Gemeenten mogen het gebruik van staalslakken niet meer zelf aan banden leggen. Plaatsen die al een lokaal verbod op gebruik van het vervuilende materiaal hebben ingesteld, moeten dat dit jaar nog terugdraaien, vindt het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Wethouders reageren kritisch: “Wij weten welke ellende het gebruik van staalslakken kan opleveren.”

Dat staat in een brief die het ministerie afgelopen december stuurde aan alle gemeenten, provincies en omgevingsdiensten, maar die niet openbaar werd gemaakt. Dat blijkt uit onderzoek van Investico en NU.nl, in samenwerking met de Groene Amsterdammer en verschillende regionale media.

Uit eerder onderzoek van Investico en NU.nl bleek dat op zeker 200 plekken in Nederland staalslakken liggen. Het materiaal ligt onder een vergrootglas, omdat het kan zorgen voor milieuvervuiling en gezondheidsklachten. Al in 2005 constateerde de overheid die milieurisico’s, maar toch werd jarenlang niet ingegrepen. Het restproduct uit de staalindustrie mocht tot vorig jaar zonder vergunning of melding worden gebruikt als ‘circulaire’ vervanger van zand of grind in de bouw.

Nadat steeds meer problemen aan het licht kwamen, stelde toenmalig staatssecretaris Thierry Aartsen vorig jaar onder druk van de Tweede Kamer toch een tijdelijk verbod op het gebruik van staalslakken in. Dat loopt uiterlijk begin 2027 weer af en het is nog onduidelijk hoe de landelijke regels er op de langere termijn uit gaan zien. Verschillende gemeenten wilden niet wachten op het kabinet en voerden daarom zelf al permanente regels in.

Verbod of vergunningsplicht

Zo is het gebruik van staalslakken in Beverwijk helemaal verboden en stelden negen gemeenten in Zuid-Holland Zuid een vergunningplicht in. Elders namen gemeenteraden moties aan om te onderzoeken hoe ze een verbod in kunnen voeren. Maar dat mag onder nieuwe afvalregels niet meer, zegt het ministerie nu in de brief. Een verbod of vergunningplicht “belemmert onnodig de afzet” van staalslakken en andere materialen. Lokale regels leiden daarnaast “tot een ongelijk speelveld binnen Nederland”, schrijft het ministerie.

Volgens de brief van het ministerie zorgen de landelijke kwaliteitseisen al voor “voldoende” bescherming van het milieu. Dat is opmerkelijk, want anderhalf jaar geleden concludeerde hetzelfde ministerie juist nog dat diezelfde kwaliteitseisen voor staalslakken “onvoldoende bescherming bieden” voor mens en milieu. Ook de Inspectie Leefomgeving en Transport en het RIVM waarschuwden de afgelopen jaren dat de huidige regels voor het gebruik van staalslakken tekortschieten.

Wethouder Pouwel Inberg van de gemeente Brummen reageert verbaasd op de brief van het ministerie. “Wij weten welke ellende het gebruik van staalslakken kan opleveren”, zegt hij, verwijzend naar een stortplaats vol staalslakken in Eerbeek. Die werd door het Openbaar Ministerie bestempeld als een “milieuramp in slow motion”. Er is een miljoenenoperatie in gang gezet om de staalslakken in te pakken, zodat ze geen vervuiling meer verspreiden.

‘Het is ook gek’

Brummen blijft inzetten op een plaatselijk verbod op staalslakken en zegt bereid te zijn dat eventueel te laten aankomen op een rechtszaak. “Het zal niet de eerste keer zijn dat een rechter het Rijk op de vingers tikt”, aldus Inberg.

Ook de gemeente Gorinchem houdt voorlopig vast aan haar vergunningplicht, “om te voorkomen dat de samenleving aan de slag mag als het misgaat”. “Dat blijven we doen totdat het Rijk zelf met beter beleid komt”, zegt wethouder Mark de Boer. Andere Zuid-Hollandse gemeenten houden zich meer op de vlakte en zeggen via de plaatselijke omgevingsdienst dat ze verdere inbreng van het ministerie afwachten.

Arnhem wilde ook een verbod invoeren en gaat kijken wat er juridisch kan. “Als gemeente zijn we verantwoordelijk voor de gezondheid van onze burgers en voor een schoon milieu,” zegt wethouder Eva van Esch. “Het is ook gek, het ministerie geeft hiermee tegenstrijdige signalen over staalslakken.” Zij zegt in de brief “de lobby van bedrijven als Tata Steel” terug te lezen. “Maar Arnhem is toch niet verantwoordelijk voor hun afvalprobleem?”

Jurist Anne de Vries van ChemLegal, die milieugroepen en lokale overheden adviseert, heeft haar twijfels bij de juridische onderbouwing van het ministerie. “De landelijke wetgeving voor staalslakken schiet tekort. Maar in het nieuwe afvalplan van het ministerie worden geen extra voorschriften gegeven voor hoe staalslakken wel veilig gebruikt kunnen worden.” Ook bijzonder hoogleraar milieurecht en advocaat Valérie van ‘t Lam vindt de nieuwe regels onduidelijk. “Het Rijk bepaalt vaker hoe je iets moet gebruiken. Maar je zou dan verwachten dat er heel concreet staat wat wel of niet mag, alleen dat zie ik hier niet direct helder terug.”

Niet in lijn met de wet

Volgens de Vries is de interventie van het ministerie niet in lijn met de milieuwetgeving. Gemeenten kunnen met ‘maatwerkregels’ eigen milieuregels invoeren ter bescherming van de gezondheid of het milieu, ook een verbod of vergunningplicht. “Dat staat gewoon in de wet,” zegt ook jurist Simon Handgraaf, die de gemeente Dordrecht adviseerde over staalslakregels. “Wel moet je laten zien dat je rekening houdt met het afvalplan en je besluit goed onderbouwen”, zegt hij. Het is volgens hem dus “helemaal niet gek” dat gemeenten bij gebrek aan nationaal beleid eigen maatregelen invoeren.

“Ik vind het tamelijk schokkend”, zegt De Vries. De redenering van het ministerie “lijkt op juridisch gegoochel om de afzetmarkt voor staalslakken veilig te stellen.” Ze vreest dat veel gemeenten door de waarschuwing van het ministerie huiverig zullen zijn om zelf het heft in handen te nemen. “Gemeenten die al regels hebben ingevoerd, zullen mogelijk grote druk voelen om die weer af te schaffen.” Dit terwijl lokale overheden vaak opdraaien voor de opruimkosten als staalslakken vervuiling veroorzaken.

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat wijst in een reactie op de “pauzeknop” die is ingedrukt voor het gebruik van staalslakken. Terwijl het gebruik van het materiaal tijdelijk aan banden is gelegd, zegt het ministerie te werken aan definitief beleid, “waaronder mogelijke combinaties van een verbod, vergunningplicht of meld- en registratieplicht.” Gemeenten kunnen nog wel bij specifieke omstandigheden afwijken van de landelijke regels, bijvoorbeeld in een grondwaterbeschermingsgebied. Maar “generieke beperkingen” zijn volgens het ministerie niet mogelijk, ook omdat het de bedoeling is om “afvalstoffen zoveel mogelijk nuttig te gebruiken”.