Overheid zoekt ambtenaren zonder vakkennis

Hoe het landsbestuur haar eigen valkuil groef

Den Haag – het torentje Beeld door: ANP / Venema Media

Nieuws

Overheid zoekt recordaantal ambtenaren, maar steeds minder vakkennis

Het aantal vacatures dat de Rijksoverheid uitzette explodeerde de afgelopen jaren: de 33 duizend vacatures in 2022 waren een verzesvoudiging van het aantal in 2015. Tegelijkertijd hoeven nieuwe beleidsambtenaren steeds minder vaak over kennis te beschikken over het gebied waarin ze zullen werken. Liever is de overheid op zoek naar ‘politieke sensitieve’ aspirant-ambtenaren. Dat blijkt uit onderzoek van Investico, De Groene Amsterdammer en de Utrecht Data School naar een database van 130 duizend overheidsvacatures, verstrekt door het ministerie van Binnenlandse Zaken.

De explosie in vacatures is het gevolg van het voornemen om ministerie weer ‘de regie’ laten nemen, en volgt op decennia van bezuinigingen en inkrimpingen van de Rijksoverheid. ‘Nederland lijdt aan bestuursobesitas en het is hoog tijd de overheid op dieet te zetten’, zei premier Rutte in 2010 nog bij het aantreden van zijn eerste kabinet.

Het aandeel vacatures voor beleidsambtenaren op ministeries waarin eisen worden gesteld aan inhoudelijke kennis of ervaring daalt sterk, blijkt uit onze data-analyse. Voor honderden vacatureteksten onderzochten we of dat als harde eis werd gesteld. Vervolgens trainden we een algoritme om de rest van de ruim zevenduizend vacatures te labelen als ‘specialist’, ‘jurist’ of ‘generalist’. Stond er in 2015 nog in 29 procent van de wervingsteksten een harde, niet-juridische competentie, in 2022 was dat gestaag gedaald tot slechts elf procent.

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

Belangrijkste competenties

Dit gaat in tegen de belofte in het coalitieakkoord van het huidige kabinet Rutte IV, dat stelt dat inhoudelijke kennis weer verankerd moet worden op ministeries na decennia van het werven van generalistische procesmanagers. Alleen op het ministerie van Landbouw nam het aantal specialisten dat werd geworven toe, omdat daar gretig werd gezocht naar stikstof-experts, nadat de Hoge Raad het stikstofbeleid van tafel veegde.

Wél een belangrijke competentie voor beleidsambtenaren blijkt ‘politieke sensitiviteit’. Dat begrip is in Den Haag symbool komen te staan voor het type ambtenaar dat ten koste van alles de minister uit de wind houdt, ook als dit tegen het algemeen belang in gaat. 40 procent van de vacatures voor beleidsambtenaren bevat een variatie van politieke sensitiviteit als eis. Dat percentage blijft door de jaren heen stabiel.

De grootste tekorten zitten bij uitvoeringsorganisaties, zien we in de data. De Belastingdienst zoekt met afstand de meeste nieuwe ambtenaren, bijvoorbeeld voor de hersteloperatie na de toeslagenaffaire en voor het moderniseren van de vele IT-systemen. Ook Rijkswaterstaat, de Dienst Justitiële Inrichtingen en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland werven steeds meer personeel. Op IT-gebied is het voor de hele overheid moeilijk om de juiste mensen te vinden, zegt Lourens Visser, Chief Information Officer (CIO) van het Rijk. ‘De uitstroom is groter dan de instroom, werving is mijn grootste zorg.’

In een reactie zeggen de ministeries die het meest ‘sensitief’ werven dat dit onvermijdelijk is in een tijd van ‘ingewikkelde maatschappelijke opgaven’. Zo schrijft Economische Zaken dat van beleidsmedewerkers wordt verwacht dat ze ‘oplossingen aandragen die rekening houden met veel verschillende belangen en factoren.’ De verschillende ministeries benadrukken dat het zoeken van generalistischere ambtenaren ook het gevolg is van een krappe arbeidsmarkt.

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

Hoe het landsbestuur haar eigen valkuil groef

Den Haag – het torentje Beeld door: ANP / Venema Media

Het aantal overheidsvacatures explodeert, maar de overheid zoekt steeds minder vakkennis. Liever heeft het Rijk ‘politieke sensitiviteit’.

Vlak voor de Koning met zijn koets naar zijn Troonrede reed, was er op het laatste moment een plan van tientallen miljarden zijn toespraak ingefietst. In de hoofden van ambtenaren was het ‘onvoorstelbaar’ geweest maar het stond er nu toch: een prijsplafond voor energie1.

Met stoom en kokend water kwam het tot stand, maar toen het plan eenmaal klaar was bleven ambtenaren op het klimaatministerie van Rob Jetten achter met een wrange nasmaak. Ja, het was gelukt, maar hoe? ‘Binnen vijf dagen gingen we van iets dat absoluut niet kon naar iets dat moest’, vertelt een ingewijde op het ministerie. ‘Als de politiek een vlucht naar voren neemt dan moeten wij dat hier fixen’.

Maandenlang deed een clubje van acht ambtenaren onderzoek of en hoe zoiets mogelijk zou zijn, maar telkens botsten ze op muren. De Belastingdienst, de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, de Sociale Verzekeringsbank, allemaal waren ze niet in staat om consumenten een energietoeslag te geven. ‘Uiteindelijk kunnen wij als overheid echt minder dan we als samenleving zouden willen’, zegt de ingewijde. Keer op keer, moesten Ruttes bewindspersonen én Rutte zelf uitleggen: onuitvoerbaar, onuitvoerbaar, onuitvoerbaar. Vlak voor Prinsjesdag werd de druk op het ministerie onhoudbaar. ‘De onrust uit de samenleving en de roep om met een oplossing te komen namen steeds verder toe.’ De gasprijs steeg naar ondertussen naar recordhoogtes2. ‘Er moest iets gebeuren en wel nú’.

En dan zeggen energiebedrijven tijdens een hoorzitting ineens tegen Tweede Kamerleden dat zij wél kunnen helpen met het uitvoeren van een prijsplafond3. De ambtenaren van Jetten zijn verrast. Ze bellen direct naar branchevereniging Energie-Nederland met de vraag: hoezo kan het nu toch wel? Er ontstaat ‘een crisissfeer’ op het ministerie. Er worden ad-hoc vergaderingen belegd met de energiebedrijven. Heel het weekend wordt tot laat doorgewerkt en binnen vijf dagen, nét op tijd, is het af.

Als de Koning eenmaal vanaf zijn troon het prijsplafond wereldkundig maakt, zijn de ambtenaren trots maar blijven ze dus zitten met dat pijnlijke besef. ‘Het is principieel raar dat we commerciële organisaties sociaal beleid laten uitvoeren’, zegt de betrokkene. ‘Dat het van de ICT-afdeling van Eneco afhangt of iets wel of niet kan. Maar onze eigen wegen waren nou eenmaal doodgelopen, dat is een hele pijnlijke conclusie voor de overheid’.

Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland

Steun ons

De regie terugpakken

Het is extra pijnlijk voor een kabinet dat juist hier een jaar geleden haar kernbelofte van maakte. Vlak voor Rutte IV op het bordes stapte, verkondigden de eeuwige premier en zijn bewindspersonen niet zozeer ideeën of idealen, maar vooral dat er vertrouwen hersteld moest worden bij burgers4. Nederlanders moesten weer gaan geloven in het vermogen van de politiek om Haagse beloftes tot uitvoering te brengen.

‘Bij onze ambities hoort ook dat we de overheid zelf verbeteren’, staat in het coalitieakkoord5. De overheid moet ‘begrijpelijk’, ‘bereikbaar’, en ‘aanspreekbaar’ zijn en daarbij een ‘menselijke maat’ hanteren. Regie is het sleutelwoord. Regie over wonen, klimaatbeleid, stikstofproblematiek, armoedebestrijding, ruimtelijke ordening ’en6 krachtige regie-organisatie ondersteunt dit proces en stuurt indien nodig bij.’ Over Wonen: ‘De minister voor VRO heeft een regiefunctie voor het ruimtelijke beleid.’ Het feit dat er een minister voor Armoede bij is gekomen, duidt daar op de regiefunctie.’]. Er wordt expliciet beloofd om uitvoeringsorganisaties te versterken. Topambtenaren moeten weer inhoudelijke kennis7 hebben over de dossiers die ze leiden.

Maar een jaar na die belofte blijft ‘uitvoering’ het terugkerende struikelblok in tal van Kamerdebatten. Het Sociaal Cultureel Planbureau berichtte in september dat meer dan de helft van de bevolking niet langer gelooft dat de politiek . ‘We moeten constateren dat er een grens is aan de wendbaarheid van onze overheid’, zei ook vicepremier Sigrid Kaag8 toen ze in september de miljoenennota aanbood aan de Tweede Kamer.

Om te zien waar het wringt, onderzochten De Groene Amsterdammer, Platform voor onderzoeksjournalistiek Investico en de Utrecht Data School alle vacatures die sinds 2015 uitstonden bij ministeries en uitvoeringsorganisaties (zie kader voor de onderzoeksverantwoording). Als die 130 duizend vacatures9 iets verraden dan is het dat de zoektocht naar Rijksambtenaren elk jaar nijpender wordt: het aantal verzesvoudigde in de afgelopen acht jaar. Werden er in 2015 nog 5407 nieuwe ambtenaren gezocht, inmiddels zijn dat er 33.139. Die vacatures bleven bovendien veel langer openstaan en werden minder vaak vervuld10.

Het soort ambtenaar dat gezocht werd blijkt steeds minder specialistisch. Vooral bij de vacatures voor beleidsambtenaren – zij die ministers direct ondersteunen bij het maken van nieuwe plannen – worden de lijstjes met competenties vaag11. Het wemelt van termen als ‘vlotte pen’, ‘humor’ en ‘pro-actief’ maar slechts in 11 procent van de beleidsvacatures van vorig jaar werd vakinhoudelijke kennis of ervaring geëist, blijkt uit onze data-analyse12. Het aantal gezochte ambtenaren met ‘politieke sensitiviteit’ en ‘politieke antennes’ bleef onverminderd hoog13. Het is vaak de eerst genoemde competentie in wervingsteksten.

Ondertussen regent het in Den Haag rapporten die een vastlopende overheid voorspellen. Jarenlange bezuinigingen op de omvang van de Rijksoverheid in combinatie met een krappe arbeidsmarkt draaien het land langzaam op slot. Ambtenaren schrijven begin dit jaar in De Staat van de Uitvoering over ‘een onmogelijke wervingsinspanning’14. De politiek moet minder taken formuleren en het personeel dat er wel is scherper inzetten, schrijven ze. ‘Het vraagstuk rond het verdelen van schaarste dient zich nu aan15’.

Het is maar de vraag hoeveel ‘regie’ Rutte IV nog kan nemen.

Afslankende overheid

Op het eeuwenoude Landgoed Lauswolt16 hebben partijleiders Jan-Peter Balkenende (CDA), Wouter Bos (PvdA) en André Rouvoet (CU) zich in 2007 teruggetrokken. Informateur Herman Wijffels heeft ze hier in het Friese Beetsterzwaag uitgenodigd om ver weg van Den Haag én de media in beslotenheid te onderhandelen. Samen tekenen ze tijdens tal van gespreksrondes en diners de contouren uit voor het kabinet Balkenende IV.

In een van de laatste dagen pakt Wijffels de telefoon om ‘een seintje’ te sturen naar de secretarissen-generaal, de hoogste ambtenaren op de ministeries. Roel Bekker is op dat moment secretaris-generaal op het ministerie van Volksgezondheid en kan zich de boodschap nog goed herinneren. ‘We hebben nog een gat van één miljard en een visie nodig op hoe de overheid moet veranderen.’

Bekker is allerminst verrast, sterker nog: hij had het telefoontje verwacht. ‘We leefden in de nasleep van Pim Fortuyn en zijn beschouwingen over de overheid hingen nog altijd in de lucht’, zegt hij terugblikkend. In alle verkiezingsprogramma’s had gestaan dat de overheid moest afslanken17. ‘De PvdA wilde dat zelfs nog het meest, heel curieus’, zegt Bekker. Hij herinnert zich een debatavond voorafgaand aan de campagnes in 2006 waar een PvdA-Kamerlid trots riep dat hij ‘dertigduizend beleidsambtenaren’ wilde korten. ‘Ik vroeg toen: weet u eigenlijk hoeveel beleidsambtenaren we überhaupt hebben?’, zegt Bekker, nog altijd met een twinkeling in zijn ogen. ‘Dat waren er toen tienduizend’.

Kortom: er was ideologische consensus dat de Rijksoverheid het mes in eigen vlees moest zetten. Dus toen Wijffels belde lag er al een plan klaar met de titel De verkokering voorbij, dat bol staat staat van voornemens om te snijden in het aantal ambtenaren18. Twintig procent minder beleidsambtenaren, 25 procent minder overhead-kosten en twintig procent minder naar inspectiediensten. Uitvoeringsdiensten moeten het gaan doen met enkele procenten tot tien procent minder. ‘Het plan viel in goede aarde. Het werd direct overgenomen’, zegt Bekker. ‘Volgens mij zijn wij het enige land ter wereld waar ambtenaren zelf hebben voorgesteld om de overheid af te slanken. Dat is heel bijzonder.’

Enkele weken later stappen de formerende heren uit Beetsterzwaag op het bordes om hun nieuwe kabinet aan te kondigen. Niet lang daarna wordt Bekker benoemd tot secretaris-generaal voor de vernieuwing van de Rijksdienst. Zijn opdracht? Dertienduizend rijksambtenaren schrappen19.

Steeds verdere versobering

Elk aantredend kabinet daarna scherpt de ambitie en de bezuinigingstaal verder aan. En niemand verwoordt het zo scherp als Mark Rutte in zijn eerste regeringsverklaring in 2010. ‘Nederland lijdt aan bestuursobesitas en het is hoog tijd dat we de overheid op dieet zetten’, zegt hij. ‘Bureaucratie is een belasting op groei20.’ De liberale premier stelt zeven bewindspersonen minder aan dan Balkenende en verkondigt met trots dat zijn kabinet slagvaardiger én efficiënter zal worden. ‘We beginnen bij die kleine overheid overigens echt letterlijk bij onszelf.’

Bovenop de door Balkenende ingezette bezuinigingen volgen tal van ‘efficiencytaakstellingen’ die voorschrijven dat taken moeten worden versoberd, en personeelsbestanden verder moeten worden teruggebracht. Door onder meer het Lenteakkoord van 2012 en het kabinet Rutte-Asscher wordt er volgens de Algemene Rekenkamer zo in totaal meer dan drie miljard aan besparingen ingezet21. De vingerafdrukken van álle politieke partijen uit het brede midden zitten op het uitkleden van de overheid.

‘Het past in een veel langere trend die teruggaat tot de jaren tachtig’, zegt Caspar van den Berg, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Leiden en tevens VVD-senator. Hij deed tal van onderzoeken naar het ‘veranderende gezicht van de Rijksoverheid22’. ‘In het Verenigd Koninkrijk zag je dat iemand als Margaret Thatcher echt de macht van de ambtenaren wilde breken, dat was haar heilige kruistocht. Het idee van ambtenaren die te weinig rouleren en zo te machtig worden, werd ook in Nederland als een probleem ervaren’. In Den Haag kent iedereen het verhaal van die ene topambtenaar op het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, die decennialang in zijn eentje het hele Nederlandse cultuurbeleid vormgaf23.

De praktijk van verkokerde ambtelijke koninkrijkjes moest worden verruild voor een dynamische ambtenarij van alleskunners, die als procesmanagers aan de slag zouden gaan. Het maakt deel uit van een omslag die in de bestuurskundigen ‘new public management’ noemen, waarbij efficiency en cijfers leidend zijn. Van den Berg trekt in zijn onderzoeken twee belangrijke conclusies: waar het totaal aantal ambtenaren gelijk bleef, werden ‘goedkopere uitvoerende en ondersteunende ambtenaren feitelijk ingeruild voor duurdere beleidsadviseurs en managers’. En: ‘Opeenvolgende kabinetten met de ambitie om de rijksoverheid te laten krimpen zijn hier grosso modo in geslaagd.’

Investico werkt altijd samen met andere media. Zo versterken we de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Lees meer over ons

Pas tijdens Rutte III ontstaat er een voorzichtige kentering en groeit het aantal ambtenaren stilletjes aan voor het eerst24. Bij het aantreden van zijn vierde kabinet doet Rutte iets echt opmerkelijks: hij bouwt de Rijksoverheid stevig uit. Van alle thema’s waarop Rutte op dit moment oppositie voert tegen zijn oude zelf – wonen, armoede, klimaat en ruimtelijke ordening – is dit wellicht het meest fundamentele. Als de premier zich in zijn lange machtsperiode met één ideaal had verzoend dan was het dat van een kleinere overheid. Nu leidt hij het grootste kabinet sinds Den Uyl. Een jaar geleden stapte er 29 bewindslieden op het bordes met onder hen tal van ‘taakministers’ en staatssecretarissen25.

In het eerste jaar van Rutte IV explodeert het aantal vacatures bij de Rijksoverheid naar ruim 33 duizend26, zo blijkt onze dataset. De meeste vacatures worden geplaatst door uitvoeringsorganisaties27: de Belastingdienst is met afstand koploper, gevolgd door Rijkswaterstaat28. Wie door de tijd heen naar de vacatures kijkt ziet gevoelige thema’s opkomen en prioriteiten veranderen. De Dienst Toeslagen was afgelopen jaar de op twee na grootste werver. Ook het aantal vacatures voor de Rechtspraak nam sterk toe en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, waar ze klimaatsubsidies uitdelen, begon een zoektocht naar nieuwe collega’s29. Waar het de ministeries betreft zijn Binnenlandse Zaken, Justitie en Veiligheid en Infrastructuur en Waterstaat de grootste wervers.

Ook keert het kabinet Rutte IV bij zijn aantreden zich tegen het idee dat kennis bij beleidsministeries niet meer nodig is. In het coalitieakkoord wordt beloofd dat de inhoud weer verankerd moet worden bij in ieder geval de leiding. ‘Bij benoemingen van topambtenaren […] wordt domeinspecifieke expertise nadrukkelijker van belang. ‘Als er aan de top meer nadruk op vakkennis komt, dan is de kans groot dat dat doorsijpelt naar de lagere ambtenaren’, zegt bestuurskundige Van den Berg.

Maar uitgerekend in de laag van beleidsambtenaren wordt nauwelijks gezocht naar inhoudelijke kennis of ervaring, zo blijkt uit onze data-analyse. Voor honderden vacatureteksten onderzochten we of dat als harde eis werd gesteld. Vervolgens trainden we30 een algoritme om de rest van de ruim zevenduizend vacatures te labelen als ‘specialist’, ‘jurist’ of ‘generalist’. Van de 7072 beleidsambtenaren die werden gezocht werd in slechts een kwart van de gevallen31 om inhoudelijk kennis gevraagd, en dan ging het in bijna de helft van de gevallen om juridisch kennis. Slechts in ongeveer duizend vacatures sinds 2015 werd gevraagd om andere inhoudelijke kennis of ervaring.

Stond er in 2015 nog in 29 procent van de wervingsteksten een harde, niet-juridische competentie, in 2022 was dat gestaag gedaald tot slechts elf procent32. Alleen op het heropgerichte Ministerie van Landbouw was een serieuze toename te zien omdat daar gretig werd gezocht naar stikstof-experts en agrarische deskundigen33. Overigens begon het ministerie pas met werven nadat de Hoge Raad het stikstofbeleid van tafel had geveegd34.

Gezocht: politieke sensitiviteit

Wél een belangrijke competentie om in Den Haag als ambtenaar aan de slag te gaan blijkt ‘politieke sensitiviteit’ te zijn. Die eis, of vergelijkbare formuleringen35 als ‘politieke antennes’ of het ‘kennen van het politieke spel36’, komen in maar liefst veertig procent37 van de vacatureteksten voor beleidsambtenaren voor.

‘Sensitiviteit’ ligt gevoelig. Begin dit jaar schreven vijftig hoge ambtenaren een brandbrief aan hun ambtelijke leiding waarin onder meer dit een punt was. De ambtenarij moet volgens hen ‘zijn gericht op effectief beleid en niet enkel op politieke profilering’. In een interview38 met NRC spraken twee secretarissen-generaal zich bij hoge uitzondering uit over hun zorgen dat politici steeds ‘sensitievere’ ambtenaren eisen.

Politieke sensitiviteit of een variatie daarop geldt tegenwoordig in Den Haag tegenwoordig als rode vlag voor het type ambtenaar dat in eerste instantie loyaal moet zijn aan de positie van de minister en daarna pas aan de samenleving. ‘Zelfs de chef van de fietsenstalling moet tegenwoordig politiek-bestuurlijk sensitief zijn’, zegt Mark Frequin, hij was topambtenaar op acht ministeries39 en geeft tegenwoordig les in ambtelijk leiderschap. ‘Op zich is politieke sensitiviteit geen slechte competentie, je kunt het op veel plekken goed gebruiken, maar het is verworden tot iets dat vooral draait om “de minister uit de wind houden”, voorkomen dat er politiek gedoe ontstaat.’

Ondanks beloftes over een ‘nieuwe bestuurscultuur’ is sensitiviteit allerminst op zijn retour: het is juist stabiel gebleven. Economische Zaken en Klimaat spant de kroon, daar wordt sensitiviteit geëist in bijna tweederde40 van de vacatures. Het Ministerie van Landbouw zit daar vlak onder41. Opvallend genoeg noemt diplomatenministerie Buitenlandse Zaken het begrip maar in minder dan dertig procent van de vacatures.

Terwijl politieke sensitiviteit belangrijk bleef, verdween ‘integriteit’ stapsgewijs uit wervingsteksten. Waar het vier jaar geleden nog in 34 procent van alle baanbeschrijvingen stond is dat nu gedaald tot slechts negen procent. In beleidsvacatures is ‘integriteit’ nagenoeg afwezig42.

In een reactie zeggen de ministeries die het meest ‘sensitief’ werven dat dit onvermijdelijk is in een tijd van ‘ingewikkelde maatschappelijke opgaven’. Zo schrijft Economische Zaken dat van beleidsmedewerkers wordt verwacht dat ze ‘oplossingen aandragen die rekening houden met veel verschillende belangen en factoren.’ De verschillende ministeries benadrukken dat het zoeken van generalistischere ambtenaren ook het gevolg is van een krappe arbeidsmarkt.

Het ‘Markt, tenzij’-principe

‘Het is een wonder dat die brug er nog staat’, zegt Rob Nijsse. Als hoogleraar constructieleer aan de TU Delft weet hij hoe Nederland eind 2016 aan een ramp ontsnapte. Het was al laat op de vrijdagavond, begin oktober, toen een constructeur van Rijkswaterstaat een belletje kreeg van een collega van onderzoeksbureau TNO43. De Merwedebrug bij Gorinchem blijkt 24 scheuren te tellen in cruciale verbindingsstukken. De heren aan de telefoon schrikken zich rot. De brug blijkt nog maar een veilige levensduur te hebben van zes dagen44.

Een vluchtig bij elkaar geroepen crisisteam komt om kwart voor drie ‘s nachts samen in de ‘Verkeerscentrale Zuidwest-Nederland’ in Rhoon, onder de rook van Rotterdam. Ze besluiten dat de brug onmiddellijk moet sluiten voor vrachtwagens. Als het zaterdagochtend om half zes eindelijk lukt om de directeur van Rijkswaterstaat te bereiken, wil die het besluit terugdraaien, maar de kogel is al door de kerk. Het zal nog twee maanden duren voordat de brug is gerepareerd. ‘Er werd lang veel te weinig geld uitgetrokken voor het onderhoud van dit soort bruggen’, zegt Nijsse. ‘Dan vergeet je als organisatie ook dat het wel eens mis kan gaan.’

Juist bij uitvoeringsorganisaties piept en kraakt het het meest en Rijkswaterstaat is een van de organisaties waar sinds het begin van deze eeuw het zwaarst is gesneden. Vanaf toen gold als officieel beleid het ‘Markt, tenzij’-principe. Het onderhouden, bouwen, en zelfs het ontwerpen van nieuwe infrastructuur werd voortaan aan marktpartijen gelaten. De dienst zelf maakte slechts de grove schetsen en bewaakte ‘het proces’.

‘“Markt, tenzij”, ja die kreet was het gevleugelde credo dat toen klonk. Maar dat bleek achteraf niet te brengen wat ervan werd gehoopt en verwacht’, zegt Jan de Bont. Hij was bij Rijkswaterstaat onder meer verantwoordelijk voor de aanleg van snelwegen bij Den Haag en Leiden en werd in 2002 directeur Publiek-Private Samenwerkingen op het Haagse hoofdkantoor45. De Bont wilde vooral meer samenwerken met de markt, vertelt hij. ‘Daar zag ik kansen voor Rijkswaterstaat.’ Op het ministerie van Financiën hadden ze daar ook wel oren naar. ‘Gerrit Zalm was toen minister en wilde bezuinigen op de Rijksoverheid. Eén en één is twee, moet hij hebben gedacht.’ Tijdens de Balkenende-jaren werden er 2122 fulltime banen geschrapt, twintig procent in totaal. De kabinetten Rutte zetten die lijn door met een personeelsbezuiniging van vijftien procent46.

Ingenieurs verdwenen en aanbestedingsjuristen kwamen ervoor terug. Werknemers zagen hun werkomgeving in hoog tempo veranderen. ‘Als ik echte deskundigen nodig had moest ik met zzp’ers werken omdat we die kennis zelf niet meer in huis hadden’, zegt een voormalig afdelingsdirecteur. ‘Daar zaten allemaal oud-collega’s tussen die richting hun pensioen waren vertrokken om voor zichzelf verder te gaan.’

Ook minister Melanie Schultz van Haegen van Infrastructuur en Milieu schrijft in 2014 aan de Tweede Kamer dat de ingenieurs die nog hebben meegewerkt aan de bouw van de Deltawerken met pensioen zijn, of dat . ‘Binnen Rijkswaterstaat is de kritische ondergrens bereikt wat betreft de kennis op het gebied van waterveiligheid’. Na die uitspraak krabbelt Rijkswaterstaat uit de bezuinigingsperiode die nog onder Balkenende was ingezet. Er mocht weer geworven worden en in onze dataset zien we het aantal vacatures de lucht in schieten. In 2022 werden er meer dan vijf keer47 meer mensen geworven dan in 2015. Opvallend: de zoektocht naar mensen met kennis van zaken – civiele techniek of waterbouwkunde – steeg even hard48 mee.

Maar een organisatie uitkleden gaat een stuk sneller dan een organisatie opbouwen. De afgelopen jaren viel een hele reeks projecten langer en duurder uit dan verwacht. De bouw van de Zeesluis bij IJmuiden, het Zuidasdok in Amsterdam en de ringweg om de stad Groningen bijvoorbeeld49. En vorig jaar bleek ook dat de verhoging van de Afsluitdijk drie jaar langer duurt, en een miljard duurder uitpakt dan begroot. In de aanbestedingsplannen had Rijkswaterstaat alleen rekening gehouden met stormen die vanaf de Waddenzee kwamen, niet vanaf het IJsselmeer, die veel vaker voorkomen. Rijkswaterstaat en bouwers BAM en Van Oord steggelen nog steeds over wie de rekening betaalt50.

Critici wijten dat aan kennisgebrek. ‘Degene die de projectplannen voor de Afsluitdijk moest beoordelen had niet de kennis die zijn collega’s vroeger wel hadden gehad’, zegt TU-hoogleraar Nijsse. IT-ondernemer en ‘nerdfluisteraar’ Bert Hubert beschreef de neerwaartse spiraal waar organisaties als Rijkswaterstaat in zijn beland onlangs in een Volkskrant-podcast51 als ‘tweedegraads onhandig’. ‘Ze hebben niet genoeg expertise meer om de juiste expertise in te huren. Ze weten niet genoeg meer van een onderwerp om de juiste vragen te stellen.’

Zelf ontkent Rijkswaterstaat in een reactie dat recente vertragingen en problemen samenhangen met een gebrek aan technische expertise. ‘Bij deze dossiers spelen veel andere factoren’. Wel wijst de dienst op de eerdere gedwongen bezuinigingen en onderstreept zij dat er nauwelijks extern personeel te werven is. ‘Het vinden van kwalitatief goede kandidaten is met de krappe arbeidsmarkt een permanent aandachtspunt’. Vorig jaar werden er 2605 vacatures uitgezet, momenteel staan er tenminste nog zo’n zevenhonderd open.

Niet alleen Rijkswaterstaat botst op haar eigen grenzen. Door een tekort aan keuringsartsen bij het Centraal Bureau voor de Rijvaardigheid (CBR) zagen 75-plussers hun rijbewijs verlopen52. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) betaalt jaarlijks tientallen miljoenen53 aan dwangsommen omdat ze te lang over asielaanvragen doet. En gedetineerden krijgen minder tijd om te sporten of te recreëren omdat de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) niet genoeg bewaarders kan werven54. Steeds vaker frustreren haperende uitvoeringsorganisaties politieke wensen. Toen minister Koolmees in 2021 plannen op tafel legde voor het hervormen van het stelsel van kinderopvangtoeslag, lieten maar liefst negen uitvoeringsorganisaties weten ‘terughoudend’ te zijn bij het uitvoeren van die plannen55. Onder meer de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), Sociale Verzekeringsbank (SVB) en het UWV trokken hun handen ervanaf.

De Belastingdienst

En dan is er de Belastingdienst, met afstand de grootste werver in onze database. Alleen al in 2022 zette de dienst bijna achtduizend56 vacatures uit. Al die nieuwe ambtenaren worden onder meer gezocht voor het herstellen van fouten in de Toeslagenaffaire en een blunder rondom ‘de spaartaks in box 357’. Het tekort werd groter door een desastreuze pensioenregeling58 uit 2015, waardoor volgens de Belastingdienst zelf bijna zevenduizend ervaren medewerkers vroegtijdig de deur uitliepen. De afgelopen maanden bleek uit berichtgeving in NRC al dat de Belastingtelefoon bijna een miljoen keer niet werd opgenomen, en de inning van onder meer de omzetbelasting gevaar loopt vanwege ‘achterstallig technisch onderhoud.’ Dat gaat jaarlijks om 77 miljard aan Rijksinkomsten59.

Afgelopen week leek er licht te gloren aan het eind van de tunnel. ‘De ICT van de Belastingdienst verbetert’, was de titel van een persbericht60 dat het ministerie van Financiën uitdeed.[5] Helaas bleek het bericht opgesteld door een al te politiek sensitieve ambtenaar: twee alinea’s lager staat namelijk dat er ‘eind 2026 weer ruimte komt voor nieuwe ICT-wijzigingen of grote beleidswijzigingen.’ Feitelijk betekent dit dat Rutte IV deze kabinetsperiode geen nieuw beleid61 kan doorvoeren. Een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen en het hervormen van de vermogensbelasting gaan op de lange baan.

Het tekort aan ICT’ers is de wankele vloer waar de Rijksoverheid op dit moment op staat. Het is de grootste categorie vacatures in onze database, op vrijwel alle ministeries gapen tekorten62. Maar liefst een derde van alle ICT-vacatures komt van de Belastingdienst. Ruim 7500 in totaal. Het ‘ICT-landschap’ daar bestaat uit een slordige negenhonderd overlappende en in elkaar grijpende systemen, waarvan een deel sterk verouderd is. Zo stamt het systeem om de omzetbelasting te verwerken uit 198263, en is een aantal van de applicaties geschreven in de stokoude programmeertaal COBOL64. ‘Dat is een volstrekt doodlopende weg’, zegt IT-ondernemer’ Bert Hubert. ‘Die taal gebruikt bijna niemand meer.’ Toch zijn er meer dan tachtig65 vacatures, allemaal van de Belastingdienst, waarin kennis van COBOL in de functie-eisen wordt genoemd. ‘Als daar al iemand op reageert, dan zullen het vooral zestigers zijn’, zegt Hubert.

Blijf op de hoogte van onze onderzoeken. Meld je aan voor de nieuwsbrief

‘De uitstroom is groter dan de instroom’, zegt Lourens Visser in zijn werkkamer op het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Visser is de ‘Chief Information Officer’ (CIO) van het Rijk en sinds drie jaar verantwoordelijk voor het coördineren van alle ICT bij de overheid66. ‘Het lukt ons nog wel om mensen te vinden die een maatschappelijke bijdrage willen leveren aan de overheid, maar we houden ze steeds moeilijker vast’, zegt hij. ‘Werving is mijn grootste zorg’.

Visser komt zelf uit het bedrijfsleven en is een optimistische man die denkt in oplossingen, op tafel liggen zijn analyses van waar het vastloopt verpakt in infographics. Moeiteloos somt hij de knelpunten op. ‘Belastingdienst, UWV, DUO, Dienst Justitiële Inrichtingen, Sociale Verzekeringsbank’. Uiteindelijk is de digitale opgave overal. ‘De Ketheltunnel bij Schiedam moest laatst dicht omdat de bediener ziek was. Daar bleek nog een systeempje op Windows 95 te draaien67’.

Het is de meest verontrustende observatie die opstijgt uit rapportages over de omvang van de ambtenarij: het wordt alleen maar erger. Wie naar een grafiek van leeftijdsverdelingen binnen de Rijksoverheid kijkt ziet een bult van met name mannen van in de zestig die de komende jaren stuk voor stuk zullen vertrekken68. De elk jaar hogere vacaturepiek uit onze dataset zal alleen maar verder groeien.

Meer bezuinigen én meer eisen

Je zou kunnen zeggen dat toen Roel Bekker samen met andere topambtenaren in 2007 zijn plan opstuurde naar Beetsterzwaag, dat slechts voor de helft werd overgenomen. Want naast voorstellen om rigoureus te snijden in eigen vlees, gaven de ambtenaren ook een scherpe waarschuwing af. Ze bepleitten ‘nadrukkelijk een tempering van de aspiraties’. Oftewel: als er minder ambtenaren zijn dan moet de politiek ook minder eisen69.

Het is een tragische constante in de relatie tussen politiek en ambtenarij deze eeuw: de politiek heeft altijd gretig bezuinigingsadvies omarmd, maar bleef steeds grotere vragen stellen. ‘De samenleving eist veel maar accepteert weinig’, zegt voormalig topambtenaar Frequin. ‘Ik krijg dan altijd het verwijt dat ik geen recht doe aan die samenleving maar dat is flauwekul. We willen steeds meer en hebben oplossing op oplossing gestapeld, maar er gaan nooit regels uit. We hebben het onszelf knap ingewikkeld gemaakt’.

‘Er worden met enige regelmaat irreële eisen aan ambtenaren gesteld’, zeiden ook de secretarissen-generaal van Algemene Zaken en Binnenlandse Zaken tegen NRC70. Het was tevens de conclusie van een parlementaire onderzoekscommissie die uitvoeringsproblemen onderzocht: zij raadden ambtenaren aan om vaker ‘nee’ te zeggen71.

Het prijsplafond kon nog worden gered door marktpartijen maar uit ambtelijke torens klinkt steeds vaker ‘nee’, zien ook hoge ambtenaren die wij spreken op ministeries. Ze zijn opgelucht dat Rutte en anderen steeds vaker in de Kamer zeggen “je kunt nu even niets meer vragen”, maar ze zijn ook bezorgd. ‘Je ziet de spanning toenemen tussen wat ambtelijke organisaties kunnen en wat al die nieuwe bewindspersonen willen’, zegt een voormalig topambtenaar.

Het is maar de vraag hoe houdbaar dat is en, op den duur, hoe democratisch. Wat gebeurt er met een land waar grote wensen en ambities blijven stuklopen op onmacht en onvermogen? Toen Rutte aantrad als leider van het grootste kabinet ooit, spande hij een direct lijntje tussen het vertrouwen in de politiek en het vermogen van de politiek om dat wat het belooft ook echt tot uitvoering te brengen. In het eerste jaar is er alleen maar meer spanning op dat lijntje gekomen – wat als het knapt?

De PvdA schrijft in haar verkiezingsprogramma de verkiezingen van 2006: ‘We maken een omslag van beleid naar uitvoering. Van denkers naar doeners. Ook in aantallen ambtenaren. Niet volgens de kaasschaafmethode, maar door de voornemens voor ander en beter beleid in de rest van dit program- ma consequent door te voeren. Dus van de rijksoverheid naar uitvoerders en lokale overheden. Dat betekent dat het aantal rijksambtenaren kan en moet worden teruggebracht.’

  • nog een extra efficiency taakstelling van 231 miljoen toen Balkenende IV demissionair was.

  • Rutte I voegde daar procentuele bezuinigingen aan toe van afgerond 1,5 procent per departement.

  • het Lenteakkoord voegt nog eens 875 miljoen toe

  • Rutte II komt daar weer overheen met nog eens 1,1 miljard.

De bouw van het Zuidasdok bleek in 2020 weer langer te duren, en mogelijk 1 miljard duurder te worden, schreef de NOS.

De rondweg om Groningen moest in 2021 met drie jaar worden uitgesteld en valt minimaal 111 miljoen euro duurder uit.

Minister Koolmees schreef aan de Kamer dat al deze organisaties ‘terughoudend’ waren bij het uitvoeren.


  1. Het plan voor het prijsplafond werd uiteindelijk als ‘inlegvel’ aan de Miljoenennota toegevoegd. Het is nu nog steeds onduidelijk hoeveel het plan precies zal kosten. 

  2. De gasprijs piekte in september 2022 op ongeveer €3,93 per m3, zie hier voor een overzicht. 

  3. Zie hier voor de aanwezigen bij de hoorzitting. Onder andere Eneco en Vattenfall waren aanwezig. Zie hier voor de bijgeleverde stukken. 

  4. Mark Rutte sprak in de regeringsverklaring van zijn laatste kabinet: ‘In bredere zin is het ontegenzeggelijk dat de democratische rechtsorde in ons land krassen en butsen heeft opgelopen die moeten worden hersteld. Daar ligt het fundament onder onze samenleving en daarom begint het coalitieakkoord met een hoofdstuk over de relatie burger-overheid en versterking van de democratische instituties.’ 

  5. Zie hier het coalitieakkoord van Rutte IV: ‘Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst’. De genoemde passages staan op de eerste pagina. 

  6. ’Uit 

  7. Op pagina 5 van het coalitieakkoord: ‘Bij benoemingen van topambtenaren via de Algemene Bestuursdienst wordt domeinspecifieke expertise nadrukkelijker van belang.’ 

  8. Lees hier de speech van Kaag. Ze zegt: ‘Maar het blijft zoeken naar de balans op een heel smal koord. We kunnen niet alle gevolgen van de inflatie wegnemen. We zullen niet alle mensen bereiken. En we moeten ook constateren dat er een grens is aan de wendbaarheid van onze overheid.’ 

  9. Om precies te zijn waren het er 129.854 

  10. Meer vacatures werden niet meer intern vervuld, blijkt uit onze data. Daarnaast zeggen de Belastingdienst, Rijkswaterstaat en ambtenaren van Binnenlandse Zaken dat vacatures steeds langer openstaan. 

  11. Zie hier voor een uitgebreide onderzoeksverantwoording. 

  12. Het aandeel ‘inhoudelijke’ vacatures in 2022 was 10,7%. 

  13. Of vergelijkbare termen als ‘politiek-bestuurlijk gevoel’, ‘een politieke neus’, en ‘ervaring in een politiek of bestuurlijk gevoelige context’. Een meer uitgebreide lijst staat in de onderzoeksverantwoording

  14. Lees de Staat van de Uitvoering hier. Op pagina 20 staat als knelpunt 5 genoemd ‘Een onmogelijke wervingsinspanning.’ 

  15. Op pagina 27 van de Staat van de Uitvoering 

  16. Zie hier om op het landgoed kamers of suites te boeken. De goedkoopste kamers beginnen bij €179 per nacht. 

  17. Het CDA zegt in haar verkiezingsprogramma voor 2006 bijvoorbeeld dat de overheid ‘kleiner en slagvaardiger’ moet worden. Daarnaast moeten zelfstandige bestuursorganen worden gesaneerd ‘tenzij er sprake is van een duidelijke meerwaarde.’ De VVD wil een ‘meer doelmatige’ overheid. 

  18. De notitie is hier te lezen. Op pagina 2 staan de percentages zoals genoemd in de volgende zin. 

  19. Bekker had aanvankelijk voorgesteld om 15 duizend ambtenaren te schrappen, maar omdat de formerende partijen niet op Veiligheid en Justitie wilden bezuinigen, werden het er 12,8 duizend. Voor de leesbaarheid hebben we dat afgerond naar 13 duizend. 

  20. Lees de hele regeringsverklaring hier terug 

  21. Dit rapport van de Algemene Rekenkamer zet de bezuinigingen op uitvoeringsorganisaties op een rijtje: 

  22. Bijvoorbeeld dit onderzoek naar bezuinigingen op de Rijksoverheid tussen 2002 en 2015, en dit onderzoek naar het politiseren van ambtenaarstaken. 

  23. Het gaat hier om Jan Riezenkamp, die tussen 1982 en 2005 directeur-generaal was op het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en haar voorgangers. Lees hier een interview met hem. 

  24. De Rijksoverheid publiceert elkaar jaar de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk, waarin onder andere het aantal ambtenaren wordt bijgehouden, hier bijvoorbeeld voor 2019. Tussen 2015 en 2019 steeg het aantal ambtenaren van 109 duizend naar 119 duizend. 

  25. Rutte IV heeft onder andere ministers voor Langdurige Zorg en Sport, voor Rechtsbescherming en voor Armoedebeleid Participatie en Pensioenen. Daarnaast zijn er staatssecretarissen voor Koninkrijksrelaties en Digitalisering, Mijnbouw en voor Toeslagen en Douane. 

  26. 33.139 om precies te zijn. 

  27. In 2022 waren van de top 10 grootste wervers, er 9 een uitvoeringsorganisatie. Het ging om de Belastingdienst, Rijkswaterstaat, Toeslagen, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, Rechtspraak, Dienst Justitiële Inrichtingen, het Openbaar Ministerie, de Voedsel en Warenautoriteit en de Douane. 

  28. De Belastingdienst zette 7,74 duizend vacatures uit, Rijkswaterstaat bijna 2700. 

  29. Zie ook de onderzoeksverantwoording 

  30. We labelden elk 500 vacatures, dus 1500 in totaal. De labels die we gebruikten waren ‘generalist’, ‘specialist’ of ‘jurist’ (en ‘overig’). De enige regel die we hanteerden was dat er inhoudelijke kennis of ervaring als harde eis gevraagd moest worden. Dat kan een studierichting zijn, maar ook werkervaring in een specifiek veld. Teksten als ‘bij voorkeur’, ‘affiniteit met’, of ‘een pré’ telden we niet mee als harde eis. Vervolgens trainden we een algoritme om de labels toe te passen op de rest van de vacatures. Kijk voor een uitgebreide uitleg in de onderzoeksverantwoording

  31. Van de 7072 beleidsvacatures vonden we 1037 specialisten, en 762 juristen. Dat is respectievelijk 25,4% en en 10,7%. 

  32. In 2015 was het percentage specialisten 29,2%, in 2022 was dat 10,7%. 

  33. Het percentage specialisten bij LNV steeg tussen 2019 en 2022 van 12,3% naar 21,1%. 

  34. De eerste inhoudelijke stikstofvacature is van 18 september 2019, dat is na de zogenoemde ‘PAS-uitspraak’ van mei 2019. 

  35. Andere formuleringen zijn bijvoorbeeld ‘politiek-bestuurlijk sensitief’, ‘ervaring en in een politiek of bestuurlijk gevoelige context’ en ‘kennis van het politiek-bestuurlijke krachtenveld’. Andere vormen van sensitiviteit, zoals ‘organisatiesensitiviteit’ en ‘omgevingssensitiviteit’ hebben we niet meegenomen. Kijk voor een uitgebreide uitleg in de onderzoeksverantwoording

  36. Het percentage schommelt door de jaren heen tussen de 39,2% en de 46,1%. 

  37. Lees het interview hier terug 

  38. Frequin was onder andere directeur-generaal bij VWS en I&W, en leidde de organisatie voor coronatesten tijdens de pandemie. 

  39. Meer specifiek in 63% van de vacatures. 

  40. In 60% van de vacatures eist LNV een vorm van politieke sensitiviteit. 

  41. In 2018 stond ‘integer’ of ‘integriteit’ in 34,2% van alle vacatures, in 2022 slechts nog in 9,1%. Waar het beleidsvacatures betreft gaat het om minder dan 2% van alle vacatures. 

  42. De reconstructie van de nacht dat de Merwedebrug werd afgesloten komt uit dit rapport van onderzoeksbureau Berenschot: ‘Evaluatie Crisisbeheersing Merwedebrug’. 

  43. TNO berekende deze ‘restlevensduur’ met een speciaal computerprogramma. Het gaat hier dus logischerwijs om een model. 

  44. De Bont ging in 2005 weg bij Rijkswaterstaat en ging verder als zelfstandig adviseur. 

  45. Al deze aantallen komen uit dit rapport van de Algemene Rekenkamer. 

  46. In 2022 ging het om 1962 vacatures, in 2015 om 379. 

  47. Het percentage vacatures waar een variatie van ‘civiele techniek’ werd geëist bleef stabiel rond 11 procent, het percentage waar een variatie van ‘waterbouw’ werd genoemd bleef stabiel rond 3 procent. 

  48. Het afmaken van de Zeesluis bij IJmuiden is uitgesteld naar 2025, schrijft bijvoorbeeld het Parool. Rijkswaterstaat zou in ieder geval 210 miljoen verlies hierop maken. 

  49. Lees bijvoorbeeld deze reconstructie in de Volkskrant. 

  50. Het gaat om de podcast-serie ‘Stuurloos’ van Kustaw Bessems. De aflevering met Bert Hubert was een belangrijke inspiratie bij het schrijven van dit artikel. Hubert houdt op zijn website ook statistieken bij over recente overheidsvacatures. Dit Volkskrant-interview met Hubert is een samenvatting van de podcast. 

  51. Dat blijkt uit bijvoorbeeld deze berichtgeving van de NOS. Later werden de regels aangepast, zodat ze langer mochten doorrijden met een verlopen rijbewijs. 

  52. Alleen in 2020 betaalde de IND al 70 miljoen euro aan dwangsommen, blijkt uit deze publicatie van de NOS. 

  53. De ondernemingsraad van DJI trok in 2021 aan de bel hierover. 

  54. Lees hier het rapport van adviesbureau ABDTopConsult. Ze schrijven ‘ervolgens hebben we gesprekken gevoerd met negen publieke organisaties met uitvoerende taken in het sociaal/financieel domein; het CAK (oorspronkelijk een afkorting van Centraal Administratie Kantoor), de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), DG Toeslagen, de Sociale Verzekeringsbank (SVB), de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), de Dienst Uitvoering Subsidies aan Instellingen (DUS-I), Uitvoering Van Beleid (UVB) en het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB).’ 

  55. 7741 vacatures, om precies te zijn. 

  56. De Belastingdienst heeft voor deze beide problemen heuze ‘hersteloperaties’ op poten gezet. Lees hier meer over Box 3, en hier over de Toeslagen. 

  57. De pensioenregeling werd ingesteld onder toenmalig staatssecretaris Eric Wiebes, die daar in 2016 zijn excuses voor aanbood. 

  58. NRC houdt de afgelopen maanden een dossier bij over de Staat van de Belastingdienst. De publicaties over de belastingtelefoon en het probleem met het innen van de omzetbelasting zijn hier en hier te vinden. 

  59. Lees het persbericht met de titel ‘ICT Belastingdienst verbetert, stabiliteit blijft hoog’, hier terug. ‘Met deze aanpak ontstaat er richting 2026 meer ruimte voor nieuwe ICT-projecten en grote beleidswijzigingen’. 

  60. Het gaat hier natuurlijk om fiscaal beleid, niet beleid in het algemeen. 

  61. In totaal gaat het om 22835 fte aan vacatures. 7586 daarvan waren bij de Belastingdienst. 

  62. Dat blijkt bijvoorbeeld uit dit rapport van de Algemene Rekenkamer. 

  63. De programmeertaal is ontwikkeld in de jaren 60. 

  64. Bij 88 vacatures wordt kennis van COBOL als eis of als voorkeur genoemd. 

  65. Visser is verantwoordelijk voor de I-strategie van het Rijk, waarin de uitdagingen op ICT-gebied van het Rijk staan uitgelegd. 

  66. Lees bijvoorbeeld hier over het dichtgaan van de Ketheltunnel bij RTL Nieuws. 

  67. Dat is bijvoorbeeld te zien aan figuur 3 van de Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk van 2021. 

  68. Dat staat expliciet in de eerder genoemde notitie ‘De verkokering voorbij’. 

  69. Lees het interview in NRC hier terug. 

  70. Lees hier het eindrapport ‘Klem tussen balie en beleid’, van deze commissie. 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend