De technologische transformatie van de drinkwatersector

Onze watervoorziening dreigt vast te lopen

Beeld door: ANP / Jeffrey Groeneweg

Nieuws

Drinkwaterbedrijven moeten zeker 2,5 miljard euro investeren om drinkwatertekort te voorkomen

Nederlandse drinkwaterbedrijven zullen de komende zes jaar meer dan 2,5 miljard euro kwijt zijn om schoon drinkwater te garanderen in de toekomst. Toenemende droogte door klimaatverandering, vervuiling van waterbronnen en een stijgende watervraag vragen om hoge en extra investeringen, dat blijkt uit een rondgang door Platform voor onderzoeksjournalistiek Investico, Trouw en De Stentor, mede voor De Groene Amsterdammer. Sommige drinkwaterbedrijven kunnen dat niet zomaar betalen en moeten daarover in onderhandeling met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.

De tien drinkwaterbedrijven investeren momenteel volop in nieuwe drinkwaterbronnen en nieuwe waterzuiveringstechnieken. Dunea bij Den Haag onderzoekt hoe het zout water kan veranderen in zoet, drinkbaar water. Vitens, het grootste drinkwaterbedrijf van het land, bekijkt of het vies rivierwater uit de IJssel kan veranderen in schoon drinkwater.

Dit is nodig omdat de bronnen waar in Nederland drinkwater uit gehaald wordt, zoals rivieren als de Maas en het van oudsher pure grondwater, sterk vervuild zijn. Drinkwaterbedrijven passen daarom steeds ingrijpendere waterzuiveringstechnieken toe. Oasen bij Gouda, bijvoorbeeld, laat gloednieuwe zuiveringsstations aanleggen waar ‘omgekeerde osmose’ wordt gebruikt. Deze techniek wordt al langer ingezet in landen die voor hun drinkwater afhankelijk zijn van de zee, zoals Dubai. Alle mineralen – ook gezonde – worden hierbij uit het water geperst, ook kost de techniek veel energie.

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

Reëel risico watertekort

Doen de bedrijven deze investeringen niet, dan kunnen er watertekorten ontstaan. Het RIVM concludeerde gisteren dat er zonder directe actie in 2030 een tekort aan drinkwater dreigt. “Als essentiële investeringen worden uitgesteld, is het risico dat de leveringszekerheid in gevaar komt”, zegt ook hoogleraar economie Elbert Dijkgraaf. Vitens, dat water levert in vijf provincies, moest vorig jaar al nieuwe wateraansluitingen van bedrijven weigeren. Ook zijn er zorgen over de kleine miljoen woningen die het kabinet wil bouwen. Waterbedrijf Groningen en Dunea bij Den Haag komen ‘per direct’ in de problemen als er niet meer productiecapaciteit bijkomt. “We redden het nu nog net”, zegt Dijkgraaf. “De investeringen uitstellen is geen optie.”

De zoektocht naar nieuwe bronnen en het up-to-date houden van de huidige waterzuivering kost miljarden, blijkt uit prognoses van de drinkwaterbedrijven. Hieronder valt het aanschaffen van nieuwe technieken, maar ook het instandhouden van huidige zuiveringsinstallaties. Vitens investeerde in 2019 nog 4 miljoen euro in waterreserves, maar verwacht hier in 2029 al 117 miljoen aan kwijt te zijn – bijna dertig keer zoveel. Het Drentse WMD heeft recent 10 miljoen geïnvesteerd in een reinigingstechniek, maar moet door vervuiling alweer een nieuwe van nog eens 10 tot 15 miljoen installeren. De komende zes jaar verwacht Brabant Water 48 miljoen te steken in toekomstige waterbronnen zoals het omzetten van zout naar zoet water.

Niet alle bedrijven kunnen de investeringen zomaar betalen. “Een aantal zit financieel klem”, zegt Dijkgraaf. Drinkwaterbedrijven zijn gebonden aan regels van de overheid waardoor hun winsten niet te hoog mogen worden. In de praktijk betekent dit dat ze minder kunnen investeren, of moeilijker leningen krijgen bij banken. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat onderzoekt nu of de financieringsregels moeten veranderen. Minister Harbers stuurt hierover deze week een brief naar de Kamer. Hoogleraar Dijkgraaf waarschuwt: “Er moet dit jaar een oplossing komen.”

De Inspectie Leefomgeving en Transport spreekt inmiddels van een ‘investeringsgolf’ in de drinkwatersector. Drinkwaterbedrijven zelf hebben het over ‘een nieuw normaal’. Dit jaar voerden zij de hoogste tariefverhoging in jaren door. De komende jaren zullen de prijzen verder oplopen, bevestigen negen van de tien bedrijven. Maar zelfs dat is volgens de meerderheid van de bedrijven niet genoeg om al hun nieuwe plannen mee te betalen.

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

Onze watervoorziening dreigt vast te lopen

Beeld door: ANP / Jeffrey Groeneweg

Schoon drinkwater is niet meer vanzelfsprekend. Vervuiling, klimaatverandering en toenemende vraag vergen grote investeringen in waterzuivering. Maar sommige waterbedrijven zitten financieel klem.

Het geheime wapen van de Nederlandse drinkwatersector ligt verscholen in de Scheveningse duinen. Tussen plukken helmgras is een grote betonnen bak verzonken in het zand. ‘Dit is onze pilot met brak water,’ zegt Marco Kortleve, programmamanager ‘nieuwe bronnen’ bij drinkwaterbedrijf Dunea, dat levert aan ruim een miljoen mensen in de omgeving Den Haag en Leiden. Hij slaat de ijzeren deuren van de bak open. Drie blauwe cilinders pompen water omhoog uit zo’n honderd meter diepte, felgele slangen sturen elektroden door het grondwater om het zoutgehalte te meten. ‘Hier veranderen we zout – ook wel ‘brak’ – water in zoet drinkwater,’ zegt Kortleve. ‘We hebben nieuwe mensen moeten aannemen hiervoor, vers van de opleiding. Voor technologen is dit natuurlijk heel mooi speelgoed.’

Hij stapt over een hoop konijnenkeutels, richting een helblauw huisje. Al sinds 1874 wint Dunea water in dit gebied en nog steeds is de klassieke watertoren, van bruin baksteen en met een ingegraveerde watergolf op de gevel, in gebruik. ‘In de duinen hebben we een noodopslag voor zes weken’, zegt Kortleve. Maar dat volstaat niet voor de toekomst. De huidige drinkwaterbronnen van Dunea worden namelijk geraakt door droogte en klimaatverandering. ‘We redden het daar straks niet meer mee.’

Dus is grof geschut ingezet. Binnen in het huisje liggen op een stellage drie slanke buizen van wit metaal. Zo’n zeven meter elk en met een toelopende punt, als Sovjetraketten in ruste. ‘Dit zijn ze dan, de membranen voor omgekeerde osmose,’ zegt Kortleve. Het zoute water wordt hierin door meerdere ‘velletjes’ met minuscule gaatjes gepompt en komt er vervolgens zoet en loepzuiver weer uit. Met tienduizend liter per uur gaat het om een bescheiden proef, over twintig jaar hoopt het bedrijf ongeveer een derde van de totale drinkwaterproductie zo te zuiveren. Eigenlijk is er meer haast bij, want Dunea is een van de drie Nederlandse drinkwaterbedrijven1 die per direct nieuwe bronnen nodig hebben om schoon kraanwater te blijven garanderen.

Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland

Steun ons

Risico’s voor de watervoorziening

Het Nederlandse drinkwater staat onder druk. Verschillende problemen grijpen in elkaar tot een perfecte storm. De Nederlandse waterkwaliteit bungelt onderaan in Europa, maar industrie en landbouw blijven afvalstoffen lozen zonder dat overheden optreden. Klimaatverandering en droogte verergeren de problemen, maar de drinkwaterbedrijven komen nu aanzetten met ‘klimaatbuffers’ en droogteplannen. Deze verwoede zoektocht naar nieuwe bronnen en zuiveringstechnologieën vraagt om torenhoge investeringen. Maar sommige bedrijven zitten financieel klem, blijkt uit onderzoek van Platform Investico samen met Trouw, de Stentor en De Groene Amsterdammer. Zelfs als ze de tarieven blijven verhogen, kunnen ze alle plannen niet betalen. Net als het Nederlandse stroomnet dreigt nu ook de watervoorziening vast te lopen. Experts waarschuwen: ‘Er moet dit jaar een oplossing komen.’

Op een kwartiertje fietsen van de Scheveningse duinen waar Dunea zout in zoet water omtovert, zit Jan Pronk in de voorkamer van zijn herenhuis. Nog steeds staat hij vierkant achter zijn standpunt van ruim twintig jaar geleden2: de watervoorziening is een zaak van algemeen belang. ‘Bij water gaat het over het milieu, volksgezondheid, de prijs, de rioolzuivering, de relatie met landbouw,’ zegt hij. ‘Als je al die factoren bij elkaar optelt kan je maar tot één conclusie komen: het is een essentiële nutsvoorziening en moet dat blijven.’

Vanaf eind jaren tachtig werden overheidstakken als de post, de energievoorziening en het openbaar vervoer een voor een geprivatiseerd. Ook de watervoorziening moest eraan geloven. Totdat de voormalig PvdA-prominent in 1998 opeens minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer werd in het tweede kabinet Kok. Koste wat het kost wilde Pronk voorkomen dat de drinkwatervoorziening een speelbal zou worden van grote internationale bedrijven belust op winst – zoals hij had gezien in Afrika en het Caribisch gebied tijdens zijn tijd als minister van ontwikkelingssamenwerking. ‘Dat nooit.’

Zo verankerde hij in 2002 in de wet dat de drinkwaterbedrijven publiek zouden blijven. Ze moesten garanderen ‘dat iedereen in Nederland te allen tijde over voldoende drinkwater van de vereiste kwaliteit kan beschikken’, tegen een ‘aanvaardbare prijs3’.

Steeds hetere zomers

‘Het was zo droog en warm, de Drentse Aa, de beek waar we ons drinkwater uit winnen dreigde zo goed als droog te vallen’, zegt Mark Schaap, manager technologie bij Waterbedrijf Groningen4, wanneer hij terugdenkt aan de zomer van 2018. ‘En dan kom je erachter dat je eigenlijk geen reserves hebt.’ Ook in de rest van Nederland kijken watermanagers gealarmeerd naar hun meters. De laatste gortdroge zomer was in 2003, maar dit hadden ze nog nooit gezien5. De bomen doen alsof het herfst is, het gras kleurt geel en bodem van de Maas komt in zicht6. Nederlanders krijgen het ‘dringende verzoek’ om de tuin niet te sproeien7. Er worden crisisteams8 opgetuigd en een landelijke commissie. ‘Onrust en geweldsescalatie denkbaar bij handhaving van water-beperkingen/verboden’, schrijft een van die teams op 31 juli9. Het ministerie houdt schepen met zoet water achter de hand10. Zelfs het IJsselmeer, de grootste watervoorraad van Nederland11, is te zout geworden12. Er gaan geruchten dat de voorraden van drinkwaterbedrijf PWN in Noord-Holland over drie dagen leeg zijn13. Vitens, het grootste drinkwaterbedrijf van Nederland, verlaagt de waterdruk, waardoor wasmachines niet meer goed draaien en de straal uit de kraan slapper wordt of bruin kleurt14.

Sinds 2018 waren drie van de vier zomers smoorheet15. Naast Dunea hebben ook Vitens en Waterbedrijf Groningen acute zorgen over de levering van drinkwater. Vitens moest vorig jaar al negentien aanvragen van bedrijven in Overijssel en Gelderland weigeren16. Inmiddels waarschuwt VEMW, de belangenorganisatie van ‘de zakelijke energie- en watergebruiker’, bedrijven zich niet in het leveringsgebied van Vitens te vestigen17. Dat gebied omvat vijf provincies: Friesland, Drenthe, Overijssel, Gelderland en Utrecht. Huishoudelijke aansluitingen hebben voorrang op zakelijke18, toch zijn er zorgen of er straks wel water uit de kraan stroomt bij alle 900.000 nieuwe woningen19 die minister De Jonge wil laten bouwen20. Gedwongen door de hittegolven pompen bedrijven als Vitens meer grondwater op dan volgens hun vergunning is toegestaan21. Bedrijven nabij de zee, zoals PWN in Noord-Holland en Evides bij Rotterdam, zien door de droogte en oprukkend zeewater hun zoete waterbronnen steeds zouter worden22. Koepelorganisatie van drinkwaterbedrijven Vewin luidde afgelopen september de noodklok: ‘Dat er water uit de kraan komt lijkt vanzelfsprekend, maar dat is het niet.’23 

Klimaatverandering zet ons watersysteem extra onder druk. De watervraag stijgt sowieso door bevolkingsgroei, woningbouw en bedrijven24. Ook speelt hier het gevecht om de schaarse ruimte in Nederland, waardoor drinkwaterbedrijven niet zomaar vergunningen van de provincies krijgen voor nieuwe waterwinningen, of jaren moeten wachten25. De droogte maakt die strijd nog prangender. Wanneer de regen uitblijft, trekken natuur, landbouw en drinkwaterbedrijven harder aan dezelfde krimpende watervoorraden uit de bodem, waar zestig procent van ons drinkwater vandaan komt26.

Droogte verergert ook de vervuiling van de rivieren, goed voor de overige veertig procent27. Dat principe is simpel: als de hoeveelheid water in de rivier afneemt, worden vieze stoffen minder verdund en is de concentratie viezigheid groter28. Industrie en landbouw blijven afvalstoffen lozen in het water29, en door vergrijzing en toenemend medicijngebruik plassen we steeds meer reststoffen en röntgencontrastmiddelen 30uit.

Bedrijven die water uit de Maas halen, hebben hier last van. In 2021 waren zij meer dan honderd keer genoodzaakt hun winning van Maaswater stop te zetten; een verdubbeling ten opzichte van twee jaar eerder31. Vorig jaar zette het Limburgse WML de inname uit de Maas in totaal ruim een half jaar stil32. Drie maanden daarvan kwam door een onbekende stof in het water. De boosdoener bleek een algensoort, ongevaarlijk verder, die floreert bij warm weer en lage waterstanden.

Toenemende noodzaak zuivering

Stilletjes heeft een verschuiving plaatsgevonden in de Nederlandse drinkwatersector, waarbij de bedrijven transformeren tot hoogtechnologische fabrieken. Vroeger was je er wel met water oppompen, zuurstof toevoegen, het door een zandfilter laten stromen en ontkalken, zegt Rosa Sjerps, hydroloog bij waterbedrijf Oasen bij Gouda33. Maar dit volstaat niet meer. ‘Ze schaffen nu als een malle allerlei nieuwe zuiveringstechnieken en -installaties’ aan.’

Oasen bouwt twee gloednieuwe zuiveringsstations34. Vitens laat jaarlijks vijf van de bijna honderd waterproductielocaties opfrissen35. Zo gebruiken ze nu ‘actieve koolfiltratie36’ – eerder nog een laatste redmiddel, inmiddels een standaard zuiveringsmethode37. Water wordt hierbij door een filter met deeltjes kool geleid, waar bestrijdingsmiddelen, shampoo en medicijnresten aan blijven kleven38. Dan is er nog ‘oxidatie’. Als je ozon of waterstofperoxide in combinatie met uv-straling ‘loslaat’ op water, ontstaat een sterke chemische reactie en breken afvalstoffen in stukjes. Drie van de tien bedrijven39 gebruikt dit inmiddels, maar het is sterk spul. ‘Zeer effectief,’ zegt Roberta Hofman, onderzoeker bij KWR Water Research, het Nederlandse onderzoeksbureau voor alles wat met water te maken heeft. ‘Je kan bijna alles kapot oxideren.’40

Als dat allemaal niet helpt kun je nog een ‘membraan’ inzetten, wat Dunea in de Scheveningse duinen doet41. Alle bedrijven behalve het Limburgse WML werken of experimenteren42 nu met dit paardenmiddel, dat alle mineralen – ook gezonde – uit het water perst43. Nederland treedt hiermee in de voetsporen van landen die voor hun drinkwater afhankelijk zijn van de zee, zoals Dubai of eilanden in de Cariben.44

De technische hoogstandjes hebben nare bijwerkingen. Actieve kool moet elke anderhalf jaar vervangen worden en is met een hoog energieverbruik niet erg klimaatvriendelijk45. Bij zuivering met membranen heb je meer water nodig dan bij andere methoden en ontstaat er een ‘vuilwaterstroom’ van wel 20 procent. Die viezigheid moet je ook weer kwijt, in het riool, de zee of de rivier. ‘Dat is nog een extra probleem, die resten zou je ook moeten schoonmaken,’ zegt Hofman46. ‘Het voelt niet goed,’ erkent Kortleve47 van Dunea. ‘Normaal zuiveren wij de lozingen uit het water, maar nu worden we zelf een lozer!’

Al die plannen kosten bakken met geld. Dit jaar voerden de drinkwaterbedrijven de grootste verhoging van de watertarieven in jaren door, vooral door de stijgende energieprijzen48. De komende jaren zullen de watertarieven verder oplopen, bevestigen negen van de tien bedrijven49. Maar zelfs dat is volgens de meerderheid50 van de bedrijven niet genoeg voor alle nieuwe plannen.51

De komende zes jaar verwachten zeven van de tien bedrijven ongeveer 2,5 miljard euro kwijt te zijn alleen al aan de zoektocht naar nieuwe bronnen en het up-to-date houden van de huidige waterzuivering. Dat blijkt uit berekeningen52 van Platform Investico op basis van prognoses die de drinkwaterbedrijven aanleverden. Hieronder vallen experimenten met nieuwe technieken, maar ook het uitbreiden en instandhouden van de huidige zuiveringsinstallaties. Vitens, het grootste drinkwaterbedrijf, investeerde in 2019 nog 4 miljoen euro in waterreserves, maar verwacht hier in 2029 al 117 miljoen aan kwijt te zijn – bijna dertig keer zoveel.53

Ook andere kosten lopen op. Het onderhoud aan waterleidingen bijvoorbeeld, die door ouderdom en droogte kunnen knappen54, of het aansluiten van nieuwe woonwijken. In totaal moeten de drinkwaterbedrijven tussen 2020 en 2029 bijna 8 miljard55 investeren om alle ‘uitdagingen’ het hoofd te bieden, berekende de Inspectie Leefomgeving en Transport. Dit is enorm: in tien jaar nam ‘het noodzakelijke investeringsniveau’ met meer dan de helft toe. Vitens zag de totale investeringskosten in vijf jaar zelfs verdubbelen, van 100 naar 200 miljoen per jaar, over zes jaar rekenen ze op bijna 400 miljoen.

De inspectie spreekt inmiddels over een ‘investeringsgolf56’, al heeft Mark Schaap57 van Waterbedrijf Groningen het liever over een ‘investeringsplateau’. ‘Een golf impliceert dat het weer daalt, maar dat zie ik in vijf of tien jaar niet gebeuren. Dit is een nieuw normaal.’

Financieel met rug tegen de muur

‘Een aantal bedrijven zit financieel klem,’ zegt Elbert Dijkgraaf58, hoogleraar economie aan de Erasmusuniversiteit. Sinds 2011 zijn de drinkwaterbedrijven gebonden aan regels waardoor ze maar een maximaal rendement mogen doorberekenen in hun tarieven59. Dit werd ingevoerd om de winst van de bedrijven te begrenzen, net als de drinkwaterprijzen. Maar ook de opbouw van eigen vermogen wordt hiermee beknot, waardoor de bedrijven sommige uitgaven mogelijk niet kunnen betalen. Het Limburgse WML zou jaarlijks bijna 10 miljoen euro meer willen investeren dan het nu doet, maar de regelgeving zit dat in de weg.60

De regels moesten ook de winstuitkeringen van de bedrijven aan hun aandeelhouders – provincies en gemeenten – beperken61. Voor 2011 keerden vooral Vitens en Evides een groot deel van hun winst uit aan aandeelhouders; in 2005 keerde Evides zelfs de helft van de winst uit62. Maar ook na 2011 bleven drie van de tien drinkwaterbedrijven dividend uitkeren63. Tussen 2011 en 2019 keerde Evides bijna 400 miljoen euro uit, PWN ruim 6 miljoen, en Vitens bijna 150 miljoen64. Evides kan het zich permitteren, oordeelde de Inspectie Leefomgeving en Milieu, maar bij PWN en Vitens leidde dit tot een slechtere ‘financiële uitgangspositie65’. Vitens is er sinds 2020 mee gestopt.

De bedrijven proberen extra leningen te krijgen van banken66, maar dat is moeilijk. Omdat hun winst begrensd is, kunnen ze hun schulden niet altijd ‘aanvullen’ met eigen geld67. Vooral bij WMD en Vitens neemt de verhouding schuld versus eigen vermogen sterk toe. ‘Dan kan je op een punt komen waarop de bank zegt: ‘Ik doe het niet meer’, zegt Dijkgraaf. ‘De realiteit heeft de regelgeving ingehaald. Destijds had niemand rekening gehouden met klimaatverandering en de extra investeringen die hiervoor nodig zijn.’

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat onderzoekt momenteel of de regels op de schop moeten zodat de bedrijven makkelijker kunnen investeren68. Dijkgraaf heeft meer haast: ‘De investeringen uitstellen is geen optie. Er moet dit jaar een oplossing komen.’

Gevolgen klimaatverandering

‘We wisten dat dit kon gebeuren, maar werden toch overvallen.’ Niko Wanders, hoofddocent hydrologie aan de Universiteit Utrecht, heeft het over het droogtejaar 2018, en over iedereen in de Nederlandse waterwereld69. Ook de drinkwaterbedrijven waren verrast, zegt hij.

Toen Wanders in 2015 onderzoek wilde doen naar droogte en het watersysteem, merkte hij al snel dat hij beter naar het buitenland kon gaan. Hij bracht twee jaar door in de Verenigde Staten. ‘Hier stond het niet op het prioriteitenlijstje.’ Sjerps, hydroloog bij Oasen70, onderzocht in 2017 samen met collega’s van onderzoeksinstituut KWR de manier waarop klimaatverandering de vervuiling van het drinkwater versterkt71. ‘Rijkswaterstaat doet nu vervolgonderzoek72, maar wij waren een van de eersten vijf jaar geleden,’ zegt ze. Inmiddels trekken drinkwaterbedrijven aan de bel over waterbesparing, leggen ‘klimaatbuffers’ aan, watervoorraden voor als de bronnen opdrogen, en onderzoeken de gevolgen van klimaatverandering op de watervoorraden en -kwaliteit.

Is dat niet wat laat? ‘Drinkwatersector is voorbereid op klimaatverandering,’ luidde in september 2018 de optimistische conclusie van een studie van onder andere Sjerps73. ‘We dachten dat we maar een keer in de zoveel jaar te maken zouden hebben met extreme droogte,’ zegt ze. ‘Maar 2018, 2019, 2020 en 2022 waren allemaal droog. We moeten echt extra maatregelen nemen, beseften we.’

Hoewel de bedrijven zeggen dat ze klimaatverandering al ruim voor 2018 mee namen in hun ‘meerjarenprognoses’, en KWR74 ook al jaren onderzoek doet naar de gevolgen van klimaatverandering75, noemt ook Hans de Groene, directeur van koepelorganisatie Vewin, de droogte van dat jaar een ‘wake-up call’. Tot dat moment leek drinkwater voor veel mensen een vanzelfsprekendheid. ‘Alleen is wake-up-call het verkeerde woord want het suggereert dat we daarvoor zaten te slapen.’76

Investico werkt altijd samen met andere media. Zo versterken we de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Lees meer over ons

‘Je zou er bijna van gaan huilen, zo langzaam gaat het’ zegt Maarten van der Ploeg77, directeur van RIWA Maas, een belangenorganisatie van Nederlandse en Belgische bedrijven

die de Maas gebruiken als bron voor drinkwater. In de kerstvakantie besloot hij er eens goed voor te gaan zitten. Om de risico’s voor de waterkwaliteit beter in beeld te krijgen, spitte hij avondenlang door vergunningen van industriële bedrijven voor het lozen van afvalstoffen op het riool. Via die weg kunnen de stoffen in de Maas terechtkomen. ‘Maar er staat bijna niks in!’ Vaak zijn de vergunningen niet up-to-date en houden geen rekening met droogte en schadelijke chemische stoffen die de rioolzuivering er niet uit krijgt. Overheden moeten hiermee aan de slag, zegt hij. ‘Het kostte mij maar een paar dagen, maar je moet er wel een prioriteit van maken.’

Dat is het kennelijk niet. Ook bedrijven die afvalstoffen willen lozen op open water, hebben een vergunning nodig van Rijkswaterstaat, de provincies of de waterschappen78. Zij horen te controleren of hun vergunningen gevolgd worden en up-to-date zijn, maar vaak gebeurt dat niet. Uit een steekproef van Rijkswaterstaat uit 2019 bleek dat driekwart79 van haar 800 lozingsvergunningen verouderd80 is. Hoe het ervoor staat met alle lokale vergunningen is volstrekt onduidelijk, want een centraal overzicht ontbreekt. ‘De inspanningen’ zijn gericht op het nalopen van vergunningen op de giftige stof Pfas81, laat Rijkswaterstaat weten82, ‘niet op het opstellen van een landelijk overzicht’. Ook pesticidegebruik in de landbouw83 legt de overheid nauwelijks aan banden.84

Sommige drinkwaterbedrijven nemen het heft maar in eigen hand. De provincie Zuid-Holland achtte een verbod op lozingen van de zogeheten GenX-stoffen door de industriële gigant Chemours in Dordrecht onmogelijk85. Waterbedrijven Evides bij Rotterdam en Oasen bij Gouda waren het daar niet mee eens en stapten vorig jaar naar de rechter86. Bij eerdere rechtszaken tegen Chemours in 2018 kwam het niet tot een lozingsverbod87. In 2015 spande Dunea wel met succes een rechtszaak aan tegen een agrariër die op grote schaal pesticiden loosde.88

Inmiddels behoren de Nederlandse wateren tot de meest vervuilde van Europa89. Drie vierde van de Nederlandse rivieren en meren voldoet niet aan de Europese normen90, omdat ze een te hoge concentratie bevatten van minstens één vervuilende stof91. Ook het grondwater wordt elke dag viezer, bleek vorig jaar uit onderzoek in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat92. In 202793 moeten de problemen met watervervuiling van Brussel opgelost zijn, maar minister Mark Harbers94 erkende vorig jaar dat we het niet gaan redden. Zo zou waterkwaliteit wel eens het volgende stikstofdossier kunnen worden.95


  1. Ook Vitens en Waterbedrijf Gronningen hebben per direct nieuwe bronnen nodig. Vewin, “Drinkwatersector slaat alarm: zonder actie meer knelpunten levering drinkwater” , 25 september 2022. 

  2. H 2 0 Waterleidingbedrijven blijven in overheidshanden” 1999 

  3. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, P. Pronk, Memorie van toelichting, wijzigingWijziging van de Waterleidingwet (eigendom waterleidingbedrijven), 6 mei 2002 

  4. Interview met Investico op 3 januari 2023 

  5. KNMI, “Droogte nu erger dan in 2003”, 18 juli 2018 

  6. RIWA Maas, Jaarrapport 2018 De Maas, pagina 68 

  7. NOS, “Watertekort in heel Nederland, maar voorziening drinkwater niet in gevaar”, 2 augustus 2018  

  8. “Door de droogte en lage rivierafvoeren nam de waterkwaliteit (hoger chloridegehalte, verontreinigingen, hogere temperatuur en daardoor algengroei) van oppervlaktewater bij inlaten af. Dit heeft geleid tot mobilisatie van crisisteams, maar door inzet van maatregelen en reservecapaciteit heeft dit niet tot leveringstops of kwaliteitsproblemen geleid” door Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Eindrapportage Beleidstafel Droogte, pagina 37, 18 december 2019 

  9. “Onrust en geweldescalatie denkbaar bij handhaving van (scherpere) water-beperkingen/verboden”, op 31 juli 2018 om 09.22u, Overzicht watertekort 

  10. Eindrapportage Beleidstafel Droogte, pagina 38, 18 december 2019 

  11. Rijkswaterstaat, “Het IJsselmeer is het grootste zoetwatermeer van Nederland”  

  12. Eindrapportage Beleidstafel Droogte, pagina 38, 18 december 2019 

  13. “Er vindt een mailwisseling plaats tussen DGRW en PWN over de innamestop van PWN vanwege het zoutgehalte van het Ijsselmeer, naar aanleiding van het gerucht dat PWN over 3 dagen geen drinkwater meer kan leveren”, op 21 augustus 2018, 10.26u Overzicht watertekort 

  14. NOS,Lagere waterdruk in delen van Noordoost-Nederland, 17 juli 2018 Vitens op Facebook in bericht 29 juni 2018 

  15. KNMI, “Meerjarige droogtes in Nederland waterland?”, 2 augustus 2022 

  16. H20 Waternetwerk, Vitens onderwerpt nieuwe zakelijke klanten aan toets”, 6 februari 2023 

  17. VEMW, “Waterafhankelijke economie in Oost- en Midden Nederland dreigt vast te lopen, 9 februari 2023 

  18. VEWIN, “Toekomst van ons drinkwater”, pagina 12 

  19. Rijksoverheid, Minister Hugo de Jonge maakt provinciale woningbouwafspraken voor 900.000 nieuwe woningen”, 13 oktober 2022 

  20. VEWIN, “Vewin: 900.000 nieuwe woningen, drinkwater is niet vanzelfsprekend”, 16 maart 2022 

  21. Waterforum, “Vitens pompte in juli meer grondwater op dan vergund, 13 augustus 2019 

  22. Eindrapportage Beleidstafel Droogte, pagina 4, 18 december 2019 

  23. Vewin-voorzitter Peter van der Velden, “Drinkwatersector slaat alarm: zonder actie meer knelpunten levering drinkwater, 25 september 2022 

  24. Vewin, “Prognose tot 2040: toename drinkwatergebruik, 19 september 2022 

  25. Verschillende drinkwaterbedrijven, Vitens, Waterbedrijf Groningen, in interview met Investico. En Vewin in persbericht “Drinkwatersector slaat alarm: zonder actie meer knelpunten levering drinkwater, 25 september 2022 

  26. RIVM, Bescherming drinkwaterbronnen in het nationaal beleid, april 2013 

  27. RIVM, “Bescherming drinkwaterbronnen in het nationaal beleid, april 2013 

  28. KWR in H2O-Online, “Effect van klimaatverandering en vergrijzing op waterkwaliteit en drinkwaterfunctie van Maas en Rijn, augustus 2016 

  29. Rijksoverheid, Helpdesk Water: Lozingen direct en indirect 

  30. WUR E-depot, “Daarnaast wordt de toekomstige waterkwaliteit beïnvloed door maatschappelijke en technologische ontwikkelingen zoals een toename van het medicijngebruik door vergrijzing van de bevolking”, “Effect van klimaatverandering en vergrijzing op waterkwaliteit en drinkwaterfunctie van Maas en Rijn, augustus 2016 

  31. Compendium voor de Leefomgeving,“Aantal inname stops en -beperkingen waterwinning Maas, 2021 

  32. Email van WML naar Investico van 3 maart 2023 

  33. In een gesprek met Investico 24 November 2022 

  34. Telefonisch interview met Rosa Sjerps, 24 november 2022 

  35. Doeke Schippers van Vitens in gesprek met Investico 9 november 2022 en 14 februari 2023 

  36. Rapport WUR E-depot, Additionele zuiveringsinspanning voor verwijdering van opkomende stoffen, pagina 5, januari 2021 

  37. Roberta Hofman van KWR in gesprek met Investico 24 november 

  38. Roberta Hofman in gesprek met Investico 24 november 2022 

  39. Blijkt uit uitvraag Investico van 24 februari 2023 bij alle tien de drinkwaterbedrijven 

  40. Roberta Hofman in gesprek met Investico 24 november 2022 

  41. Investico op bezoek bij Dunea in gesprek met Marco Kortleve, op 19 december 2022 

  42. Blijkt uit uitvraag Investico van 24 februari 2023 

  43. Verschillende interviews, onder andere met Marco Kortleve, 19 december 2023, telefonisch Joop Mentink, WMD, 9 januari 2023, en Doeke Schippers, 14 februari 2023, telefonisch 24 november 2022 

  44. Verschillende interviews, onder andere met Marco Kortleve, 19 december 2023, Joop Mentink, WMD, 9 januari 2023, en Doeke Schippers, 14 februari 2023 

  45. Rapport WUR E-depot, “Additionele zuiveringsinspanning voor verwijdering van opkomende stoffen, pagina 6, januari 2021 

  46. Roberta Hofman e-mail naar Investico 15 maart 2023 

  47. Marco Kortleve, 19 december 2023 

  48. Dat zeggen onder andere Dunea, gesprek van 19 december 2022, en Vitens, gesprek van 14 februari 2023, gesprek met Vewin van 8 februari 2023 

  49. Uitvraag van Investico op 24 februari 2023 aan alle drinkwaterbedrijven: “Klopt het dat jullie drinkwaterprijs zal stijgen de komende jaren?” Het gaat om de bedrijven: Evides, Brabant Water, Vitens, Waterbedrijf Groningen, PWN, Waternet, WML, Oasen en WMD 

  50. “Hoewel deze verhoging een stap in de goede richting is, biedt het in de komende jaren volstrekt onvoldoende soelaas voor de problematiek bij het merendeel van de drinkwaterbedrijven. Dit blijkt uit nader onderzoek van de drinkwaterbedrijven dat in onderstaande figuur is samengevat. Daarbij is uitgegaan van een debt ratio eis van de banken van maximaal 7,5% en een solvabiliteitseis van minimaal 30%. Uitgaande van deze debt ratio positie hebben 6 van de 10 drinkwaterbedrijven meerdere jaren een flink hogere WACC nodig. Het treft WMD, Oasen, Vitens, Groningen, PWN en WML.” Staat in een brief van Vewin aan het ministerie van I&W, april 2021 

  51. Uitvraag van Investico op 24 februari 2023 aan alle drinkwaterbedrijven: “Klopt het dat voor de toename in investeringen die jullie verwachten de komende jaren, een stijging van de drinkwaterprijs niet voldoende voor is, maar hier ook andere bronnen van financiering voor nodig zijn?” Daaruit bleek dat zes drinkwaterbedrijven (Evides, Brabant Water, Vitens, Waterbedrijf Groningen, Oasen en WML) aanvullende financiering nodig hebben. 

  52. Investico vroeg alle drinkwaterbedrijven een lijst van de de investeringen die gepland staan voor aanvullende waterwinning en zuivering tussen heden (januari 2023) t/m eind 2029, tevens met de bedragen erbij. In verband met aanbestedingen konden de drinkwaterbedrijven geen individuele investeringen noemen. De investeringen zijn een schatting, want ze zijn op basis van prognoses van de drinkwaterbedrijven. Investeringen onder de grond in verband met leidingen zijn buiten beschouwing gelaten. Ook zijn de investeringen van WML, Oasen en Dunea buiten beschouwing gelaten omdat zij alleen het totale bedrag van alle investeringen konden noemen.  

  53. Blijkt uit beantwoording vragen Investico door Vitens op 28 maart 2023. 

  54. Blijkt uit rondgang van Trouw bij de drinkwaterbedrijven in 2019, Door de droogte knappen steeds meer waterleidingen 

  55. Het rapport gaat over onderzoek naar de invloed van het huidige financiële reguleringsmodel op de financierbaarheid van de toekomstige investeringsopgave van de drinkwatersector. Daarbij kijkt het naar de rol van de WACC (Weigthed Average Cost of Capital), ILT rapport,“Financierbaarheid investeringsopgave drinkwatersector, mei 2021 

  56. In telefonisch interview met Investico 15 december 2022 

  57. Telefonisch interview van 3 januari 2023 

  58. In telefonisch interview met Investico 24 januari 2022 

  59. “WACC staat voor weighted average cost of capital. Dit wordt vertaald als de gewogen gemiddelde vermogenskostenvoet. Dit is een maximale vergoeding voor het vermogen dat drinkwaterbedrijven mogen doorberekenen in de drinkwatertarieven. De WACC is in de Drinkwaterwet opgenomen om overwinsten en redelijke tarieven te waarborgen en hiermee het oppotten van eigen vermogen te voorkomen” uit ILT rapport,“Financierbaarheid investeringsopgave drinkwatersector, pagina 12, mei 2021 

  60. WML in gesprek met Investico 10 februari 

  61. Vastgelegd in de Drinkwaterwet — en blijkt onder meer uit ILT Rapport pagina 29, “Financierbaarheid investeringsopgave drinkwatersector, mei 2021 

  62. Onderzoek uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM),Winstregulering als waarborg voor redelijke tarieven, 2007 

  63. “Net als het tariefbeleid is ook het dividendbeleid van invloed op de vermogensontwikkeling. In de periode 2014-2019 keerden 3 bedrijven structureel dividend uit: Evides, PWN en Vitens. Vitens keert vanaf 2020 geen dividend uit.” ILT Rapport pagina 30, “Financierbaarheid investeringsopgave drinkwatersector, mei 2021 

  64. ILT Rapport pagina 55, “Financierbaarheid investeringsopgave drinkwatersector, mei 2021 

  65. ILT Rapport pagina 23, “Financierbaarheid investeringsopgave drinkwatersector, mei 2021 

  66. WML, mailwisseling 9 februari; Oasen, mailwisseling 18 januari; Brabant Water mail van 18 januari + blijkt ook uit telefoongesprek met Leo Valkenburg van VNG op 8 december 2022. 

  67. “Voor gezonde drinkwaterbedrijven is het geen enkel probleem. Het punt is als je steeds meer moet investeren en je gaat steeds meer lenen dan stelt de bank eisen aan je solvabiliteit, er komt steeds meer vreemd vermogen binnen dus die solvabiliteit gaat achteruit. Dan kom je op een bepaald punt waarbij de bank zegt ik doe het niet meer, want de tarieven zijn gemaximeerd. Eigenlijk als je op grens zit van wat de bank nog net acceptabel zit aan solvabiliteit dan kun je nog wel vreemd vermogen aantrekken als er nog wel eigen vermogen het bedrijf in gaat.” Gesprek met Elbert Dijkgraaf, 24 januari 2023 

  68. Antwoord op vragen van Investico door ministerie Infrastructuur en Waterstaat op 17 januari 2023 

  69. In gesprek met Investico op 9 januari 2023 

  70. Gesprek met Investico 24 november 2022 

  71. Onderzoek door Rosa Sjerps, Thomas ter Laak en G. J. Zwolsman “Effect van klimaatverandering en vergrijzing op waterkwaliteit en drinkwaterfunctie van Maas en Rijn”, januari 2016 

  72. Bevestigt ook John Hin Senior adviseur waterkwaliteit bij RWS in een telefonisch interview op 9 december 2022 

  73. H2O-Online, “Drinkwatersector is voorbereid op klimaatverandering, 7 september 2018 

  74. KWR, “Klimaatverandering en veerkracht” 

  75. Mail van KWR op 20 februari 2023 

  76. Hans de Groene van Vewin in gesprek met Investico op 8 februari 2023 

  77. In gesprek met Investico op 21 december 2022 

  78. Rijkswaterstaat, Waterkwaliteit en lozingen afvalwater 

  79. “Uit de pilot is gebleken dat driekwart van de bestaande vergunningen moet worden aangepast, waarvan een kwart het liefst op korte termijn. Uit de pilot blijkt dat er geen lozingen zijn geweest die een milieurisico vormden waar we meteen moesten ingrijpen.” Pilot in opdracht van Rijkswaterstaat 

  80. Rijkswaterstaat WVL, “Pilot bezien watervergunningen, 11 juli 2019 

  81. “Het meest belangrijk is dat alle vergunningen actueel en kloppend zijn. Rijkswaterstaat is, mbt de vergunningen waarvoor RWS zelf verantwoordelijk is, daarom bezig om alle vergunningen te bezien, waarbij nadrukkelijk aandacht is voor eventuele emissies van PFAS naar het oppervlaktewater. Als dit proces is voltooid, weten we zeker dat alle PFAS-lozingen (waarvoor RWS het bevoegde gezag is) zijn vergund”, Mail Rijkswaterstaat op 1 maart 2023 aan Investico 

  82. “Als dit proces is voltooid, weten we zeker dat alle PFAS-lozingen (waarvoor RWS het bevoegde gezag is) zijn vergund. De inspanningen zijn nu hierop gericht, niet op het opstellen van een landelijk overzicht” email Rijkswaterstaat op 1 maart 2023 aan Investico 

  83. “Het totale verbruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen door telers neemt niet af”, uit “Tussenevaluatie van de nota Gezonde Groei, Duurzame Oogst door PBL juni 2019 

  84. “Vewin blij metVewin blij met Kamermotie om drinkwaterbronnen beter te beschermen tegen nitraat en bestrijdingsmiddelen, 24 februari 2023 

  85. AD, “Verbod op lozen GenX onmogelijk, zegt provincie, waterleidingbedrijven eisen het wel, 2 december 2022 

  86. Email Evides 28 maart 2023 

  87. AD, “Dunea wil GenX toch uit water, 2018 

  88. Dunea in een email aan Investico 

  89. Een analyse op KRW-doelbereik en inzicht in mogelijke consequenties in opdracht van Natuurmonumenten door Witteveen+Bos, “GAAT NEDERLAND DE KRW- DOELEN HALEN?, 31 mei 2022 

  90. Kaderrichtlijn Water,2000 

  91. Wageningen World, “Een dikke onvoldoende voor waterkwaliteit, 20 december 2022 

  92. Advies Studiegroep Grondwater, “Grondwater: onzichtbaar en onmisbaar, 28 november 2022 

  93. H2O Waternetwerk, “Minister: “Stevige uitdaging om alle KRW-maatregelen tijdig uit te voeren, 20 april 2022 

  94. Kamerbrief Antwoord van Minister Harbers (Infrastructuur en Waterstaat), mede namens de Ministers van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en voor Natuur en Stikstof, 19 april 2022 

  95. Unie van Waterschappen, “Waterschappen: Laat waterkwaliteitsdossier geen tweede stikstofdossier worden, 26 november 2021 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend