Nationaal Programma Groningen dreigt te mislukken

Hoe Groningen een kans van een miljard liet lopen

Winsum – Een zwaar beschadigde boerderij in het Groningse Winsum Beeld door: ANP / Kees van de Veen

Nieuws

Miljardenprogramma voor toekomst Groningen dreigt te mislukken

Het Nationaal Programma Groningen, een programma van ruim een miljard euro dat moet bijdragen aan de toekomst van de provincie na de gaswinning, dreigt te mislukken. Het geld was bedoeld voor samenhangende langetermijnplannen. Van de 1.15 miljard die het Rijk samen met de NAM in het fonds stopte, is al ruim 862 miljoen euro toebedeeld zonder dat een overkoepelend plan is gemaakt voor het geld. Dat blijkt uit onderzoek van Platform voor onderzoeksjournalistiek Investico en Dagblad van het Noorden, mede voor De Groene Amsterdammer. Johan Remkes, sinds begin dit jaar voorzitter van het fonds, doet de organisatie van het fonds op de schop.

Het fonds werd in 2018 opgericht om ‘elke Groninger’ een ‘goede toekomst’ te geven na de gaswinning. Naast schadeherstel en versterking van woningen werd ‘toekomstperspectief’ het derde fundament van het Rijksbeleid voor Groningen.

Na de oprichting waarschuwde een deel van het bestuur van het Nationaal Programma voor ‘een projectencarrousel’. Dat blijkt uit een brandbrief in handen van Investico en Dagblad van het Noorden. Vijf vertegenwoordigers vanuit het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en een woningcorporatie spraken in november 2019 van een ‘voortdenderende bestuurlijke trein’. ‘Zelfs maar een discussie’ voeren over ‘een visie op de toekomst van Groningen’ was volgens hen onmogelijk.

Verkruimeld fonds

Waarschuwingen van buiten werden structureel in de wind geslagen. De SER Noord Nederland uitte zorgen over de ‘versnipperde inzet’ van het toekomstgeld. Marco Pastors, directeur van het Nationaal Programma Rotterdam Zuid, waarschuwde voor een ‘projectencarrousel’. Ook VNO-NCW MKB Noord en de Groningse Natuur en Milieufederatie adviseerden om overkoepelend beleid te maken.

In plaats van de pot geld samen te investeren, verdeelden de bestuurders van de provincie en aardbevingsgemeenten de afgelopen jaren het geld onderling. Remkes spreekt daarom over ‘een weeffout’ in het programma. De bestuurders die de aanvragen deden namens de provincie en gemeenten, zijn zelf in het bestuur van het Nationaal Programma gaan zitten dat over de subsidieaanvragen besluit. René Paas, Commissaris van de Koning die in die rol de belangen van de provincie vertegenwoordigt, werd aangesteld als ‘onafhankelijk voorzitter’. Door de opzet van het Programma is het geld grotendeels verkruimeld over kleine projecten.

Gemeenten in het gebied, die met financiële tekorten kampen, besteedden tientallen miljoenen aan achterstallig onderhoud, zoals het opknappen van sportvoorzieningen, winkelstraten en dorpshuizen. De provincie Groningen stopte ruim 140 miljoen euro in 63 projecten, waaronder een ‘klimaatadaptatieweek’, een ‘5G proeftuin’ en pilots met zelfrijdend vervoer. Ook werden nog kleinere projecten van inwoners gesteund, zoals een nieuwe viswinkel in Winsum, een fietsenverhuur in Zoutkamp en het ontwikkelen van een ‘waddenburger’ van algen. Opmerkelijk genoeg gaat ook 10,8 miljoen euro van het fonds waar olie- en gasbedrijf NAM 500 miljoen aan bijdraagt, naar plannen waar de gassector zelf bij betrokken is.

Fleur Gräper, gedeputeerde bij de provincie Groningen en een van de grondleggers van het Nationaal Programma zegt: ‘Af en toe denk ik weleens, hadden we maar geen geld gehad, dan waren we meer gefocust geweest op wat willen we bereiken.’ Ook voorzitter Remkes is kritisch. ‘Geld hoort inhoud te volgen,’ zegt hij. ‘Hier heb ik wel eens het beeld gekregen dat geld het primaire doel is.’ Remkes wil het overgebleven bedrag investeren in grote, structurele projecten die de economie en werkgelegenheid in de hele regio ten goede komen. ‘En niet in allerlei versnipperde dingen’.

Verantwoording

Investico is radicaal transparant. In verantwoordingsdocumenten maken wij onze onderzoeksmethodes en resultaten openbaar zodat publiek en andere onderzoekers ons werk kunnen controleren en erop kunnen voortbouwen. In de longread van het onderzoek hieronder verwijzen noten naar het bronmateriaal. Wilt u meer weten over onze missie en methode? Lees meer

Onderzoek met bronnen

Hoe Groningen een kans van een miljard liet lopen

Winsum – Een zwaar beschadigde boerderij in het Groningse Winsum Beeld door: ANP / Kees van de Veen

Het Nationaal Programma Groningen moet de provincie een ‘goede toekomst’ geven na het dichtdraaien van de gaskraan. Bestuurders plunderden de pot geld voor hun eigen ideetjes.

Middenin het Groningse aardbevingsgebied ligt het Schildmeer, een plas water in de vorm van de letter L, waar ‘s zomers talloze zeilers en vissers te vinden zijn. Het recreatiegebied moet binnenkort met het grootste openluchttheater van Nederland ‘De Barst’ nog eens vijfduizend bezoeker per avond trekken1 – dat is bijna zeven keer zoveel als de Groningse Stadsschouwburg. Het theater, in de vorm van een opengebarsten stuk aarde, is bedoeld als een permanente herinnering aan het gaswinningsverleden. Ook zijn er plannen voor een 4D-beefhuis en bed and breakfast waar je ‘real-life’ kan ervaren hoe een aardbeving voelt. ‘Zo kun je tijdens het overnachten het beven beleven.’

‘Lijkenpikkerij’, vindt Cees Wildervanck2. Hij woont naast Overschild, op tien minuten fietsen van het Schildmeer, en heeft geen ‘aardbevingbeleving’ nodig om herinnerd te worden aan de gevolgen van de gaswinning. De muren van zijn huis zitten vol scheuren en hij vreest voor de fundering. Overschild, een dorp van twee wegen die elkaar kruisen met zo’n vijfhonderd inwoners, is het schoolvoorbeeld van waarom de aanpak van de aardbevingsproblematiek niet werkt. In bijna alle huizen zit een scheur, of erger, maar duidelijkheid over wat er met hun huis gaat gebeuren is er nog lang niet voor iedereen. In de kern van het dorp krijgen veel mensen een nieuw huis, al duurt het vaak veel langer dan verwacht en hebben sommigen tienduizenden euro’s zelf moeten bijleggen3. De anderen, waaronder Wildervanck, wachten nog steeds op duidelijkheid.

Koploper op de verkeerde vlakken

Voor ‘de Barst’ en de ‘aardbevingbeleving’ is al wel zes miljoen euro gereserveerd vanuit het Nationaal Programma Groningen4, hét fonds om ‘elke Groninger, jong én oud’ een ‘goede toekomst’ te geven na het dichtdraaien van de gaskraan5. Het Rijk en de NAM trokken vier jaar geleden 1,15 miljard euro uit om ‘grote plannen te maken die Groningen écht vooruithelpen6’.

Het was een ‘prachtkans’, zegt Commissaris van de Koning en oud-voorzitter van het fonds René Paas7, en welkom ook. ‘We zijn lijstjesaanvoerder van de verkeerde lijstjes.’ Nog bovenop de aardbevingsellende hebben Groningers de laagste levensverwachting van Nederland en kampen vaker dan gemiddeld met een langdurige ziekte of aandoeningen. Kinderen groeien vaker op in een bijstandsgezin dan in andere delen van het land. Het percentage hoogopgeleiden in Noordoost Groningen behoort tot het laagste van het land. De woningwaarde in het aardbevingsgebied blijft al jarenlang achter bij die van de rest van Nederland waardoor woningeigenaren soms ‘vastzitten’ in hun onveilige woning. En door het vertrek van de gassector zal de regio ook nog eens banen verliezen8.

De ambitie om Groningen toch een zonnige toekomst te bieden, dreigt echter te verzanden in bestuurlijk eigenbelang en kortetermijndenken, blijkt uit onderzoek van onderzoeksjournalistiek platform Investico en Dagblad van het Noorden, mede voor de Groene Amsterdammer. Regiobestuurders hebben het geld verdeeld zonder een gemeenschappelijk plan te maken wat het gebied nodig heeft. Hierdoor is in krap vier jaar tijd tweederde van de 1,15 miljard euro verkruimeld9. De provincie laat duizend bloemen bloeien en investeert in proeftuinen en pilots. Gemeenten die met geldproblemen kampen, kijken niet verder dan hun eigen achtertuin en knappen dorpshuizen op, verbeteren straten en kades en leggen nieuwe sportvoorzieningen aan. Als het zo doorgaat is de pot straks leeg en deze unieke kans om Groningen nieuw perspectief te bieden verkeken. Terwijl in Den Haag alle ogen gericht zijn op de parlementaire enquête over de Groningse gaswinning, blijft het toekomstfonds grotendeels buiten beeld. Herhaaldelijk wezen adviseurs op de risico’s van ‘versnippering’ en het zinloos optuigen van een bureaucratische ‘projectencarrousel’, maar bestuurders sloegen dat steevast in de wind. Er werd nog zo gewaarschuwd: ‘strooi niet met confetti.’

Fonds voor de toekomst

Eric Wiebes is nog geen half jaar minister van Economische Zaken en Klimaat als hij in het voorjaar van 2018 de boel volledig omgooit. Hij zet de gaswinning stop en legt een deel van de versterkingsoperatie van woningen in het aardbevingsgebied stil10.

De regio blijft verbluft achter. De initiële blijdschap vanwege het lang gehoopte einde aan de gaswinning slaat al snel om in woede en teleurstelling. Bewoners van onveilige huizen zitten plots weer in onzekerheid. Gaat de eerder beloofde versterking van hun huis nog wel door? Wiebes houdt voet bij stuk. Na het stoppen van de gaswinning wordt het gebied veiliger, denkt hij, en is de versterking mogelijk niet meer nodig.

Ook belooft Wiebes de regio een ‘substantiële meerjarige bijdrage’ om te werken aan de toekomst. Specifiek wordt gekozen voor een ‘Nationaal Programma’, en niet voor een fonds of stichting11. Zo moet het Rijk betrokken blijven, zegt Fleur Gräper, gedeputeerde bij de provincie Groningen, die samen met minister Wiebes aan de basis stond van het programma. Ook in de woorden van Wiebes is het toekomstprogramma een ‘co-productie van Rijk en regio12’. Het wordt zelfs de derde pijler van het voor Groningen. Waar de eerste twee pijlers, schadeherstel en versterking, gericht zijn op de problemen veroorzaakt in het verleden op te lossen, is het nieuwe fonds nadrukkelijk bedoeld om vooruit te kijken.

Tijdens een feestelijke bijeenkomst in Den Haag slaan Commissaris van de Koning René Paas, tien burgemeesters en zeven ministeries de handen symbolisch ineen13. Het motto van het nieuwe programma14: ‘samen werken, samen investeren’.

De saamhorigheid spat er vanaf, maar achter de schermen is het juist ieder voor zich. Provincie en gemeenten besluiten al snel om het bedrag onderling te verdelen. Maar hoeveel iedereen krijgt, leidt tot maandenlang geheen-en-weer15. Uiteindelijk komen ze er uit via een gedetailleerde rekensom: elke aardbevingsgemeente krijgt een eigen pot, afhankelijk van hoe zwaar ze getroffen zijn. Het bedrag16 varieert van ruim 22 miljoen voor Oldambt tot bijna 90 miljoen voor Eemsdelta, een gemeente met 45.000 inwoners. De provincie Groningen mag 193 miljoen besteden en 100 miljoen wordt opzij gezet voor ideeën van bewoners via het ‘Toukomst’-programma17. Vervolgens moeten bestuurders voor elk project een subsidieaanvraag inleveren bij een nog op te richten programmabureau. Een bestuur met onafhankelijk voorzitter bepaalt of een project geld krijgt18.

De regionale bestuurders besluiten dat zij met z’n allen zelf in het bestuur gaan zitten, waardoor ze zelf beslissen over subsidieaanvragen die door henzelf worden ingediend19. Commissaris van de Koning René Paas wordt voorlopig de ‘onafhankelijke voorzitter’. Dat is opvallend, want als voorzitter van de Provinciale Staten behartigt hij de belangen van de provincie, die bijna 200 miljoen krijgt uit het fonds20. Om belangenverstrengeling te voorkomen, leidt Paas de organisatie niet als Commissaris van de Koning, maar als ‘Rijksheer21’. Ook komen twee Rijksambtenaren in het bestuur om Den Haag te vertegenwoordigen, maar zij stellen zich al snel terughoudend22 op.

Er blijkt haast bij. Het Rijk eist, vanwege begrotingstechnische redenen, dat gemeenten en provincie nog voor het eind van het jaar de eerste vijftig miljoen euro uitgeven23. Iedereen kijkt wat er nog op de plank ligt. Zo worden in Kiel-Windeweer vier steigers aangelegd, krijgt Mensingeweer een trapsgewijs terras achter het dorpshuis en wordt de voormalige steenfabriek Rusthoven in Wirdum opgeknapt24.

Geschuif met geld

Het geld is heel welkom in het gebied waar gemeenten naast de aardbevingsellende kampen met enorme financiële problemen en achterstallig onderhoud. Door bezuinigingen van het Rijk krijgen ze de begroting amper rond25. ‘Dingen die we eerst niet konden betalen, kunnen met het Programma toch doorgaan,’ zegt José van Schie, tot voor kort wethouder in de gemeente Midden-Groningen. Verpauperde panden worden opgeknapt, gezondheidsprogramma’s opgezet en komen ‘veiligheidsregisseurs’ in de wijken26. Ook gaat er geld naar schuldhulpverlening en programma’s voor jongeren met problemen. Niels Joostens, gemeenteraadslid en docent aardrijkskunde: ‘Als ik in de gemeentebegroting met een stift alle jeugdprojecten doorstreep die betaald worden vanuit het Nationaal Programma, blijft er weinig over.’

Maar mag dat wel? De toekomstpot was nadrukkelijk niet bedoeld om begrotingstekorten mee te dichten. Het is een grijs gebied, zeggen verschillende gemeenteraadsleden, wethouders en burgemeesters27. Joostens: ‘Er gaat structureel te weinig geld naar gemeenten en we kunnen hier echt goede dingen mee doen.’ Jan Chris Wagenaar noemt het fonds zelfs ‘een reddingsboei.’ Hij is raadslid in de gemeente Eemsdelta en woont in Garrelsweer, een dorp in het hart van het aardbevingsgebied waar bijna alle huizen onveilig zijn of schade hebben28. ‘We zitten al tien jaar in deze ellende. Ouders zijn bang dat hun huis ‘s nachts instort als hun kinderen slapen. We hebben dit geld zo hard nodig, hiermee kunnen we de leefbaarheid en voorzieningen in de dorpen die zo hard getroffen zijn ontzettend verbeteren.’

Het fonds van meer dan een miljard was speciaal opgezet om een stap verder te gaan dan lopend beleid, en Groningen eindelijk grootse vergezichten te bieden. Dat lukt alleen als provincie en gemeenten samen om de tafel gaan om de vraag te beantwoorden: waar heeft de regio op de lange termijn nou echt behoefte aan?

Het is niet alsof niemand wilde meedenken. Tijdens de start van het programma komt een optocht van adviseurs, ervaringsdeskundigen en belangenverenigingen langs om advies te geven. Marco Pastors, directeur van het Nationaal Programma Rotterdam Zuid, waarschuwt voor een ‘projectencarrousel29’. Niet elke gemeente heeft een nieuw sportcentrum of een school nodig, zegt hij. Ook SER-Noord Nederland waarschuwt30 voor ‘een mogelijk versnipperde inzet van het NPG’. Belangenorganisatie VNO-NCW MKB Noord denkt zelfs mee over de toekomst van het fonds met een speciale gelegenheidscoalitie van grote energiebedrijven, woningcorporaties en industrie31. ‘Wij zeiden: “Investeer met een focus, gericht op langetermijndoelen, bedrijvigheid en werkgelegenheid in de regio. Strooi niet met confetti”’, vertelt voorzitter Ton Schroor. Ook de Groningse Natuur en Milieufederatie roept op tot het maken van een gezamenlijk plan32.

Zelfs binnen het bestuur zijn ideeën genoeg. Susan Top, secretaris van het Groninger Gasberaad is samen met een handvol andere vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en een woningcorporatie, speciaal in het bestuur gekomen om ervoor te waken dat het Programma meer wordt dan een bestuurlijk feestje33.

Maar al snel blijkt hun rol marginaal. Vijf van hen zien dat de verdeling van geld de inhoud in de weg zit. Na enkele maanden vergaderen trekken ze in november 2019 aan de bel, blijkt uit een brief34 in handen van Dagblad van het Noorden en Investico. Ze spreken van een ‘voortdenderende bestuurlijke trein’ die op ‘gespannen voet staat’ met hun eigen inbreng. Zij willen met een ‘visie op de toekomst van Groningen’ voorkomen dat het fonds versnipperd raakt. Het lukt ze niet ‘zelfs maar een discussie’ hierover te voeren, schrijven ze. ‘Niemand voelde zich vrij om aanvragen te blokkeren,’ zegt Top over de vergaderingen waarin bestuurders elkaars plannen beoordeelden. ‘We moesten meedoen in een afhamermachine35.’

Vooral kleinschalige projecten

Het tempo waarmee geld wordt uitgedeeld blijft hoog. Dat was bewust, vertelt Gerard Beukema die als burgemeester van Eemsdelta in het bestuur zat. ‘De gedachte was om zo snel mogelijk aan de inwoners te laten zien dat er iets gebeurde met het geld.’ Het gaat zelfs zo snel, dat het bestuur pas in september 2019 regels opstelt ‘waaraan de plannen en projecten moeten voldoen36’. Op dat moment is al bijna 230 miljoen euro uitgegeven aan 130 projecten37.

De gemeenten geven het geld vooral uit aan kleinschalige projecten. Zo krijgen de voetbalvelden in de dorpen Stedum en Loppersum kunstgras en wordt onderzocht hoe de tafeltennishal in Middelstum, waar de beste tafeltennissers van de provincie trainen, ‘goed kan blijven functioneren’. Op een oud bedrijventerrein in Delfzijl wordt geïnvesteerd in ‘groen, veiligheid en een aantrekkelijk winkelgebied’ en in Overschild verschijnt een boek over de geschiedenis van het dorp en ‘alle gebeurtenissen die de inwoners gaan meemaken’. In het dorp Garrelsweer ligt inmiddels een geasfalteerde ijs- en skeelerbaan en komt binnenkort een schuur waar bewoners elkaar gereedschap uitlenen met behulp van een speciaal ontwikkelde dorps-app38.

Inwoners en kleine ondernemers kunnen voor kleine bedragen ook zelf een beroep doen op het toekomstfonds via ‘impulsloketten’ of het programma ‘Toukomst39’. Op die manier is in Winsum een gloednieuwe viswinkel geopend en moet er een ‘Canadian Trail Noord-Nederland’ komen, een langeafstandswandelpad dat Londen via Groningen verbindt met Berlijn. Ook wordt geïnvesteerd in een fietsenverhuur in Zoutkamp en moet de ‘waddenburger’ gemaakt van algen een ‘mooi alternatief’ bieden voor ongezonde snacks40.

De provincie, die bij uitstek het voortouw kan nemen in het opstellen van een overkoepelende visie voor de regio, doet dat niet. De 63 projecten waar de provincie tot nu toe ruim 140 miljoen van ‘haar’ NPG-geld aan heeft besteed41, leest als een rits van verschillende proefballonnen en projecten zonder samenhang. Een klimaatadaptieweek (2,2 miljoen euro), het inzetten van energiecoaches (150.000 euro) en een ‘5G proeftuin waar bedrijven en instellingen uit de regio hun innovaties ontwikkelen en uitproberen met het nieuwste mobiele internet’ (1,2 miljoen42). Ook haalt de provincie miljoenen uit het fonds om het ‘eerste Europese knooppunt voor zelfrijdend vervoer’ te worden43. Mede dankzij het Nationaal Programma experimenteerde de provincie met een zelfrijdende shuttle tussen het Ommelander Ziekenhuis in Scheemda en de dichtstbijzijnde bushalte anderhalve kilometer verderop44.

Opmerkelijk genoeg kan ook de NAM een graantje meepikken uit het fonds waar ze zelf 500 miljoen aan meebetaalt45. De provincie wil samen met onder andere Gasunie, Shell en de NAM van Noord-Nederland de ‘waterstofvallei46’ van Europa maken. Zo gaat 10,8 miljoen euro47 uit de pot naar plannen waar de gassector bij betrokken is.

Pas op de plaats maken

Tijd voor een time-out, maakt Johan Remkes begin dit jaar bekend op zijn eerste werkdag als nieuwe voorzitter van het Nationaal Programma Groningen48. De bekendste crisismanager van Nederland heeft het stokje overgenomen van René Paas en gaat voortvarend aan de slag. De geboren en getogen Groninger spreekt met betrokkenen, bezoekt projecten en duikt de archieven in om te onderzoeken wat er toe nu toe is gebeurd.

Zijn conclusies zijn niet mals. ‘De tot op achter de komma gedetailleerde verdeling van het geld is een weeffout’, zegt Remkes eind september over de opzet van het toekomstfonds49. Hij zit achter een meterslange vergadertafel op de zolder van het voormalig gemeentehuis in Ten Boer, waar het Nationaal Programma nu huist. De muren zijn inmiddels ‘Nationaal Programma Groningen Groen’ geverfd. ‘Geld hoort inhoud te volgen,’ zegt Remkes. ‘Maar hier heb ik wel eens het beeld gekregen dat geld het primaire doel is. Terwijl natuurlijk de vraag is: waar willen we met de provincie naar toe?’

Gemeenten werken nog te weinig samen. Ze steken onnodig veel energie in steeds opnieuw zelf het wiel uitvinden, zegt Remkes. ‘Waarom doen ze dat niet vaker samen?’ Het gebrek aan gezamenlijkheid is niet nieuw in dit gebied. Afgelopen december concludeerden de Rijksuniversiteit Groningen en adviesbureau Berenschot dat het Groningse bestuurders überhaupt ontbreekt aan ‘een gedeelde strategische agenda50’.

Remkes benadrukt dat ook veel dingen goed gaan. Een voorbeeld is ‘Tijd voor toekomst’, een miljoenenprogramma opgezet in meerdere aardbevingsgemeenten dat kinderen na schooltijd extra lessen op het gebied van sport, wetenschap en gezondheid aanbiedt51.

Toch moet de hele organisatie op de schop, al heeft Remkes het zelf liever over ‘een accentverschuiving’. Er moet een eind komen aan ‘de schijn van belangenverstrengeling’ omdat regiobestuurders hun eigen projecten goedkeuren. Misschien moet er een ‘volledig onafhankelijk bestuur’ komen? Eén ding weet hij zeker: de rest van het geld moet naar grote, structurele projecten die de economie en werkgelegenheid in de hele regio ten goede komen.

Remkes hoopt daarbij op geld uit andere grote landelijke fondsen, zoals het Nationaal Groeifonds. ‘Ik wil dat het Rijk meedenkt over wat wel of niet verstandig is.’ Maar dan moet de regio wel komen met een samenhangend plan en ‘niet met allerlei versnipperde dingen’. Tot dusver is van de ‘co-productie tussen Rijk en regio’ maar weinig terechtgekomen.

Pijnlijk genoeg zijn de conclusies van Remkes allerminst nieuw. Keer op keer is gewaarschuwd, keer op keer zijn de adviezen in de wind geslagen. Zelfs de onafhankelijke beoordelingscommissie van het programma oordeelde begin 2022 dat het de hoogste tijd was voor ‘een plan’. ‘Durf te kiezen, breng focus aan’, aldus het rapport52. De time-out die Remkes aankondigde, blijkt minder hard dan het klinkt: het geld uitgeven gaat gewoon door. ‘Het is meer een time out in het denken,’ laat het programmabureau weten. Inmiddels is het grootste deel van het geld al bestemd, beloofd of uitgegeven. Slechts 288 miljoen euro van de 1,15 miljard die de regio in 2018 kreeg, is nog over53.

Visieloos toekomstwerk

Bij bewoners in het aardbevingsgebied lijkt het Nationaal Programma nauwelijks te leven. Wij kampen met andere problemen, zegt Gertjan Boersema uit Garrelsweer54. ‘Ik geloof dat de ijsbaan achter mijn huis ervan is betaald.’ En de deelschuur dan, waar hij binnenkort met bijbehorende app allerlei gereedschap kan lenen? ‘Als ik een boor wil lenen, ga ik wel naar mijn buurman.’ In Garrelsweer moeten bijna alle huizen versterkt worden en de versterkingsoperatie heeft opnieuw vertraging opgelopen. ‘We weten nog steeds niet waar we aan toe zijn.’

Susan Top, voormalig secretaris van het Groninger Gasberaad, herkent de scepsis van Boersema. ‘Pas als de basis op orde is, als mensen weten dat hun huis weer veilig gemaakt zal worden, kun je aan de toekomst werken.’ Ze begrijpt eigenlijk niet dat de regionale bestuurders dat miljard euro zomaar aannamen, terwijl er nog zoveel onduidelijkheid was over de versterking en veiligheid van woningen in het aardbevingsgebied. ‘Het voelde als een package deal, alsof het geld voor de toekomst de pijn over het stopzetten van de versterking moest verzachten.’

De oprichting van het Nationaal Programma Groningen had een keerpunt moeten zijn voor het aardbevingsgebied, maar is dat tot dusver niet geweest. Zonder visie is het Nationaal Programma Groningen een vage toekomstbelofte waar iedereen zijn eigen wensen op kan projecteren. Gedeputeerde Fleur Gräper, die samen met Wiebes en René Paas aan de basis van het Nationaal Programma stond, zegt achteraf: ‘Af en toe denk ik weleens, hadden we maar geen geld gehad, dan waren we meer gefocust geweest op wat willen we bereiken.’


  1. Lees hier meer over de plannen voor De Barst en ‘de aardbevingbeleving’ 

  2. Telefonisch interview 9 augustus 2022. 

  3. Lees hier en hier meer over de situatie in Overschild in Dagblad van het Noorden en hier in de Groene Amsterdammer 

  4. Zie hier 

  5. Lees meer over o.a. de doelen van het programma op de website van het Nationaal Programma Groningen 

  6. Zie de Kamerbrief van minister Eric Wiebes van Economische Zaken en Klimaat van 5 oktober 2018 

  7. Live interview met René Paas op 5 september 2022. 

  8. Zie voor deze opsomming deze links over de levensverwachting, gezondheid, percentage hoogopgeleiden, woningwaarde en de CBS Landelijke Jeugdmonitor 2021. Het aantal banen dat zal verdwijnen vanwege het dichtdraaien van de gaskraan is niet precies duidelijk, blijkt onder andere uit een interview met hoogleraar regionale arbeidsmarktanalyse Jouke van Dijk op 5 april 2022. De schattingen lopen uiteen van honderden tot (tien)duizenden banen. Zie ook dit artikel van RTV Noord 

  9. Uit het live interview (27 juni 2022) met programmadirecteur Siem Jansen en programmamanager Gert-Jan Swaving van het Nationaal Programma Groningen blijkt dat er op dat moment nog Swaving: er is nog 402.5 miljoen te besteden 402.5 miljoen te besteden is. 402.5 miljoen is 25% van 1.15 miljard. 65% van het totaal is dus al toebedeeld. Overigens is er feitelijk nog 288 miljoen om uit te geven. Van die 402.5 miljoen is namelijk al 115 miljoen toebedeeld aan de gemeenten in het aardbevingsgebied. Dit blijkt ook uit het live interview met NPG-voorzitter Johan Remkes op 28 september 2022. 

  10. Blijkt uit diverse gesprekken, onder andere een interview met oud-Nationaal Coördinator Groningen Hans Alders op 3 augustus 2022, Eelco Eikenaar op 10 mei 2022, Susan Top op 16 mei 2022, en een e-mailwisseling met Eric Wiebes op verschillende momenten eind september 2022 . Zie voor meer infomatie ook de reconstructie van Dagblad van het Noorden en NRC. Zie ook het Mijnraadadvies waar Wiebes zich destijds op beriep 

  11. Blijkt uit e-mailwisseling met Eric Wiebes van eind september 2022, live interview Fleur Gräper 23 september 2022 en Zoom-interview Maarten van Poelgeest op 1 juli 2022. 

  12. Beantwoording vragen Investico per e-mail door Eric Wiebes, 25 september 2022. 

  13. Zie hier 

  14. Zie het Startdocument van het Nationaal Programma Groningen, 5 oktober 2018: Startdocument Nationaal Programma Groningen 

  15. Blijkt onder andere uit interview met Maarten van Poelgeest, 1 juli 2022 en interview met Siem Jansen en Gert-Jan Swaving, 27 juni 2022. 

  16. Zie de website van het Nationaal Programma Groningen, iedere gemeente en de provincie heeft een pagina met de voortgang: Oldambt, Eemsdelta, provinciaal programma. 

  17. Lees hier meer over het Toukomst-programma 

  18. Blijkt onder andere uit interview met Maarten van Poelgeest, 1 juli 2022 en interview met Siem Jansen en Gert-Jan Swaving, 27 juni 2022. Zie ook het Startdocument van het Nationaal Programma Groningen, 5 oktober 2018: Startdocument Nationaal Programma Groningen 

  19. Zie bijvoorbeeld de besluitenlijsten van het Algemeen Bestuur van het NPG. 

  20. Zie hier voor de uitgaven van de Provincie 

  21. Zie het document ‘Een programma dat groeit, afspraken over het Nationaal Programma Groningen’, 11 maart 2019. 

  22. Blijkt uit verschillende gesprekken en ook uit het verhoor van Anita Wouters tijdens de Parlementaire Enquetecomisie op 22 september 2022. Zij was project-directeur-generaal Groningen Bovengronds bij het ministerie van EZK. Het blijkt ook uit de brief van Johan Remkes aan de leden van het algemeen bestuur van het NPG op 7 juni 2022: “De vertegenwoordigers van het Rijk in het bestuur stellen zich in de praktijk te terughoudend op om recht te doen aan het ‘nationale’ karakter van Nationaal Programma Groningen.” 

  23. Zie Kamerbrief van minister Eric Wiebes van Economische Zaken en Klimaat op 7 november 2018 

  24. Zie voor de projecten hier: steigers Kiel-Windeweer, trapsgewijs terras Mensingeweer en steenfabriek Rusthoven

  25. Blijkt uit verschillende gesprekken met regiobestuurders, zie ook gemeentefinancien en dit artikel van RTV Noord 

  26. Blijkt uit de database die Investico maakte van alle NPG-projecten, ook in te zien via de website van het NPG. 

  27. Blijkt uit interviews met verschillende regionale bestuurders, onder andere met oud-wethouder Midden-Groningen José van Schie 21 juni 2022, gemeenteraadslid Midden-Groningen Niels Joostens 1 juni 2022, gemeenteraadslid Jan Chris Wagenaar 27 juni 2022, oud-burgemeester Loppersum Hans Engels 29 juni 2022, burgemeester Oldambt Cora-Yfke Sikkema 8 juli 2022, oud-burgemeester Delfzijl Gerard Beukema 30 augustus 2022, oud-burgemeester Appingedam, Anne Wietze Hiemstra 26 september 2022. 

  28. Zie bijvoorbeeld hier, of hier en hier

  29. Zie Advies Nationaal Programma Groningen Voor Radenconferentie “Op weg naar het Nationaal Programma Groningen” op 29 juni 2019, door Marco Pastors en Wim Deetman, met ondersteuning van Lysias Advies, hier in te zien. Blijkt ook uit telefonisch interview met Marco Pastors 21 juni 2022. 

  30. Zie de brief “Advies uitwerking Nationaal Programma Groningen” van 19 november 2022, door SER Noord-Nederland. 

  31. Blijkt uit een “Coalitiebriefbrief” van VNO NCW MBK Noord aan bestuur Nationaal Programma Groningen, 31 oktober 2019, opgevraagd door Platform Investico en Dagblad van het Noorden bij programmabureau NPG en uit telefonisch interview met voorzitter Ton Schroor, 6 juli 2022. 

  32. Telefonisch interview directeur Jan-Willem Lobeek, 19 september 2022. 

  33. Blijkt onder andere uit interview met Maarten van Poelgeest, 1 juli 2022 en interview met Siem Jansen en Gert-Jan Swaving, 27 juni 2022. Zie ook het Startdocument van het Nationaal Programma Groningen, 5 oktober 2018: Startdocument Nationaal Programma Groningen 

  34. Brief van vijf bestuursleden maatschappelijke organisaties aan bestuur Nationaal Programma Groningen, 4 november 2019, in handen van Platform Investico en Dagblad van het Noorden. 

  35. Telefonisch interview, 16 mei 2022. 

  36. Het Programmakader Nationaal Programma Groningen is op 19 september 2019 gepubliceerd en daarin staat: ‘In het programmakader staat waaraan de plannen en projecten moeten voldoen om voor een bijdrage in aanmerking te komen.’ Hier te downloaden. 

  37. Blijkt uit Advies Onafhankelijke Beoordelingscommissie aan Algemeen Bestuur Nationaal Programma Groningen, 20 januari 2022, op basis van de tabel op p. 4 

  38. Zie voor de verschillende projecten: kunstgrasvelden, tafeltennishal, Delfzijl, Overschild, Garrelsweer, Loppersum en de dorps-app. 

  39. Zie hier voor impulsloketten en programma Toukomst

  40. Lees hier over de viswinkel, Canadian Trail, fietsverhuur en het alternatief ongezonde snacks

  41. Zie hier voor hoeveel de provincie heeft uitgegeven en het aantal projecten. 

  42. Zie voor de projecten hier: klimaatadaptieweek, energiecoaches en 5G proeftuin

  43. Zie onder andere hier en hier.  

  44. Deze shuttle is een project binnen het hierboven genoemde Hive Mobility Center 

  45. Zie bijvoorbeeld hier, bij de vraag ‘Waar komt dit geld vandaan?’. Dit blijkt ook uit Resultaten verantwoordingsonderzoek 2018 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Diergezondheidsfonds, Algemene Rekenkamer 15 mei 2019, p. 22 

  46. Zie Investeringsplan Waterstof Noord-Nederland 2020, uitbreiding van de Noord-Nederlandse waterstofvallei, oktober 2020 

  47. Dit is een optelsom van de volgende projecten waar de gassector bij betrokken is. Deze van 3 miljoen, deze van 6.276.694 euro en deze van 1.494.600 euro. Samen is dat 10.771.294 , dus 10.8 miljoen euro. Het gaat om projecten van verschillende partners, wat betekent dat niet dit gehele bedrag naar de gassector terugvloeit, maar het deels ook naar andere partners binnen deze projecten gaat. 

  48. Zie bijvoorbeeld dit artikel van Dagblad van het Noorden van 31 januari 2022 

  49. Live interview met Johan Remkes, 28 september 2022. 

  50. Zie het rapport BRE-Onderzoek Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem Groningen Eindrapport, Berenschot en Rijksuniversiteit Groningen, 15 december 2021. 

  51. Zie hier

  52. Blijkt uit Advies Onafhankelijke Beoordelingscommissie aan Algemeen Bestuur Nationaal Programma Groningen, 20 januari 2022, op basis van de tabel op p. 8 

  53. Blijkt uit het interview met Remkes en het interview met programmadirecteur Siem Jansen en programmamanager Gert-Jan Swaving van het Nationaal Programma Groningen. Er is nog 402.5 miljoen te besteden maar omdat van die 402.5 miljoen al 115 miljoen is toebedeeld aan de gemeenten in het aardbevingsgebied, is er feitelijk nog 288 miljoen om uit te geven. 

  54. Live interview 23 september 2022. 

Wilt u onafhankelijke onderzoeksjournalistiek ondersteunen? Word Vriend van Investico

U las de longread van dit onderzoek. Heeft u naar aanleiding hiervan een tip? Neem contact met ons op

Diepgravende onderzoeksjournalistiek is onmisbaar. Word nu Vriend van Investico en versterk de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Word vriend