. Met tientallen kleine overwinningen, weten de ‘pro-lifers’, kom je uiteindelijk heel ver.

Bescheidenheid is ook het motto van de ChristenUnie. Vier jaar geleden trad ze toe tot de regering,124 met een voorzichtige houding in medisch-ethische kwesties maar wist wel met D66 een geheime bevriezing van de discussie over euthanasiewetgeving tijdens de kabinetsperiode uit te onderhandelen.125 Ondertussen leest het huidige verkiezingsprogramma anders, met een nieuwe, hardere toon126 over abortus (‘hartverscheurend’) en euthanasie (‘niet normaal’). 

Toch komen die verscherpte standpunten vrijwel niet aan bod in de vele politieke interviews127 die lijsttrekker Gert-Jan Segers dit jaar heeft gegeven. Dat terwijl de ChristenUnie uit is op grotere overwinningen in een tweede regeerperiode, gesterkt door een voorspelde zetelwinst in de peilingen.128 Segers blikte er op zijn partijcongres in november al op vooruit:129 ‘Links heeft ons nodig, rechts zoekt onze hulp.’

Met jonge politieke talenten als Don Ceder, en welgemeende empathie voor vluchtelingen en andere achtergestelde groepen, benadrukt de partij een imago dat ook aantrekkelijk kan zijn voor progressieve en liberale kiezers. Overwinningen om een geaborteerde foetus geregistreerd te krijgen in het bevolkingsregister, kunnen dan beter geluidloos worden gevierd. 

‘Als ik op allerlei terreinen heel moeilijke compromissen moet sluiten, wil ik wel ongeveer weten wat de prijs is,’ was Segers’ toelichting in een interview met De Volkskrant.130 Aan zijn eigen partijcongres beloofde hij131 dat die prijs zal stijgen: ‘Als een toekomstige coalitie onze zetels wil, dan krijgen ze onze idealen erbij.’

met mede-indieners van ChristenUnie, PvdA en de VVD, 30 december 2013

over prenatale screening: dit leidt tot abortussen van kinderen die een handicap hebben,

Overwegende, dat het recht op opnemen van de naam van geaborteerde en levenloos geboren kinderen in de Basisregistratie Personen de bescherming van hun menselijke waardigheid onderstreept, 9 februari 2021


  1. Reformatorisch Dagblad, 3 juni 2019 

  2. Onderzoek van het CBS naar religie in Nederland, 18 december 2020 

  3. Trouw, 15 juni 2020 

  4. Gert-Jan Segers (CU) te gast bij talkshow M, 21 januari 2021 

  5. Via het actief buitenlands beleid zet Nederland zich in voor universele mensenrechten, in het bijzonder voor kwetsbare groepen zoals christenen en LHBTIs. Daartoe wordt binnen de begroting het mensenrechtenfonds opgehoogd - regeerakkoord 2017-2021 

  6. CU, SGP en CDA spreken over christenvervolging in het Reformatorisch Dagblad, 16 mei 2019 

  7. Pro-Livestream van de Mars voor het Leven, 14 november 2020 

  8. Gesprek met Hendrika, 14 november 2020 

  9. Medicamenteuze abortus is mogelijk tot negen weken. De behandeling bestaat uit twee fases, 48 uur na elkaar, zoals beschreven op de informatiepagina van Fiom, kenniscentrum voor ongewenste zwangerschap en afstammingsvragen 

  10. Trouw, 22 juni 2019 

  11. De Nederlandse Patienten Vereniging heeft een duidelijk anti-abortuskarakter, en heeft als een van de drie belangrijkste doelen om op dit punt aan beleidsbeinvloedsng te doen 

  12. Overzicht van het ministerie van Volksgezondheid met organisaties die een instellingssubsidie voor patiëntenverenigingen ontvangen, 4 maart 2021 

  13. De NPV neemt deel aan de embryodialogen van minister De Jonge, over onder andere de mogelijkheid van het wijzigen van dna van embryos en stamcelonderzoek met embryos, 17 juli 2020. Daarnaast neemt de NPV deel in de coalitie Van Betekenis tot het Einde over het levenseinde , en stelt zich de bescherming van het leven tot doel via beleidsbeinvloeding, onder andere door deelname aan dit soort overleggen, zie gearchiveerde versie van de (recent aangepaste) NPV-website over beleidsbeïnvloeding, archiefversie van 30 oktober 2020 

  14. Interview met Diederik van Dijk, 27 januari 2021 

  15. Diederik van Dijk is sinds 9 juni 2015 lid van de SGP-fractie in de Eerste Kamer 

  16. Mailwisseling met woordvoerder van het ministerie van Volksgezondheid, 2 maart 2021 

  17. In juni 2015 vroeg het ministerie van Justitie en Veiligheid het Humanistisch verbond het voortouw te nemen in het opstellen van een gedragscode ter voorkoming van conversietherapie 

  18. SGP en ChristenUnie protesteerden hiertegen omdat het Humanistisch Verbond niet neutraal zou zijn. De ChristenUnie noemde het vragen van het Humanistisch Verbond ronduit bizar en onacceptabel, zie Reformatorisch Dagblad, 17 juni 2020,en CIP, 12 juni 2020 

  19. De NPV neemt als enige religieuze organisatie deel aan de embryodialogen van minister De Jonge, over onder andere de mogelijkheid van het wijzigen van dna van embryos en stamcelonderzoek met embryos. De overige deelnemers zijn kenniscentra gespecialiseerd in genetische vraagstukken, zie Rijksoverheid, 17 juli 2020 

  20. 5% op basisverzekering, 8% op aanvullend en 8% op tandartsverzekering. Voor de basisverzekering komt dat neer op ongeveer 5 euro per maand, zie hier 

  21. Interview met Abwin Luteijn, 8 januari 2021 

  22. Interview van familietijdschrift Terdege met Abwin Luteijn. De zorgverzekering groeide onder Luteijns bewind van 17.000 leden naar ruim 100.000 leden, 27 januari 2016 

  23. Abortus in een abortuskliniek wordt in Nederland vergoed vanuit de Kaderwet VWS subsidies. Dit geldt niet voor abortus die in het ziekenhuis wordt uitgevoerd: dit kan alleen op medische indicatie en moet dan door de zorgverzekeraar vergoed worden, zie hier 

  24. Abortus, IVF, het spiraaltje (tot 21) en bepaalde plastische chirurgie voor transvrouwen zitten in de basisverzekering, zie Rijksoverheidspagina over abortus en Zorgwijzer 

  25. De leden Van der Vlies en Rouvoet dienen met succes een amendement op de zorgverzekeringswet in waarmee het zorgverzekeringen is toegestaan om bepaalde sterk omstreden behandelingen niet te vergoeden, 1 december 2004. Een woordvoerder van het ministerie van Volksgezondheid laat op 2 maart 2021 weten dat volgens hen Pro Life Zorgverzekeringen de enige verzekering is die van deze mogelijkheid gebruik van maakt. 

  26. Toch samen op het pluche, Reformatorisch Dagblad, 14 oktober 2017 (website niet beschikbaar) 

  27. De Groene Amsterdammer, 22 september 2018 

  28. De Groene Amsterdammer, 13 december 2018 

  29. Amendement van het lid Van der Staaij cs. over het verhogen van de subsidie aan Siriz, 

  30. Algemeen overleg Zwangerschap en geboorte, 29 november 2018 

  31. Jaarverslag Siriz over 2019, juli 2020 

  32. Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, welzijn en sport, september 2018 

  33. [ZonMw programma: onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong) ouderschap](https://www.zonmw.nl/fileadmin/zonmw/documenten/Preventie/Zwangerschap_en_geboorte/Onbedoelde_zwangerschap/Programmatekst_onbedoelde_zwangerschap_en_kwetsbaar jong ouderschap_DEF_1.pdf), juni 2019 

  34. ZonMw Subsidieoproep: Onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong) ouderschap –programmalijn onderzoek- projectidee, oktober 2019 

  35. ZonMw projectomschrijving Project UP: An etiological study on the clustering of risk factors for Unintended Parenthood (UP) 

  36. Van Ditzhuijzen, J., Van Nijnatten, C., De Graaf, R., Ten Have, M., & Vollebergh, W. (2016). Abortus en psychische gezondheid. Een longitudinale cohortstudie naar vrouwen die een abortus meemaken. Universiteit van Utrecht. Trimbos-instituut. ZonMW 

  37. Verslag van een schriftelijk overleg Zorg rond zwangerschap en geboorte, 28 februari 2017 

  38. NPO Radio1 Dit is de dag, 15 november 2019 

  39. Hart van Nederland, 15 november 2019 

  40. Muis, Q., Sieben, I., Reeskens, T., & Halman, L. (2019). Seksueel-ethische permissiviteit: Trends in Nederland 1981-2017. Mens en Maatschappij, 94(4), 429-458 

  41. Opiniestuk van Kees van der Staaij in NRC, 9 februari 2021 

  42. Interview met Quita Muis, 12 januari 2021 

  43. Gearchiveerde versie van abortuspilstop.nl, 3 november 2020 

  44. Gearchiveerde versie van abortuspilstop.nl, 3 november 2020 

  45. Annals of Pharmacotherapy, 2012 

  46. Guardian, 25 juli 2019 

  47. NPR, 5 december 2019 

  48. Guttmacher Institute, 1 maart 2021, NBC News, 4 oktober 2019, New England Journal of Medicine, oktober 2018 

  49. Nederlands Huisartsen Genootschap, januari 2018 

  50. Interview met Wilco Kodde, 17 december 2020 

  51. ProLife Europe 

  52. The Hill, 26 mei 2020; ProPublica, 18 april 2019; Transparency International Nederland, 9 mei 2017; Nextens, 10 januari 2020 

  53. Jaarverslagen Siriz & Nederlandse Patienten Vereniging van de jaren 2010 - 2019 

  54. European Parliamentary Forum on Population & Development, mei 2020 

  55. Zo blijkt uit gelekte documentatie van meerdere strategic summits, in handen van Investico 

  56. Het manifest wordt al sinds 2014 gehost op de blog van Agenda Europe. Een Roemeense vertaling van de gehele tekst verscheen evenwel op de website van Pro Vita Bucarest, een partnerorganisatie van ECPM waarvan het hoofd, Bogdan Stanciu, in opspraak is geraakt na samenwerking met neofascistische organisaties 

  57. De ChristenUnie is een stichtend lid en tevens verantwoordelijk voor ECPM als geregistreerd bedrijf in de KvK: de Europartij staat als een van de weinigen buiten Brussel ingeschreven, namelijk op het secretariaat van de ChristenUnie in Amersfoort 

  58. Opnames van lezingen, dinertoespraken en documentatie van mail- en deelnemerslijsten zijn in 2016 verkregen door een undercoveractie van een Poolse journalist. Deze documentatie is in december 2020 aan Investico verstrekt 

  59. Van Doesburg was van 2005 tot 2012 Manager (South) East Europe voor ECPM, waarna hij als Director European Affairs verderging voor de organisatie 

  60. The regulations governing political parties and rules regarding their funding at European level uit het online wetboek van de Europese Unie, Eur-Lex 

  61. Jaarboek van ECPM uit 2008, beschrijft de Oost-Europese landen die Van Doesburg bezocht 

  62. Conceptualizing Party Representation of Ethnic Minorities in Central and Eastern Europe: A Typology of Ethnic Minority Parties van Nedelcu & DeBarbeleben, uit East European Politics and Societies: and Cultures 

  63. Slovenian legislative system for minority protection van Petricusic 

  64. Website van de Bulgaarse Unie in Banat-Roemenië 

  65. Reserved Seats in National Legislatures: A Research Note, van Reynolds in Legislative Studies Quarterly. 

  66. Jaarboek ECPM uit 2008 

  67. Jaarboek ECPM uit 2010 

  68. Lijst met lidpartijen ten tijde van certificatie uit de jaarrekening van ECPM uit 2010 

  69. Jaarrekening van stichting van ECPM, destijds ECPF en sinds 2017 Sallux geheten 

  70. In 2019 een totaal van €1.338.000, zie hier en hier 

  71. The contribution can be used to meet the expenditure directly linked to the partys statutory objectives, aldus de Autoriteit voor Europese Politieke Partijen; de statuten van de ECPM worden tevens gehost door de Autoriteit 

  72. Heen-en-weer mailwisseling met Leo van Doesburg en directie ECPM, eind januari 2021 

  73. Het neutraal klinkende Political Network for Values heeft meerdere summits georganiseerd, in 2019 sponsorde ECPM de samenkomst in Bogota 

  74. Evenementpagina op website ECPM, verwijderd tussen 9 en 21 februari 2021. ECPM sponsorde ten minste één Reintegrative Therapy®-cursus van de Amerikaanse psycholoog Timothy Long in Bratislava, begin mei 2019. De Facebookpagina van Longs bedrijf host echter nog fotos van het evenement 

  75. Interview met Sophie in t Veld, 2 februari 2021 

  76. Maillijst is onderdeel van de geheime documentatie verkregen via een undercoveractie in 2016 in Warschau 

  77. Mailwisseling met Don Ceder, 29 januari 2021 

  78. Website van ADF International 

  79. Website van ADF International; Media Matters, 14 mei 2019; Rewire News Group, 13 mei 2014 

  80. Southern Poverty Law Center 

  81. Europees Hof voor de Rechten van de Mens, Case of Religious Community of Jehovahs Witnesses v. Azerbaijan 

  82. Uitspraak van Rechtbank Noord-Holland, 21 juli 2020; en NH Nieuws: Anti-abortusdemonstranten moeten op afstand blijven van kliniek, 24 juli 2020 

  83. Telefonisch gesprek met Max Vermeij, 25 januari 2021 

  84. Tweet van Max Vermeij, 19 januari 2021 

  85. Interview met Salome van der Wende, 13 januari 2021 

  86. Een aantal Amerikaanse rechtszaken gestart door de Center for Bio-ethical Reform zijn online te vinden: in 2019; in 2008; in 2011; in 2007; in 2011; en een verzameling van vergelijkbare rechtszaken in het Verenigd Koninkrijk staat beschreven in de Health and Human Rights Journal van 2019 

  87. Schoenwolf, G.C., Bleyl, S.B., Brauer, P.R. & Francis-West, P.H. (2009). Larsens human embryology (4th ed.). New York; Edinburgh: Churchill Livingstone. pp 10-11 

  88. Rijksoverheidspagina voor vraag en antwoord over abortus 

  89. Schreeuw om Leven magazine Leef, oktober 2017, pag. 3; AD, 6 september 2017 

  90. Er is Hulp bood op een pagina aan vrouwen met spijt te kunnen helpen om aan een abortuspilstopper te komen, hiervoor moesten ze zo snel mogelijk contact opnemen met de hulplijn.(site offline gehaald maar archiefversie van 15 januari 2021 is nog beschikbaar) 

  91. Mailwisseling met Chris Develing op 22 december 2020 

  92. Pro-Livestream interview met Peter Hildering voor de Mars voor het Leven, 14 november 2020 

  93. De Stentor, 16 januari 2021 

  94. Initiatiefwet Kees van der Staaij, 15 november 2019 

  95. Memorie van toelichting bij initiatiefwet Kees van der Staaij, 15 november 2019, pag. 3 

  96. Washington Post, 29 mei 2019; BBC News, 13 oktober 2020, Supreme justia 

  97. Guttmacher Institute, laatst geüpdatet op 1 maart 2021 

  98. Aankondiging: op 3 februari 2019 treedt de wijziging van de Wet Basisregistratie Personen (BRP) in werking, 4 februari 2019 

  99. Verzoek bij de Tweede Kamer van mw. Bergkamp m.b.t. geboorteregistratie in de BRP van een levenloos geboren kind, 6 april 2016 

  100. Informatie van het Isala ziekenhuis over verlies van kinderen tijdens en voor de bevalling 

  101. Start van de petitie Ik wil ook in het BRP! die meer dan 82.000 keer werd getekend 

  102. Plenair debat in de Tweede Kamer over de BRP-wetswijziging die als hamerstuk werd aangenomen, 4 oktober 2018 

  103. Mailwisseling met Don Ceder op 02-03-2021 

  104. Te gast bij NPO Radio1: Yara, de vrouw die haar geaborteerde foetus liet inschrijven in het BRP vertelt hoe ze bij Don Ceder terecht kwam, 23 april 2019 

  105. Plenair debat waar Stieneke van der Graaf (CU) benadrukt hoe er geen ondergrens moet zijn aan het inschrijven van een doodgeboren kind, 4 oktober 2018. Stieneke van der Graaf (ChristenUnie) vanaf 0:16:23 

  106. EO-documentaire NieuwLicht, 22 april 2019 

  107. Mailwisseling met Don Ceder op 02 maart 2021 

  108. Interview door Karlijn Kuijpers met Ardjan Boersma op 25 februari 2021 

  109. Motie van Van Dijk (SGP) en Schalk (SGP) 

  110. Plenair debat in de Tweede Kamer over de BRP, 4 oktober 2018 

  111. Interview met Nicole Withuis op 12 januari 2021 

  112. Interviews met Lisette ten Haaf op 03 december 2020 en 02 februari 2021 

  113. Artikel van Lisette ten Haaf in het German Law Journal, 2017 

  114. 1:2 BW nasciturus fictie: Komt het dood ter wereld dan wordt het geacht nooit te hebben bestaan 

  115. Ingang van de nieuwe wet Verplichte Geestelijk Gezondheidszorg, januari 2020 

  116. 1:2 BW nasciturus fictie: Het kind waarvan een vrouw zwanger is wordt als reeds geboren aangemerkt, zo dikwijls zijn belang dit vordert. Komt het dood ter wereld, dan wordt het geacht nooit te hebben bestaan 

  117. Toevoeging van CDA kamerleden ten behoeve van het ongeboren leven, 4 juni 2010, zoek op: ongeboren en CDA 

  118. Wvggz toelichting (ingang januari 2020): Tegelijk verwijst de wet óók expliciet naar de abortuswet, en dat deze niet terzijde kan worden gelegd door verplichte zorg. Zo worden de vrouw haar vrijheden ontnomen ter bescherming van de foetus, totdat zij ervoor kiest om deze te aborteren. Ook: Dwang in de zorg: Toelichting Wet vggz, 2020 

  119. Women on Waves 

  120. Time, 22 september 2020 

  121. Interview met Rebecca Gomperts, 25 januari 2021 

  122. CBS News, 21 mei 2020; Reuters, 19 mei 2020, Rolling Stone, 19 mei 2020 

  123. Social Science & Medicine, maart 2020 

  124. NOS, 15 augustus 2017; Trouw, 20 oktober 2017 

  125. NRC, 30 januari 2021; AD, 15 augustus 2017 

  126. Huidige verkiezingsprogramma van de ChristenUnie 

  127. Bijvoorbeeld Trouw, 10 oktober 2017, NOS 15 augustus, 2017 

  128. Ipsos politieke barometer 

  129. NOS, 21 november 2020 

  130. Volkskrant, 15 februari 2021 

  131. NOS, 21 november 2020 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend