‘De tuchtrechter zei tijdens de zitting tegen me: “U heeft de plicht om te de-escaleren, maar u gebruikt het scheldwoord intieme terreur!¹”’. Advocaat Chris De Waele herinnert het zich nog levendig. Het is juli 2024 als de tuchtrechter voor de advocatuur haar een voorwaardelijke straf oplegt². Een schorsing van zes weken hangt De Waele boven het hoofd als zij nog een keer woorden als ‘bullebak’, ‘intieme terreur’ of ‘dwingende controle’ gebruikt om het gedrag van de ex-partner van haar cliënte te beschrijven.

De cliënte en haar ex hebben samen een zoon. De vader heeft bij de rechter afgedwongen dat hij in zijn eentje het gezag over het kind heeft en dat de jongen bij hem moet wonen³. De gewraakte woorden heeft De Waele gebruikt tijdens procedures waarin zij de moeder bijstond om haar gezag terug te krijgen⁴. De Waele is gespecialiseerd in kinderrechten en dwingende controle. Ze is ook bevoegd om als advocaat te werken in het Verenigd Koninkrijk, waar ‘coercive control’ dan al strafbaar is⁵. ‘Intieme terreur is helemaal geen scheldwoord, het is een wetenschappelijk erkende term.’

De ex dient een klacht tegen De Waele in. ‘Van meet af aan heb ik gewaarschuwd’, zegt zij. ‘Het doel van deze klacht was om de gang naar de rechter van mijn cliënte te torpederen, door mij uit te schakelen.’

De voorwaardelijke schorsing is een forse maatregel, zeker voor iemand die nooit eerder door de tuchtrechter is bestraft. De Waele gaat dan ook in hoger beroep. ‘Dit was geen moddergooien. De vader bedreigde de moeder, de school van de zoon had een melding gedaan bij Veilig Thuis vanwege twijfels over zijn veiligheid bij de vader.’ Ze onderbouwt haar beschrijvingen onder meer met Whatsappberichten van de vader vol scheldwoorden en aangiftes tegen hem van bedreiging met de dood, mishandeling, stalking en een veroordeling voor smaad.⁶ Bovendien, net vóór de uitspraak van de tuchtrechter heeft de familierechter de moeder in het gelijk gesteld: ze krijgt het ouderlijk gezag terug, haar zoon woont weer bij haar⁷.

Het hoger beroep dient in oktober 2025⁸. De klacht van de ex heeft verschillende onderdelen, de meeste daarvan vindt de tuchtrechter ongegrond. Maar in haar formuleringen had De Waele volgens de tuchtrechter ‘zakelijke afstand’ moeten nemen van de beschuldigingen aan het adres van de ex. De Waele had beter kunnen zeggen hoe het gedrag van de vader door de moeder werd ervaren. De Waeles eigen kwalificaties - dat hier sprake was van intieme terreur en dwingende controle - vindt de tuchtrechter niet toelaatbaar⁹. Het woord ‘bullebak’ mag dan weer wel¹⁰.

De voorwaardelijke schorsing gaat weliswaar van tafel, De Waele krijgt alsnog een berisping¹¹. ‘Die blijft op mijn naam staan. Mijn reputatie en mijn praktijk zijn enorm beschadigd.’ Ook moet ze alle kosten van de tuchtzittingen betalen, in totaal 3.250 euro¹². ‘Dat is meer dan ik als sociaal advocaat verdien met zo’n zaak.’¹³

Gedragsregels misbruikt

Een advocaat moet altijd handelen in het belang van de cliënt en een pleidooi zo overtuigend mogelijk aan de rechter voorleggen¹⁴, maar is tijdens haar werk ook gehouden aan gedragsregels¹⁵. Wie vindt dat zijn of haar advocaat óf die van de tegenpartij zich niet houdt aan die regels, kan een tuchtklacht indienen¹⁶. Zo mag een advocaat niet ‘onnodig grievend’ zijn over een wederpartij¹⁷. In familierechtzaken, waarbij vaak kinderen betrokken zijn en emoties hoog kunnen oplopen, moeten advocaten extra terughoudend zijn met mogelijk kwetsend taalgebruik.¹⁸

Maar die regels worden in de praktijk misbruikt door met name wederpartijen die een advocaat van de zaak willen krijgen of achteraf willen ‘straffen’. Dat blijkt uit onderzoek van Platform Investico voor De Groene Amsterdammer en Trouw. In samenwerking met de vereniging voor familierecht vFAS stelden we een enquête op. Die stuurden we naar 1700 familierechtadvocaten, onder wie veel sociaal advocaten¹⁹. De vragenlijst werd 440 keer ingevuld.

Familierechtadvocaten aarzelen om patronen van geweld en intieme terreur expliciet te beschrijven, uit angst voor tuchtklachten van de (vermeende) pleger, blijkt uit de antwoorden. Het onderscheid tussen ‘grievend’ en ‘onnodig grievend’ wordt door rechters niet goed gemaakt, vinden de respondenten. Voor tientallen advocaten is het risico op tuchtklachten reden om zaken waarin sprake is van huiselijk geweld, dwingende controle of intieme terreur op voorhand af te wijzen of om lopende zaken te laten vallen.

Voor sociaal advocaten, die voor weinig geld complexe zaken doen, kunnen tijdrovende ‘onzinklachten’ zelfs het laatste zetje zijn om helemaal te stoppen met het werk. Een ernstige ontwikkeling voor slachtoffers van partnergeweld in een rechtsgebied waar toch al een tekort is aan rechtsbijstand²⁰, want zonder een advocaat kan je in Nederland niet eens een scheidingsprocedure starten.²¹

‘Ik doe dit werk al 32 jaar, en de dreiging met klachten is de afgelopen vijf jaar erg toegenomen’, zegt een familierechtadvocaat uit Den Haag, die vanwege haar eigen veiligheid en die van haar cliënten niet met haar naam in de media wil. Dat leidt volgens haar tot ‘onwerkbare situaties’. ‘Emoties van partijen spelen een grote rol in klachten. Ze krijgen niet wat ze willen, ze zijn gegriefd, dus de tactiek is dan blijkbaar om de advocaat maar te dwarsbomen.’²²

Uit de enquête blijkt dat ruim de helft van de advocaten meemaakte dat een wederpartij een klacht tegen hen indiende.²³ Van die klachten had bijna de helft (104) betrekking op zaken waarin de cliënt (vermeend) slachtoffer was van huiselijk geweld, intieme terreur of dwingende controle. Intieme terreur is een vorm van partnergeweld waarbij één persoon controle en dwang gebruikt om de ander afhankelijk te maken. Dwingende controle is het stelselmatig vernederen, manipuleren of isoleren, om macht over iemand uit te oefenen.²⁴

De overgrote meerderheid van de klachten wordt uiteindelijk ongegrond bevonden. Slechts zeventien respondenten vullen in dat een klacht wel gegrond is verklaard door de tuchtrechter.²⁵ ‘Ik had het woord “mishandelen” niet mogen gebruiken, omdat er geen aangifte lag’, zegt een advocaat. ‘Mishandeling was de reden dat mevrouw terug naar land van herkomst was gevlucht met achterlating van haar kinderen. Ik had dit te veel als een vaststaand feit geponeerd. Ik heb hiervoor een waarschuwing gekregen en daar heb ik eerlijk gezegd nog steeds moeite mee.’²⁶

De advocaat uit Den Haag stond een hoogzwangere vrouw bij die door haar ex-partner werd gestalkt en met de dood bedreigd. De man in kwestie had al een contactverbod, dat door het Openbaar Ministerie (OM) kort voordat de omgangszaak diende met twee jaar was verlengd. ‘Ze zei tegen mij: “ik ben echt bang om het volgende nieuwsartikel te worden”. Dat heb ik in een van de procedures gesteld namens mijn cliënt.’ Allemaal valse beschuldigingen, volgens de man. Hij diende meerdere klachten in, die bijna ie bijna allemaal ongegrond verklaard werden, maar op een punt kreeg de klager gelijk. ‘Ik had me “onnodig grievend” geuit. Maar als het OM net zo’n ernstige beslissing heeft genomen om een contactverbod te verlengen, dan moet je toch die ernst benadrukken?’²⁷

Bedreigingen tegen advocaten

De druk op advocaten wordt ook buiten de rechtszaal uitgeoefend. 165 Advocaten zeiden in de enquête dat zij online, verbaal of fysiek zijn bedreigd in zaken waarin sprake was van partnergeweld. Bij het merendeel ging het om zaken waarin hun cliënt vermeend slachtoffer was²⁸, de overige bedreigingen waren aan het adres van advocaten die een vermeend pleger bijstonden.²⁹

Het gaat om expliciete dreigementen zoals het ‘kapotschieten van knieschijven’³⁰ of dat de advocaat ‘een kogel kan krijgen’³¹. Ook stalking en fysieke en verbale intimidatie, veelal rondom een zitting, komen voor. Meerdere respondenten melden vernieling (vuurwerk tegen de kantoordeur³², een opengesneden autodak³³) en intimiderende en onaangekondigde kantoor- of zelfs huisbezoeken. Online worden advocaten zwartgemaakt op sociale media.

Verschillende advocaten vertellen hoe ze na bedreigingen een zaak hebben afgestoten of helemaal geen risicovolle familierechtzaken meer aannemen. Ook het risico op een tuchtklacht heeft effect op hoe advocaten hun werk doen. 38 respondenten zeggen dat zij een lopende zaak lieten vallen vanwege een tuchtklacht of het dreigen ermee. 74 advocaten, 17 procent van alle respondenten³⁴, antwoorden dat ze zaken waarin mogelijk sprake is van fysiek of psychisch partnergeweld bij voorbaat afwijzen uit angst voor klachten.

Als ze zo’n zaak wel aannemen, zeggen 76 advocaten dat zij (vermoedens van) geweld of dwingende controle niet benoemen in de rechtszaal, specifiek uit angst voor tuchtklachten. Anderen zeggen dat zij vermoedens of signalen wel benoemen, maar dit uiterst voorzichtig en ‘omfloerst’ doen³⁵. ‘We krijgen veel cursussen aangeboden over intieme terreur’, zegt advocaat Maaike Hoogerwerf. ‘Maar als we in een rechtszaak zeggen dat er sprake is of lijkt te zijn van intieme terreur lopen we het risico op een tuchtrechtelijke veroordeling.’³⁶

Toch lijkt dat risico op basis van de cijfers gering. Als het overgrote merendeel van de klachten van een wederpartij tegen familierechtadvocaten ongegrond verklaard wordt³⁷, wat is dan het probleem?

Allereerst, zo zeggen de respondenten: de tijd die je eraan kwijt bent. Veel familierechtadvocaten werken niet bij een (groot) kantoor. Zij hebben geen administratieve ondersteuning en geen collega’s die een deel van het werk kunnen overnemen als een zaak door een klacht omvangrijker wordt. Veel van hen zijn ook sociaal advocaat, en staan niet-vermogende cliënten bij voor een vaste vergoeding die ze krijgen van de staat.

Familierechtadvocaat Bert Butter, die regelmatig met zo’n overheidsbijdrage werkt, had het er onlangs nog over met collega’s. ‘Je besteedt zo zestig tot tachtig uur aan een complex geschil tussen ex-partners,’ vertelt hij.³⁸ Komt daar óók nog een tuchtprocedure bovenop, dan is de kans groot dat een sociaal advocaat financieel zwaar verlies lijdt.³⁹

Een klacht over een advocaat indienen kan met een online formulier en kost vijftig euro aan griffiekosten.⁴⁰ ‘Ik vind dat er nauwelijks een barrière lijkt te zijn om lukraak klachten in te dienen tegen advocaten’, zegt een respondent.⁴¹ Veel anderen zijn het daarmee eens: de drempel is wel erg laag. Er wordt meermaals geopperd om klagen minder ‘vrijblijvend’ te maken, bijvoorbeeld door de klager proceskosten te laten betalen als de klacht ongegrond is.⁴²

Elke ingediende klacht komt terecht bij de deken: de voorzitter van de lokale afdeling van de Orde van Advocaten, die toezicht houdt op de beroepsgroep. De deken doet onderzoek naar de klacht⁴³ en brengt een advies uit. Veel respondenten hebben de indruk dat dekens vrijwel alle klachten door laten gaan. Ze zouden strenger in hun selectie moeten zijn en bewuster van ‘notoire klagers’⁴⁴. Minder ‘doorgeefluik’⁴⁵ en meer beschermer van advocaten ‘tegen onzinnige klachtenprocedures waarvan evident is dat deze geen kans van slagen hebben’.⁴⁶

Als een klacht wordt doorgezet, buigt een van de Raden van Discipline zich erover. In het uiterste geval volgt hoger beroep bij het Hof van Discipline.⁴⁷ Bij elk van deze stappen moet de advocaat schriftelijke reacties en aanvullende stukken indienen, terwijl de zaak zelf dikwijls al maanden of zelfs jaren geleden is afgerond.⁴⁸

‘Advocaten voor advocaten’

Er zijn inmiddels zelfs ‘advocaten voor advocaten’. Zoals Martine Boender. Op een vrijdagmiddag in juni meldt ze zich bij het Hof van Discipline in Utrecht. Daar verdedigt ze Jolande ter Avest, familierechtadvocaat gespecialiseerd in zaken waarin fysiek of psychisch geweld spelen.

In december 2024⁴⁹ werd een tuchtklacht die een wederpartij tegen haar indiende door de Raad van Discipline gegrond verklaard. In de zaak die diende, concludeert de Raad, heeft de advocaat ‘de grenzen van het betamelijke overschreden’⁵⁰, zich ‘escalerend’⁵¹ en ‘naar objectieve maatstaven onnodig grievend’⁵² uitgelaten. Ter Avest kreeg een waarschuwing. Daartegen dient nu het beroep.

Boender probeert zodra ze het woord krijgt in de zittingszaal duidelijk te maken wat volgens haar de crux is: ‘Het gaat meester Ter Avest er niet om haar gelijk te halen. Maar over de vraag of ze haar werk nog kan voortzetten in zaken die gaan om huiselijk geweld, intieme terreur en ouderverstoting.’ De beschrijving van ‘dat soort patronen’, erkent Boender, kan ‘bijzonder onaangenaam’ zijn voor de wederpartij ‘maar is nodig voor het proces’.

Ze is op zoek naar duidelijkheid. Wat mag een advocaat nou wel en niet zeggen? Wat is die objectieve maatstaf waar naar verwezen wordt? ‘Want ik zie veel uitspraken van de Raden en het Hof die allemaal heel ver uit elkaar liggen.’ Daarop zegt de tuchtrechter van dienst: ‘Als u een lijn zoekt, moet ik u teleurstellen. Het is gewoon casuïstisch. Dat hoort bij dit werk.’⁵³

Een paar weken later vertelt Boender op haar kantoor in Den Haag hoe ze tuchtzaken heeft zien veranderen. 25 jaar geleden waren klachten al ‘booming’. ‘Maar de oorzaak is wel veranderd’, zegt Boender. Vroeger wendden mensen zich tot het tuchtrecht als ze het gevoel hadden dat er echt iets niet klopte. ‘Nu wordt het steeds vaker ingezet als middel, al dan niet oneigenlijk.’

Sinds 2015 staat ze vakgenoten bij in tuchtrechtzaken. ‘Advocaten die zichzelf verdedigen gaan regelmatig nat,’ weet Boender uit ervaring. ‘Je zit als advocaat in de beklaagdenbank en er wordt verwacht dat je inzicht toont en je timide opstelt na tuchtrechtelijk verwijtbaar handelen. Als je in de tegenaanval gaat, kan de maatregel verzwaard worden. Intussen krijgt de klager de ruimte en wordt niet gekeken naar wat die heeft gedaan of gezegd.’⁵⁴

Groeiend tekort familierechtadvocaten

Een derde van de respondenten benoemt de Raden en het Hof van Discipline als onderdeel van het probleem⁵⁵. De tuchtrechters zijn steeds strenger geworden, vindt familierechtadvocaat Maaike Hoogerwerf. ‘Tien jaar geleden hadden we veel meer vrijheid. Je brengt het verhaal van de cliënt immers naar voren.’ Tegenwoordig, zegt Hoogerwerf, moet ze per zin formuleren dat een cliënt het ‘zegt’ of ‘zo heeft beleefd’. ‘Daar krijg je hele rare processtukken van. Bovendien loop ik het risico dat een cliënt het leest en zegt: “gelooft u mij niet?” Dat wil ik ook niet.’⁵⁶

Verschillende advocaten zeggen dat ze overwegen te stoppen met familierecht.⁵⁷ Zaken zijn te belastend, tuchtzaken komen daar nog bij en bovendien voelen familierechtadvocaten zich in de steek gelaten door de Orde⁵⁸. Slachtoffers van huiselijk geweld, intieme terreur of dwingende controle hebben meestal weinig geld, zegt advocaat Chris De Waele, en zijn dus aangewezen op de sociaal advocaten. ‘Schakel je die uit, dan kan het slachtoffer simpelweg niet meer naar de rechter.’⁵⁹

Het groeiende tekort aan familierechtadvocaten die dit soort complexe zaken oppakken is ‘zeer zorgwekkend’, zegt Eef van de Wiel, deken van Noord-Nederland die namens haar ambtgenoten reageert op onze bevindingen. Maar: het tuchtrecht is volgens haar niet het probleem. Bijna alle klachten van een wederpartij worden immers ongegrond verklaard.

Wel zouden dekens zelf ook liever de ‘onzinklachten’, die veelal ‘hoog in emotie en laag in structuur’ zijn, eruit willen filteren. ‘Dat is ook voor ons een grote frustratie. Maar daarvoor moet de Advocatenwet aangepast worden.’ Nu is een deken verplicht een klacht door te zetten naar de Raden als de klager daarom vraagt. Toch zorgen ze er volgens Van de Wiel al voor dat minder dan een derde van alle klachten bij de tuchtrechter komt. ‘Het grootste gedeelte lossen we op met een gesprek.’ De drempel voor klagers verhogen, zoals sommige advocaten suggereren, vindt de deken geen optie. Ze vreest dat dekens dan belangrijke klachten missen.

‘Such is life’, zegt ze over de druk die zo’n hele tuchtprocedure legt op een advocaat. Dat het ook enorm veel tijd kost en financieel problematisch is voor met name sociaal advocaten, erkent ze wel. Graag zou Van de Wiel zien dat de advocaten tegen wie een klacht wordt ingediend steun krijgen. ‘Biedt die advocaten ook rechtsbijstand.’⁶⁰

Klachten inherent aan tuchtsysteen

Goede advocaten zouden volgens tuchtrechter Ubel van der Werff niet bang hoeven te zijn voor een onterechte maatregel. Van der Werff is familierechter en voorzitter van de Raad van Discipline Arnhem-Leeuwarden. Hij ziet het als inherent aan het tuchtsysteem dat advocaten altijd een klacht kunnen krijgen én dat daar dus misbruik van gemaakt kan worden. ‘Dat is heel vervelend voor degene die het overkomt. Maar daar gaan wij als tuchtrechters niet over.’

‘Wij hoeven ook niet te bepalen of iets intieme terreur is,’ vervolgt Van der Werff. ‘We hoeven alleen maar te beslissen of het alles overziend wel of niet begrijpelijk is dat iemand die kwalificatie gebezigd heeft. Dat is een hele andere toets.’ Daarvoor is het volgens hem niet nodig dat tuchtrechters volledige expertise van het fenomeen hebben. ‘Wij beslissen ook in zaken over heel ingewikkelde machines die verkeerd geleverd zijn. Je hoeft maar in beperkte mate ergens iets van te weten om te kunnen oordelen of de advocaat het goed heeft gedaan.’

Sommige advocaten hebben de neiging zich als hulpverlener op te stellen, constateert hij. ‘Ik kan me voorstellen dat ze zich in die rol gedwongen voelen, maar je moet wel altijd de juridische stem blijven in een conflict dat vaak veel groter is.’⁶¹

Advocaat van advocaten Boender ziet ook dat collega’s soms op de stoel van de kinderbescherming of psycholoog gaan zitten. ‘Dat wordt hen dan aangerekend en daar moet je ook terughoudend mee zijn. Maar als zij het niet doen, worden allerlei dingen niet benoemd.’⁶² Dit merken meer advocaten op, zij vinden dat de Raad voor de Kinderbescherming, jeugdzorg en Veilig Thuis dikwijls te huiverig zijn om stevige uitspraken te doen.

‘Er zit heel veel naïviteit in het systeem, en heel veel wensdenken’, zegt Ingrid Vledder. Vledder is familierechtadvocaat en schreef het boek Met liefde heeft het niets te maken. Over het herkennen en stoppen van intieme terreur, samen met Ariane Hendriks die ook jarenlang advocaat was in het familierecht en veel slachtoffers van huiselijk geweld bijstond.

Vledder en Hendriks zien dat er vaak nog ‘de-escalatie’ van een advocaat wordt verwacht in zaken waarin dat allang een gepasseerd station is. Doordat tuchtrechters dat niet voldoende zien, worden zij ‘onderdeel van de hele destructieve dynamiek’. ‘Het tuchtrecht wordt zo het zoveelste instrument in een campagne van intieme terreur van een ex-partner’, zegt Vledder.

Vledder en Hendriks zien nog een verklaring voor de toename in tuchtklachten tegen familierechtadvocaten. Hendriks: ‘Ik denk dat deze manier van klagen een relatief nieuw fenomeen is dat samenhangt met het feit dat plegers van intieme terreur überhaupt meer begrensd worden. Heel plat gezegd: tien jaar geleden hoefden ze niet te klagen, want ze kregen overal hun zin.’ En: ‘Vroeger lag de druk voor honderd procent op het slachtoffer. Nu zie je dat die verspreid wordt naar de mensen om het slachtoffer heen.’⁶³

KADER, de regels:

In 2017 stelde beroepsvereniging voor familierechtadvocaten vFAS een gedragscode op voor hun leden. Die ‘niet-bindende erecode’ kwam bovenop de bestaande gedragregels voor advocaten. De speciale regels voor de verenigingsleden waren volgens de vFAS destijds niet bedoeld als mogelijkheid om te klagen.⁶⁴ Maar bijna tien jaar later blijkt dat de code wel degelijk is doorgesijpeld naar het tuchtrecht, voor álle advocaten.

De basishouding van de familierechtadvocaat moet volgens die code een zijn van ‘probleemoplosser en bruggenbouwer’. Een advocaat moet ‘het voorkomen van escalaties’ prioriteren, de emoties van haar cliënt ‘reguleren’ en de cliënt stimuleren ‘om in overleg te gaan met de andere partij en diens advocaat’.⁶⁵

Volgens Glenda Raap, de huidige voorzitter van de vFAS, is niet de code het probleem, maar hoe er invulling aan wordt gegeven in de tuchtrechtspraak. ‘Het is absoluut niet zo dat advocaten in de code moeten lezen dat ze niks mogen zeggen over patronen van intieme terreur. Integendeel. In het belang van je cliënt en eventuele kinderen moet je kunnen benoemen wat er speelt. Ook – of beter gezegd juist – als er sprake is van geweld. Dat kan grievend zijn, maar dat is niet hetzelfde als onnodig grievend. En dat is een essentieel verschil.’⁶⁶

Investico werkt altijd samen met andere media. Zo versterken we de onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Lees meer over ons